Cấu trúc không gian ven đô các thành phố vùng bắc trung bộ theo hướng đô thị sinh thái, áp dụng cho thành phố vinh tt

Phạm Hồng Sơn 2017, Nhận dạng các yếu tố sinh thái tự nhiên tác động đến quy hoạch không gian đô thị các thành phố vùng Bắc Trung Bộ, Phát triển bền vững Kiến Trúc và Xây dựng trong gi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC XÂY DỰNG

PHẠM HỒNG SƠN

CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VEN ĐÔ CÁC THÀNH PHỐ VÙNG BẮC TRUNG BỘ THEO HƯỚNG ĐÔ THỊ SINH THÁI, ÁP DỤNG CHO THÀNH PHỐ VINH

CHUYÊN NGÀNH: QUY HOẠCH VÙNG VÀ ĐÔ THỊ

MÃ SỐ: 9580105

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SỸ

Hà Nội - 2019

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Xây dựng

Người hướng dẫn khoa học 1: PGS.TS Nguyễn Văn Đỉnh

Người hướng dẫn khoa học 2: PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai

vào hồi giờ ngày tháng năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện Quốc Gia và Thư viện Trường

Đại học Xây dựng

DANH MỤC CÁC BÀI BÁO CÔNG BỐ KẾT QUẢ

NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN TRÊN CÁC TẠP CHÍ

KHOA HỌC CHUYÊN NGÀNH

1 Phạm Hồng Sơn (2015), Tiếp cận và phát triển thành phố Vinh theo

hướng đô thị sinh thái, Tạp chí Quy hoạch đô thị số 21-ISSN

1859-3658

2 Phạm Hồng Sơn, Nguyễn Thị Kiều Vinh (2016), Đô thị nông nghiệp

hướng phát triển bền vững cho các thành phố vùng Bắc Trung Bộ, Tạp

chí Quy hoạch đô thị số 25- ISSN 1859-3658

3 Phạm Hồng Sơn (2017), Nhận dạng các yếu tố sinh thái tự nhiên tác

động đến quy hoạch không gian đô thị các thành phố vùng Bắc Trung

Bộ, Phát triển bền vững Kiến Trúc và Xây dựng trong giai đoạn hiện

nay - Kỷ yếu hội thảo Khoa học Quốc gia Trường Đại học Vinh - ISBN 978-604-923-304-3

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Quá trình đô thị hóa đang diễn ra với tốc độ nhanh trên toàn thế giới, trong đó các thành phố vùng Bắc Trung Bộ là các đô thị đang trong giai đoạn phát triển và mở rộng

Hầu hết vùng mở rộng ven đô tại các thành phố này là các vùng sinh thái tự nhiên, vùng nông nghiệp, nông thôn nơi dễ bị tổn thương trong quá trình đô thị hóa Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất làm thay đổi và thu hẹp hệ sinh thái tự nhiên là nguyên nhân chính gây nên biến đổi khí hậu, thiên tai, mất cân bằng sinh thái

Các thành phố vùng Bắc Trung Bộ có vị nằm ven biển miền Trung

là nơi dễ bị ảnh hưởng bởi các hiện tượng bão lụt, đất bị nhiễm mặn, đặc biệt ảnh hưởng bởi nhiệt độ gió Lào khô nóng

Do đó, việc nghiên cứu đề xuất cấu trúc không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ theo hướng đô thị sinh thái là hướng đi cần thiết vừa đáp ứng yêu cầu mở rộng đô thị, vừa hướng tới đô thị phát triển bền vững và phù hợp với điều kiện tự nhiên của vùng này

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất cấu trúc không gian ven đô các thành phố Bắc Trung Bộ góp phần định hướng phát triển các thành phố này theo hướng đô thị sinh thái, phù hợp với điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội đặc trưng của vùng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

Nghiên cứu cấu trúc không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ theo hướng đô thị sinh thái

Phạm vi nghiên cứu:

+ Về không gian: Bao gồm không gian ven đô bao gồm ba thành phố Bắc Trung Bộ: TP Thanh Hóa, TP Vinh, TP Hà Tĩnh (vùng Thanh

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận án tác giả sử dụng các phương pháp: Phương pháp phân tích hình thái học; Phương pháp điều tra, thực địa; Phương pháp phân tích đánh giá; Phương pháp chuyên gia; Phương pháp dự báo; Phương pháp nội suy, logic

5 Những đóng góp mới của luận án

(1) Luận án đã đề xuất 3 quan điểm và 8 nguyên tắc

(2) Đề xuất mô hình tổng quát cấu trúc không gian ven đô phát triển theo hướng Bắc - Nam và Đông - Tây Đảm bảo phát triển đô thị bền vững, nâng cao tính liên kết và hiệu quả giá trị sinh thái tự nhiên vùng ven đô

(3) Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả không gian ven đô các thành phố vùng BTB bền vững trong quá trình phát triển, đô thị hóa Cấu trúc không gian ven đô phù hợp với điều kiện khí hậu, góp phần giảm nhiệt cho đô thị

(4) Áp dụng cấu trúc gian ven đô thành phố Vinh tiếp cận theo hướng đô thị sinh thái

6 Bố cục luận án

- Số trang: 150

- Số chương: 03

- Số bảng biểu: 09

NỘI DUNG

Chương 1: Tổng quan cấu trúc không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ theo hướng đô thị sinh thái

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài

+ Hệ sinh thái tự nhiên

+ Cấu trúc sinh thái học

+ Sinh thái đô thị và đô thị sinh thái

+ Cấu trúc không gian ven đô

1.2 Tổng quan về cấu trúc không gian ven đô, đô thị sinh thái

1.2.1 Tổng quan lý thuyết không gian ven đô

* Khái niệm vùng ven đô (periurban) là một khái niệm mang tính khái quát, mềm dẻo gắn liền với quá trình đô thị hóa nhằm xác định lại ranh giới của đô thị Vị trí vùng ven đô là một thành phần trong cấu trúc đô thị, được xác định là vùng chuyển tiếp hoặc tương tác giữa vùng ngoại ô đến vùng nông thôn

* Khái niệm “vùng ven đô” các thành phố vùng Bắc Trung Bộ Được xác định là các không gian bao bọc xung quanh vùng nội thành bao gồm các xã ngoại thành và không gian mở rộng dự trữ bên ngoài có ảnh hưởng đến thành phố trong quá trình mở rộng đô thị

1.2.2 Tổng quan lý thuyết đô thị sinh thái

* Ý tưởng về đô thị sinh thái có nguồn gốc từ những năm 80 của thế kỷ XX bởi các học giả Đức liên quan trực tiếp đến trách nhiệm đối với hệ sinh thái, môi trường trong quá trình phát triển đô thị Các khái niệm đô thị sinh thái đầu tiên được đề cập đến bao gồm các hoạt động diễn ra trong đô thị như: vòng tròn năng lượng, nước, chất thải, khí thải

Có thể nói Richard Register, chuyên gia thiết kế đô thị là người khởi xuớng ra phong trào Thành phố sinh thái (Ecocity) đầu tiên, ông đã thành lập khoa Đô thị sinh thái ở Berkeley, California, Mỹ vào năm

1975 Ý tưởng này sau đó được hiện thực hóa và lan tỏa trên toàn thế

giới đánh dấu bằng các Hội nghị thượng đỉnh thảo luận về phát triển đô thị bền vững, biến đổi khí hậu

- Quan điểm về thành phố sinh thái của các tổ chức trên thế giới: Hội nghị tổ chức Y tế Thế Giới (WHO); Chương trình “Thành phố sinh thái 2” (Eco2city) của Ngân hàng thế giới (WB); Tiêu chuẩn và hệ thống khung đô thị sinh thái thế giới (IEFS)

- Quan điểm về thành phố sinh thái của các nước trên thế giới: Đô thị sinh thái ở Pháp; Tổ chức Sinh thái đô thị của Úc; Dự án đô thị sinh thái Liên minh Châu Âu (EU); Hệ thống khung đô thị bền vững ở Đức; Chương trình thành phố bền vững ở Trung Quốc…

1.2.3 Tổng quan thực tiễn cấu trúc không gian ven đô các TP sinh thái

* Quá trình mở rộng thành phố sinh thái Curitiba, Braxin tạo ra một cấu trúc không gian mới theo các trục tuyến tính làm giảm áp lực về dân

số, tăng mật độ không gian cây xanh, không gian xanh, tạo ra các dòng chảy làm giảm thiểu tình trạng ngập lụt vùng trung tâm Trục không gian tuyến tính tăng khả năng tiếp cận dân cư với hệ thống giao thông công cộng, giảm khoảng cách đi lại, tạo ra cấu trúc không gian gọn nhẹ

Hình 1.8: Cấu trúc QH không gian tuyến tính gắn kết vùng ven đô

* Cấu trúc không gian mở rộng thành phố sinh thái Freiburg, Đức: Vùng ven đô trong quá trình mở rộng thành phố Freiburg, Đức tăng khả năng tiếp cận của thành phố với khu vực rừng tự nhiên xung quanh

thành phố Rừng ven đô góp phần tăng không gian xanh, cung cấp một nguồn lớn nguyên liệu gỗ góp phần sản xuất năng lượng sạch

* Khu đô thị sinh thái Sino-singapore Tianjin, Trung Quốc:

Dự án thành phố sinh thái Sino-singapore Tianjin có vị trí nằm ở vùng ven đô sát biển của thành phố Thiên Tân, Trung Quốc được xây dựng nhằm cải tạo vùng đất nhiễm mặn thành đô thị sinh thái Mô hình

“tế bào sinh thái” được xây dựng tạo cơ sở để phát triển thành các quận sinh thái

* Không gian ven đô tại các thành phố Châu Á trong quá trình mở rộng:

Các thành phố phát triển theo hướng bền vững, thành phố xanh tại Châu Á như Singapore hay Seoul, Hàn Quốc cũng đã có cách tiếp cận riêng về đô thị sinh thái Quá trình phát triển mở rộng vùng ven đô đã tạo cơ hội cho các thành phố này mở rộng không gian ở, tăng mật độ không gian xanh, đưa dòng sông vào trong đô thị và tăng khả năng tiếp cận không gian đồi núi tại vùng ven đô

1.3 Thực trạng không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ

1.3.1 Khái quát điều kiện tự nhiên các thành phố vùng Bắc Trung

* Các thành phố vùng Bắc Trung Bộ nằm ở vị trí đồng bằng phía

Đông khu vực, đa số được bồi đắp bởi các dòng sông Do bị ảnh hưởng của địa hình vùng, trong các thành phố có đặc điểm chung là dốc ra biển Hệ sinh thái tự nhiên cũng thay đổi theo địa hình; phía Tây thành phố thường được bao bọc bởi các dãy núi thấp, núi sót, tiếp đến vùng đồng bằng và phía Đông là vùng đầm phá, biển

1.3.2 Thực trạng không gian ven đô thành phố Thanh Hóa

Xác định phạm vi không gian ven đô bao gồm:

- Vùng ven đô bên trong: bao gồm các xã ngoại thành có vị trí nằm sát vùng nội thành Về cơ bản đây là vùng nông thôn với thành phần chủ yếu là nông nghiệp và làng nghề truyền thống Tuy nhiên, trong những năm gần đây tốc độ đô thị hóa vùng này đang diễn ra một cách nhanh chóng

I,II Khu vực nội thành

III Vùng ven đô bên trong

IV Vùng ven đô bên ngoài

- Vùng ven đô bên ngoài: bao gồm các xã ngoại thành tạo thành vành đai phía bên ngoài Diện tích vùng ven đô bên trong và vùng ven đô bên ngoài chiếm khoảng 90km2 với dân số khoảng hơn 150 ngìn người (2015) Cơ cấu ngành nghề vùng ven đô chủ yếu là nông nghiệp với tỷ lệ trồng trọt chiếm khoảng 33%, chăn nuôi chiếm khoảng 55% còn lại là dịch vụ nông nghiệp

Hình 1.19: Vùng ven đô TP Thanh

Hóa theo địa giới hành chính

- Vùng ven đô mở rộng: đây là vùng có hệ sinh thái tự nhiên phong phú đa dạng, có vai trò rất lớn xác định cấu trúc không gian của thành phố Thanh Hóa

1.3.3 Thực trạng không gian ven đô thành phố Vinh

Ranh giới không gian ven đô được xác định bao gồm ba vùng chính:

- Vùng ven đô bên trong bao gồm các xã ngoại thành hiện tại theo bản đồ hành chính (trong phạm vi 105km2) Thành phần cấu trung không gian ven đô bên trong chủ yếu bao gồm khu đô thị mới xen kẽ vùng nông thôn Đây là vùng chịu tác động mạnh bởi tốc độ phát triển

và nhu cầu mở rộng đất ở của thành phố

I Vùng ven đô bên trong; II Vùng ven đô

bên ngoài; III Vùng sinh thái tự nhiên ven

đô mở rộng

- Vùng ven đô bên ngoài: cấu trúc không gian vùng ven đô bên ngoài tạo thành vành đai thứ hai bao bọc xung quanh thành phố về phía Bắc Vùng ven đô bên ngoài với cấu trúc chủ yếu bao gồm làng xã, vùng nông nghiệp nông thôn Phía Tây chủ yếu nông nghiệp lúa nước, hoa màu và phía Đông nông nghiệp nuôi trồng thủy sản

- Vùng ven đô mở rộng: bao gồm hệ sinh thái đồi núi, đồng ruộng phía Tây và hệ sinh thái hạ lưu sông Lam phía Đông

Hình 1.26: Phân vùng không gian

ven đô TP Vinh (phạm vi 250km2)

1.3.4 Thực trạng không gian ven đô thành phố Hà Tĩnh

Cấu trúc quy hoạch thành phố Hà Tĩnh theo mô hình “Đô thị dạng tập trung hướng tâm” điển hình, với việc xác định thành phố trung tâm, các cụm động lực phát triển vùng ngoại thành và phụ cận kết hợp với mạng lưới giao thông hướng tâm và vành đai

Chú thích:

I Khu vực nội thành

II Vùng ven đô bên trong (các xã ngoại thành)

III Vùng ven đô bên ngoài (các

xã theo định hướng quy hoạch mở rộng)

IV Vùng ven đô mở rộng (vùng sinh thái núi phía Tây và biển phía Đông)

Hình 1.29: Phân vùng không gian ven đô thành phố Hà Tĩnh

1.4 Một số đề tài, luận án liên quan đến đề tài nghiên cứu

Xu hướng nghiên cứu về đô thị sinh thái, đô thị phát triển bền vững đang là xu thế chính trong nghiên cứu đô thị tại Việt Nam Trong luận

án tiến sỹ của các nhà nghiên cứu đã đề cập đến một số vấn đề về đô thị sinh thái, cảnh quan sinh thái, không gian ven đô

Các nhà khoa học tại Việt Nam đã tiếp cận đề ra các nguyên tắc cho đô thị sinh thái trên nhiều khía cạnh Tuy nhiên, với đặc thù xã hội, kinh tế, yếu tố tự nhiên phong phú của các vùng miền trải dài khác nhau trên cả nước, cần có sự tiếp cận đô thị sinh thái riêng; đặc biệt là vùng ven đô nơi bị tác động nhiều bởi quá trình đô thị hóa

1.5 Kết luận chương 1

* Qua nghiên cứu và tổng hợp về đô thị sinh thái trên thế giới và Việt Nam có thể thấy đô thị sinh thái là một hướng đi tối ưu cho các đô thị

* Tại Việt Nam, hiện tại chưa có các tiêu chí cụ thể về đô thị sinh

thái Tại các thành phố vùng Bắc Trung Bộ, chưa có nhiều nghiên cứu định hướng phát triển đô thị theo hướng sinh thái, nhất là khu vực vùng ven đô đang bị lãng quên chưa được chú trọng

* Từ các tồn tại nên trên, có thể lựa chọn hướng nghiên cứu đề xuất cấu trúc không gian ven đô dựa trên các thế mạnh vốn có tại các thành phố vùng Bắc Trung Bộ, góp phần phát triển đô thị bền vững, phù hợp với xu thế và tiêu chuẩn chung của các thành phố sinh thái Hướng nghiên cứu của luận án tập trung vào vùng ven đô các thành phố Thanh Hóa, thành phố Vinh và thành phố Hà Tĩnh

Chương 2: Cơ sở khoa học cấu trúc không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ theo hướng đô thị sinh thái

2.2.1 Cơ sở tiếp cận vùng ven đô trong đô thị sinh thái

* Có thể nói IEFS đã đưa ra các nguyên tắc, tiêu chuẩn về đô thị sinh thái một cách toàn diện trên nhiều khía cạnh từ phạm vi cho đến các mục tiêu

* Tiếp cận đô thị sinh thái theo đặc điểm riêng

Đối với các thành phố vùng Bắc Trung Bộ việc lựa chọn các tiêu chí để phát triển dựa trên thế mạnh và đặc điểm riêng là hết sức cần thiết trong đó vùng ven đô có vai trò rất quan trọng

2.2.2 Tác động của vùng ven đô trong quá trình mở rộng đô thị

- Tốc độ dân số tăng nhanh; Thay đổi cấu trúc không gian, các khu

ở mới

- Thay đổi cơ cấu việc làm và cơ sở hạ tầng; Môi trường sinh thái

tự nhiên và sinh thái nông nghiệp

2.2.3 Cơ sở tính liên kết hệ sinh thái tự nhiên trong đô thị

- Trong tự nhiên xác định các dòng chảy sinh thái theo một chu trình nhất định, thông thường theo các yếu tố dịch chuyển về một phía Các dòng dịch chuyển này có mức độ phức tạp khác nhau

- Khi đô thị chưa tác động nhiều đến tự nhiên thì con người là một phần trong hệ sinh thái tự nhiên, tồn tại và sinh sống nhưng không phá

vỡ hệ sinh thái tự nhiên vốn có

2.2.4 Tác động quá trình phát triển đô thị đến hệ sinh thái tự nhiên

Bản chất điểm dân cư ban đầu là một hệ sinh thái tự nhiên và con người là một yếu tố trong đó Khi đô thị hình thành là lúc hệ sinh thái tự nhiên bắt đầu thay đổi Quá trình phát triển đô thị ngày càng phá vỡ hệ sinh thái dẫn đến mất cân bằng

2.2.5 Cơ sở cân bằng sinh thái trong cấu trúc không gian đô thị

- Cơ sở lý thuyết dấu chân sinh thái

- Sinh khối tự nhiên trong thiết kế đô thị sinh thái

2.2.6 Cơ sở giảm nhiệt đô thị

- Giảm nhiệt đô thị bằng hệ thống mặt nước

- Giảm nhiệt cho đô thị bằng hệ thống cây xanh

- Giảm nhiệt bằng bề mặt

2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến CTKG ven đô các TP vùng BTB

2.3.1 Đặc điểm không gian ven đô thành phố Thanh Hóa

* Địa hình, sinh thái tự nhiên

Đặc hình không gian ven đô thành phố Thanh Hóa theo dạng vành đai bao xung quanh vùng nội thành Vùng ven đô bên trong có cấu trúc đan xen, bao gồm các điểm tạo thành vành đai Vùng ven đô bên ngoài phía Tây mở rộng tiếp cận hệ sinh thái núi, phía Đông có xu hướng mở rộng sang phía Đông Bắc dòng sông Mã

- Hệ sinh thái núi phía Tây và Tây Bắc bao gồm núi Hàm Rồng, Núi Đọ, Núi Voi, Rừng Thông, Núi nhồi, Núi Mật, Núi Long để tạo