Thi pháp nhân vật trong hai tác phẩm c o lươ ỏ và bá vật ủ ờ của nhà văn mạc ngôn (tt)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ HỒNG CẨM THI PHÁP NHÂN VẬT TRONG HAI TÁC PHẨM CAO LƯƠNG ĐỎ VÀ BÁU VẬT CỦA ĐỜI CỦA NHÀ VĂN MẠC NGÔN CHUYÊN NGÀNH:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HỒNG CẨM

THI PHÁP NHÂN VẬT TRONG HAI TÁC PHẨM

CAO LƯƠNG ĐỎ VÀ BÁU VẬT CỦA ĐỜI

CỦA NHÀ VĂN MẠC NGÔN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VĂN HỌC

MÃ SỐ: 60.22.01.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS TRẦN THÁI HỌC

Huế, Năm 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn

là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hồng Cẩm

Demo Version - Select.Pdf SDK

Luận văn tốt nghiệp được hoàn thành tại trường Đại học Sư phạm Huế Tôi xin chân thành cảm ơn trường Đại học Sư phạm Huế, phòng đào tạo sau đại học, khoa Ngữ Văn đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng tri ân chân thành và sâu sắc nhất đến PGS TS Trần Thái Học Cảm ơn thầy đã trực tiếp hướng dẫn khoa học, giúp

đỡ, động viên tác giả luận văn triển khai nghiên cứu và hoàn thành đề tài này

Xin chân thành cảm ơn các Thầy cô giáo, các nhà khoa học đã trực tiếp giảng dạy cho bản thân tôi những tri thức quý giá, bổ ích về chuyên ngành

Lý luận văn học

Xin gửi lời cảm ơn đến BGH và tập thể giáo viên trường THPT Ninh Châu - Quảng Bình đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành nhiệm vụ học tập và nghiên cứu

Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, người thân, bạn bè đã ủng

hộ, động viên và hết lòng giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 9 năm 2014

Nguyễn Thị Hồng Cẩm

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cám ơn iii

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 3

1 Mục đích và ý nghĩa của đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Đóng góp của luận văn 9

6 Cấu trúc của luận văn 10

NỘI DUNG 11

Chương 1 TỪ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI ĐẾN CÁC KIỂU NHÂN VẬT 11

1.1 Con người trong mối quan hệ với lịch sử dân tộc - Con người lịch sử 12

1.1.1 Con người có số phận thăng trầm 13

1.1.2 Con người có phẩm chất cao đẹp 14

1.1.3 Con người trong cái nhìn phản tỉnh 15

1.2 Con người trong mối quan hệ với hiện thực đời sống - Con người thường nhật 18

1.2.1 Con người đời thường 18

1.2.2 Con người có cuộc sống khốn đốn 20

1.2.3 Con người có tính cách đa dạng 23

1.3 Con người trong mối quan hệ với những chuẩn mực đạo đức - Con người nổi loạn 26

1.3.1 Hình thức nổi loạn 26

1.3.2 Mục đích nổi loạn 28

Chương 2 KHÔNG GIAN, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT - TỌA ĐỘ TỒN TẠI VÀ BIỂU HIỆN TƯ TƯỞNG CỦA CÁC NHÂN VẬT 33

2.1 Nhân vật trong mối quan hệ với không gian nghệ thuật 33

2.1.1 Không gian chiến trận 33

2.1.1.1 Mật t t ế trậ tro tá p ẩm 33

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1.1.2 K d ễ r sự vươ mì l t xá ủ â vật 35

2.1.1.3 K t ử t á â t ủ â vật 37

2.1.2 Không gian sinh hoạt 41

2.1.2.1 K d ễ r tr s tồ ủ â vật 41

2.1.2.2 K d ễ r tr ả p ó á t ủ â vật 44

2.2 Nhân vật trong mối quan hệ với thời gian nghệ thuật 47

2.2.1 Thời gian sự kiện 47

2.2.1.1 T ờ ậm d vào oạ ì â vật 47

2.2.1.2 T ờ mở ườ vào số p ậ â vật 49

2.2.2 Thời gian tâm lí 51

2.2.2.1 T ờ ắ l ề vớ dò ứ ủ â vật 51

2.2.2.2 T ờ mở ườ vào t ế ớ tâm â vật 55

Chương 3 NGHỆ THUẬT KẾT CẤU, NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU NHÂN VẬT 60

3.1 Kết cấu nhân vật 60

3.1.1 Kết cấu đối lập 60

3.1.2 Kết cấu tương đồng 63

3.1.3 Kết cấu bổ sung 64

3.2 Ngôn ngữ nhân vật 66

3.2.1 Ngôn ngữ đối thoại 66

3.2.2 Ngôn ngữ độc thoại 71

3.3 Giọng điệu nhân vật 73

3.3.1 Giọng điệu trang trọng, thành kính 74

3.3.2 Giọng điệu trữ tình, bi thiết 75

3.3.3 Giọng điệu thân mật, suồng sã 77

3.3.4 Giọng điệu chiêm nghiệm, triết lý 78

KẾT LUẬN 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 MỤC ĐÍCH VÀ Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Trong thời gian gần đây, trên văn đàn thế giới, tên tuổi nhà văn Mạc

Ngôn nổi lên như một vầng sáng lạ, làm xôn xao đời sống văn học, nhất là từ khi nhà văn này đạt giải thưởng Nobel văn học vào năm 2012 Mạc Ngôn được biết đến với sức sáng tạo dồi dào, để lại dấu ấn sâu sắc trên nhiều thể loại văn học khác nhau Tác phẩm của ông có sức lôi cuốn mạnh m đối với đông đảo độc giả trên thế giới trong đó có độc giả Việt Nam Trong diễn từ tại buổi lễ trao giải Nobel văn

chương, Mạc Ngôn đã tâm sự: “Có t là do t từ trả q số ó

lâ dà ề ó ế t ó sự b ết á sâ sắ về t ườ T b ết t ế ào

là dũ ảm t ật sự ũ ượ b ồ t ươ là ì T tro õ lò mỗ

ườ ề ó m t vù mờ ảo; á vù y ó ó t d ễ tả t ỏ á bằ m t

từ ữ ơ ả ó là p ả y trá t ệ y á ” và bày tỏ quan niệm : “Cá

p át tốt t ủ m t à vă là sá tá N ữ ì t ầ ó ề ượ v ết vào tro tá p ẩm ủ mì ” Có thể thấy, sức hút của tác phẩm Mạc Ngôn đầu

tiên xuất phát từ cái Tâm của một người nghệ sĩ chân chính

1.2 Tài năng không chia đều cho tất cả những người nghệ sĩ chân chính mà

chỉ tập trung ở một số cây bút, trong đó có Mạc Ngôn Bên cạnh giải Nobel văn học năm 2012, Mạc Ngôn được biết đến với vai trò là “nhân vật khai phá của thế kỉ XXI” ở châu Á khi ông là chủ nhân của hơn 40 giải thưởng, danh hiệu văn chương trong và ngoài nước Để đi đến quyết định trao giải Nobel văn học cho nhà văn Mạc

Ngôn, Viện hàn lâm Thụy Ðiển đánh giá : "Vớ sự p tr ữ á yế tố yề

ảo ệ t ự lị sử và xã Mạ N ã tạo r m t t ế ớ ợ ớ lạ ữ

ệt tá ủ à vă lỗ lạ W ll m F l er và G br el G r M rq ez” Có

thể thấy, Mạc Ngôn là một nhà văn có Tâm, có Tầm và có Tài Chỉ riêng với hơn 30 tiểu thuyết và truyện dài, Mạc Ngôn đã dồn tâm lực và bút lực của mình để tạo dư

ba, tạo “hiện tượng Mạc Ngôn” trên văn đàn thế giới Trong đó, C o lươ ỏ (Phần 1 G t C o lươ ỏ) và Bá vật ủ ờ (Phong n ũ p ì ồ ) là hai tác phẩm thể hiện khá rõ đánh giá của Viện hàn lâm Thụy Điển: “Tro á tá p ẩm

ủ Mạ N ệ t ự ây ảo á ò tr vớ tr yệ dâ lị sử và

ươ ạ ” Đây cũng là hai trong số những tác phẩm có sức hấp dẫn mạnh m

giới phê bình, nghiên cứu khi đến với Mạc Ngôn Tránh giẫm lên bước chân của người đi trước, chúng tôi chọn hướng nghiên cứu thi pháp nhân vật để khám phá hai

Demo Version - Select.Pdf SDK

tác phẩm này nhằm đào sâu giá trị văn chương và khẳng định tài năng của Mạc Ngôn trên bình diện này

1.3 Lịch sử văn học đã chứng minh rằng có rất nhiều chìa khóa để mở cánh

cửa bước vào thế giới văn chương Mỗi chìa khóa s dẫn ta đến với những con đường khác nhau để không ngừng khám phá và khẳng định giá trị chân - thiện - mỹ của những tác phẩm, định vị những nhà văn chân chính Mỗi con đường ấy đem lại những trải nghiệm, tìm tòi thú vị riêng cho người nghiên cứu và mở ra những khả năng khám phá mới Nhờ đó mà ý nghĩa tác phẩm văn chương không bao giờ cạn kiệt và tên tuổi của những cây bút tài năng bất hủ với thời gian Thi pháp học là một trong những con đường như thế Trên văn đàn Việt Nam trong những năm cuối thế

kỉ XX nở rộ hướng nghiên cứu văn chương bằng con đường thi pháp học để đi vào trào lưu, tác giả, tác phẩm văn chương và đã đạt những thành tựu đáng kể Cho đến nay, cùng với những việc lựa chọn những con đường khác, lí thuyết khác, hướng nghiên cứu này vẫn không ngừng phát huy ưu thế của mình trong việc khám phá giá trị đích thực của văn chương

Trong các tác phẩm văn chương nói chung, tiểu thuyết, truyện dài nói riêng, hệ thống nhân vật là một trong những sản phẩm sáng tạo cốt lõi của nhà văn Nhân vật là những con người mang tư cách là tổng hòa các mối quan hệ trong thế giới được tạo ra

từ tác phẩm ấy Cho nên, hệ thống nhân vật s là nơi quy tụ, thống nhất những yếu tố khác trong sáng tạo của nhà văn Nghiên cứu sự sáng tạo hệ thống nhân vật không chỉ giúp ta hiểu con người trong tác phẩm, tài năng của nhà văn mà còn mở cánh cửa quan trọng nhất để khám phá tầm tư tưởng của tác phẩm Đồng thời, chúng ta có thể nhận thức sâu hơn về lý thuyết thi pháp học và các khả năng vận dụng nó trong nghiên cứu văn học Như vậy, lý luận chung về mối quan hệ giữa nội dung và nghệ thuật của tác phẩm cũng như những nét độc đáo thuộc về phong cách nhà văn càng được sáng rõ Nghiên cứu Thi pháp nhân vật trong một số tác phẩm của nhà văn Mạc Ngôn s góp phần làm tường minh lý thuyết trên và thêm một tiếng nói khẳng định cá tính sáng tạo của một nhà văn lớn

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Như đã nói ở trên, Mạc Ngôn là một nhà văn lớn, tác phẩm văn chương của ông đã trở thành một hiện tượng dậy sóng trên văn đàn thế giới Từ thập niên cuối của thế kỉ XX, độc giả và giới nghiên cứu văn học ở Việt Nam lần lượt có cơ hội

tiếp cận với các tác phẩm nổi tiếng của Mạc Ngôn như: C o lươ ỏ Bá vật ủ

Demo Version - Select.Pdf SDK

ày T ập t m b Tứ t ập t p áo qua bản dịch của các dịch giả Lê Huy Tiêu,

Trần Đình Hiến, Trần Trung Hỷ Cho đến nay, có thể nói hầu hết các tác phẩm gây tiếng vang của nhà văn Mạc Ngôn đều có sức thu hút mạnh m đối với độc giả, giới nghiên cứu, phê bình văn học ở Việt Nam Tổng hợp tình hình nghiên cứu Mạc Ngôn ở Việt Nam, chúng tôi rút ra những nhận xét sau:

Về chiều rộng, hầu hết các sáng tác của Mạc Ngôn được lấy làm đối tượng khảo sát, nghiên cứu của nhiều học giả và giới phê bình Các tài liệu chúng tôi khảo

sát đều tập trung vào một số tiểu thuyết tiêu biểu như: Cao lươ ỏ Tổ t ó

mà â , Bá vật ủ ờ (P o ũ p ì ồ ) Đà ươ ì Cây tỏ ổ

ậ Rừ x lá ỏ Rừ x lá ỏ 41 yệ tầm p ào T ập t m b Tử

q ố Tứ t ập t p áo Số ọ t á ày Ế Còn các tác phẩm khác của Mạc

Ngôn dù được đọc giả đón nhận, luận bàn nhưng chưa gây sự chú ý trong giới học giả, phê bình văn học Trong phạm vi tài liệu bao quát được, chúng tôi đã khảo sát nhiều công trình nghiên cứu, bài báo, bài nghiên cứu về Mạc Ngôn có liên quan ít

nhiều đến hai tác phẩm C o lươ ỏ và Bá vật ủ ờ Nổi bật trong số đó là

những bài viết và công trình sau:

Trên Tạp chí sông Hương số 166, tháng 12/2002, Nguyễn Khắc Phê có bài

viết “T ế ớ ệ t ật ủ Mạ N q t t yết Bá vật ủ ờ và Đà

ươ ì ” Bước đầu định vị Mạc Ngôn, tác giả bài viết cho rằng: “Có l “phép

lạ" của Mạc Ngôn chính là biết “bày đặt” ra những chuyện li kì ít ai biết đến trên một cái khung, cái nền không xa lạ Theo cách “nói chữ" thì đó là phép “lạ hóa”, huyền thoại hóa hiện thực Nó là “nội dung” mà cũng là “hình thức” của tác phẩm; nói cách khác, đó là “thế giới nghệ thuật” của tác giả” [61]

Trong bài viết “T t yết Mạ N vớ ọ ả V ệt N m” đăng trên báo

Văn nghệ số 32/2003, tác giả Hồ Sĩ Hiệp đã điểm qua những bước đường sáng tạo tiểu

thuyết của Mạc Ngôn và nhận định: “Tro vă ươ ươ ạ Tr Q ố ệ

y Mạ N p ả là à vă ổ t ế t ư là à vă “ ó vù t” “ ó t ế ó ” và ó “ á v ết r ” Về ệ t ật tá p ẩm Mạ N ó

ề ám p á vừ á tâ tr yề t ố vừ sá tạo á mớ t eo á t ủ p áp

ệ t ật t b P ươ Tây [26] Dừng lại ở tác phẩm Bá vật ủ ờ , tác giả

này cho rằng: “N ò bút m tả ủ Mạ N tro Bá vật ủ ờ tỉ táo và lạ

lù Mặ dù m t số oạ rơ vào yế tố tự sắ dụ ư toát l tro toà b

tá p ẩm vẫ là á ì ệ t ự và t á xây dự ủ tá ả” [26]

Demo Version - Select.Pdf SDK

Bài viết “T ế ớ ệ t ật tro t t yết ủ Mạ N ” của tác giả Lê

Huy Tiêu đăng trên Tạp chí Văn học nước ngoài số 4/2003 đã chọn hướng thi pháp học và tự sự học để khám phá cái “lạ”, cái độc đáo của Mạc Ngôn ở các khía cạnh như: “Đề tài của ông đưa ra rất rộng Có thể nói: “Trên trời dưới đất, cổ kim, trong ngoài, xương khô trong mồ, u hồn dưới gốc cây tùng, công tử vương tôn, tài tử giai nhân, sơn cùng thủy tận, dâm tục phong tình” đều có mặt trong tiểu thuyết của Mạc

Ngôn” [78] hay: “C ủ ề tro t t yết ủ Mạ N t ườ b về ữ v

ề s tồ ủ â loạ : Cá ó á rét t dụ t ù oá t áo á số á

ết m t dị o ế tr ” [78]; “Tiểu thuyết của ông là một kết cấu phức

hợp, tuần hoàn, phi tuyến tính, phi logic, rất hỗn độn, vô thủy vô chung” [78] Đề cập

đến hệ thống nhân vật, tác giả Lê Huy Tiêu cho rằng: “Tro t t yết ủ Mạ

N t ườ x t ệ b t ế ệ â vật: bà bố mẹ “t ” và bạ bè ù

tr lứ vớ “t ” Dự vào b t ế ệ ó tá ả tạo r m t ệ t ố ẩ dụ ó ý

ĩ tượ trư m t bứ tr â s b ế ảo sắ mà ” [78]

Cuốn C yệ vă yệ ờ của Mạc Ngôn (Nguyễn Thị Thại dịch, nhà

xuất bản Lao động ấn hành năm 2004) tập hợp những bài diễn thuyết, bài trả lời phỏng vấn, bài tản mạn của nhà văn về những kỉ niệm, ước mơ, hành trình đến với văn chương, bộc bạch cảm hứng sáng tác một số tác phẩm, quan điểm về văn

chương và nghiệp cầm bút của chính mình Các bài: “G mơ vă ọ lâ dà ”

“Hươ vị ủ t t yết” “Về “Bá vật ủ ờ ” ủ t ” “N ữ s y ĩ về

vă ọ ế tr ” “Bị vo lụ “ t o lươ ỏ” [50] đã giúp người đọc,

người nghiên cứu trong quá trình tiếp nhận, khám phá Mạc Ngôn, đặc biệt là Cao

lươ ỏ và Bá vật ủ ờ

Trong phần “Lờ ớ t ệ ” tiểu thuyết C o lươ ỏ của Mạc Ngôn, dịch

giả Lê Huy Tiêu tóm tắt và đưa ra những nhận xét cô đọng về tác phẩm này trên các khía cạnh nghệ thuật tự sự, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ Về nhân vật, tác giả này

cho rằng: “N â vật ủ C o lươ ỏ tà p á p ó tú y tự

do, dám p á mọ rà b ủ lễ áo p o tụ ế ả p ó á t Từ

C ếm N o P ượ L là ữ â vật vừ á y vừ á trá vừ

t á t ệ vừ p àm tụ ư á ế ố N ật ã úp ọ l t xá trở t à ù á âm p ụ ” [44] và kết luận: “Văn học nghệ thuật Trung

Quốc những năm gần đây đang thăng hoa và được thế giới biết đến C o lươ ỏ

là một trong những viên gạch xây lên lâu đài nghệ thuật đó [44]

Demo Version - Select.Pdf SDK

Đáng chú ý nhất là chuyên luận Tự sự Mạ N của tác giả Nguyễn Thị

Tịnh Thy được nhà xuất bản Văn học ấn hành vào tháng 7/2013 Cho đến nay, đây là công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn dày dặn và công phu nhất ở Việt Nam Trong chuyên luận này, sau khi điểm lại tình hình nghiên cứu Mạc Ngôn ở Trung Quốc và Việt Nam, tác giả vận dụng hệ thống lí thuyết tự sự học, hậu hiện đại một cách nhuần nhuyễn để đi sâu vào các bình diện người kể chuyện, điểm nhìn, sách lược tổ chức kể chuyện và điểm nhìn, trật tự thời gian tự sự, tổ chức kết cấu tự sự, ngôn ngữ, giọng điệu và mối quan hệ nội tại, hiệu ứng thẩm mĩ của các bình diện đó Chuyên luận đã

khảo sát 11 tiểu thuyết tiêu biểu của Mạc Ngôn (trong đó có C o lươ ỏ và Bá vật

ủ ờ ), quá trình khảo sát luôn có sự đối chiếu giữa bản dịch tiếng Việt và nguyên

bản nên có tính thuyết phục cao Thành công lớn nhất của công trình này là “làm nổi bật nét đặc sắc mới trong nghệ thuật tự sự Mạc Ngôn, đó là sự đan quyện giữa tự sự truyền thống và tự sự hiện đại, nhất là hậu hiện đại” [77] Từ các bình diện của tự sự học, tác giả đã có những kết luận đầy thuyết phục về thế giới hình tượng nhân vật trong

C o lươ ỏ Bá vật ủ ờ và những tác phẩm khác

Tác phẩm của Mạc Ngôn cũng đã nhận được sự quan tâm thích đáng của giới sinh viên, học viên của các trường đại học Nhiều sinh viên, học viên đã chọn tác phẩm của Mạc Ngôn để triển khai đề tài khóa luận, luận văn của mình Các đề tài khóa luận thường đi vào thế giới nghệ thuật, nghệ thuật tự sự, thi pháp tiểu thuyết của các tác phẩm tiêu biểu của Mạc Ngôn Đáng chú là các luận văn khai thác nghệ

thuật tự sự trong một số tác phẩm cụ thể như “N ệ t ật tự sự tro 41 yệ tầm

p ào ủ Mạ N ” của Trần Thị Thanh Thúy và “N ệ t ật trầ t ật tro

p o á t t yết Mạ N ” của Hoàng Thị Bích Hồng đã đi sâu vào các yếu

tố người trần thuật, điểm nhìn, giọng điệu, chiến lược và chiến thuật trần thuật của một số tác phẩm để từ đó xác định phong cách nghệ thuật và định vị Mạc Ngôn

Trong luận văn “Đ m ì trầ t ật tro C o lươ ỏ ủ Mạ N ”, tác giả

Phan Thị Nga tập trung khai thác yếu tố điểm nhìn, quá trình di chuyển điểm nhìn

và hiệu ứng nghệ thuật của nó để khẳng định sự sáng tạo, bước đi tiên phong cùng những đóng góp của Mạc Ngôn đối với văn học Trung Quốc trên phương diện đổi

mới kĩ thuật tiểu thuyết Qua đề tài “So sá ệ t ật trầ t ật tro Trăm ăm

ơ (G.G M rq ez) và Bá vật ủ ờ (Mạ N )”, tác giả Trần Thị Năm đã

so sánh hai tác phẩm ở một số bình diện như người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu trần thuật, không gian, thời gian nghệ thuật để từ đó đưa ra những kết luận về ảnh hưởng của Marquez đối với Mạc Ngôn cũng như nét độc đáo, riêng khác làm

Demo Version - Select.Pdf SDK