GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN VẬN CHUYỂN CÁ BỘT, HƢƠNG, GIỐNG NGHỀ: SẢN XUẤT GIỐNG MỘT SỐ LOÀI CÁ NƢỚC NGỌT

Vận chuyển cá bột, hương, giống là một mô đun chuyên môn nghề, có thể dùng để dạy độc lập, sau khi học mô đun này người học có thể hành nghề việc chuẩn bị, ép cá và vận chuyển cá bột, hư

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN VẬN CHUYỂN CÁ BỘT,

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ 07

LỜI GIỚI THIỆU

Trong những năm qua, dạy nghề đã có những bước tiến vượt bậc cả về

số lượng và chất lượng, nhằm thực hiện nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật trực tiếp đáp ứng nhu cầu xã hội Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ trên thế giới, lĩnh vực nuôi trồng thủy sản nói chung và nghề Sản xuất giống các loài cá nước ngọt ở Việt Nam nói riêng đã có những bước phát triển đáng kể

Chương trình khung quốc gia nghề Sản xuất giống một số loài cá nước ngọt đã được xây dựng trên cơ sở phân tích nghề, phần kỹ thuật nghề được kết cấu theo các mô đun Để tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ sở dạy nghề trong quá trình thực hiện, việc biên soạn giáo trình kỹ thuật nghề theo các mô đun đào tạo nghề là cấp thiết hiện nay

Giáo trình vận chuyển cá bột, hương, giống được biên soạn nhằm đào tạo nghề Sản xuất giống một số loài cá nước ngọt cho lao động nông thôn Giáo trình dùng cho hệ Sơ cấp nghề, biên soạn theo Thông tư số 31/2010/TT-BLĐTBXH ngày 08/10/2010 của Bộ trưởng Bộ Lao động- Thương binh và Xã hội

Vận chuyển cá bột, hương, giống là một mô đun chuyên môn nghề, có thể dùng để dạy độc lập, sau khi học mô đun này người học có thể hành nghề việc chuẩn bị, ép cá và vận chuyển cá bột, hương, giống phục vụ sản xuât Mô đun này được học cuối cùng trong chương trình nghề Sản xuất giống một số loài cá nước ngọt

Mặc dầu trong quá trình biên soạn đã có rất nhiều cố gắng, nhưng không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của độc giả

để giáo trình được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Tham gia biên soạn

1 Th.s Chủ biên: Lê Văn Thắng

2 Th.s Nguyễn Thanh Hoa

3 Th.s Ngô Chí Phương

4 Th.s Đỗ Văn Sơn

5 Th.s Nguyễn Mạnh Hà

MÔ ĐUN VẬN CHUỂN CÁ BỘT, HƯƠNG, GIỐNG

Mã mô đun: MĐ 09

Giới thiệu mô đun:

Mô đun vận chuyển cá bột, hương, giống là mô đun chuyên môn nghề của nghề sản xuất giống một số loài cá nước ngọt

* Mục tiêu của mô đun:

- Nêu được phương pháp chuẩn bị dụng cụ vận chuyển; đóng cá, dán nhãn, mác; quản lý cá dọc đường vận chuyển và tiếp nhận cá;

- Chuẩn bị được dụng cụ vận chuyển; thực hiện được thao tác đóng túi, vận chuyển cá và tiếp nhận cá sau khi vận chuyển;

- Tuân thủ quy trình kỹ thuật

* Nội dung của mô đun:

- Bài mở đầu

- Bài 1: Chuẩn bị cá, dụng cụ và phương tiện vận chuyển

- Bài 1: Vận chuyển kín bơm ôxy

- Nội dung đánh giá:

+ Thao tác tiến hành đóng túi bơm ô xy phục vụ một đợt vận chuyển cá bột, hương, giống

+ Kiểm tra các yếu tố trong quá trình vận chuyển và tha tác xử lý cá bột, hương, giống trên đường vận chuyển

Bài mở đầu:

1 Giới thiệu mô đun:

Mô đun vận chuyển cá bột, hương, giống là mô đun chuyên môn nghề của nghề sản xuất giống một số loài cá nước ngọt

Mô đun vận chuyển cá bột, hương, giống giúp cho học viên sau khi học hiểu được những công việc chuẩn bị cho một đợt vận chuyển cá; thao tác ép cá, đóng túi, vận chuyển và xử lý cá trên đường; đánh giá kết quả của quá trình vận chuyển cá bột, hương, giống

Mô đun vận chuyển cá bột, hương, giống được viết dưới dạng tích hợp giữa lý thuyết và thực hành Người học tiếp thu chủ yếu thông qua quá trình thực hành thao tác và đánh giá kết quả học tập của mô đun qua kiểm tra hiểu biết về lí thuyết và thao tác thực hành

2 Mục tiêu của mô đun:

- Nêu được phương pháp chuẩn bị dụng cụ vận chuyển; đóng cá, dán nhãn, mác; quản lý cá dọc đường vận chuyển và tiếp nhận cá;

- Chuẩn bị được dụng cụ vận chuyển; thực hiện được thao tác đóng túi, vận chuyển cá và tiếp nhận cá sau khi vận chuyển;

- Tuân thủ quy trình kỹ thuật

3 Tầm quan trọng của mô đun:

Thu hoạch, vận chuyển cá bột, hương, giống là một trong khâu quan trọng trong nghề sản xuất giống một số loài cá nước ngọt hiện nay Việc thu hoạch và vận chuyển cá bột, hương, giống giúp cho người học biết và thực hiện được những công việc sau:

Chuẩn bị dụng cụ, trang thiết bị phục vụ thu hoạch và vận chuyển sản phẩm đảm bảo đầy đủ về số lượng và chất lượng

Ép cá giống là một công việc quan trong trong quá trình vận chuyển nhằm mục tiêu tạo cá con cá bột, hương, giống cá chất lượng, có sức khỏe tốt nhất để vận chuyển

Vận chuyển cá bột, hương giống giúp cho người học biết được trình tự các bước tiến hành và nội dung cơ bản của các công việc trong quá trình vận chuyển

Đánh giá kết quả vận chuyển nhằm xác định tỷ lệ sống của cá sau vận chuyển, hạch toán kinh tế từ đó tổng kết, rút kinh nghiệm cho những lần cận chuyển kế tiếp

4 Nội dung chương trình mô đun:

Mô đun gồm 4 bài:

- Bài mở đầu

- Bài 1: Chuẩn bị cá, dụng cụ và phương tiện vận chuyển

- Bài 1: Vận chuyển kín bơm ôxy

- Bài 2: Vận chuyển bằng lồ

5 Mối quan hệ với các mô đun khác

Mô đun Vận chuyển cá bột, hương, giống là mô đun được giảng dạy cuối cùng nên có liên quan chặt chẽ với mô đun trước đó như:

Ấp trứng cá là mô đun chuyên môn cung cấp kiến thức về công việc chuẩn bị được số lượng trứng đưa vào dụng cụ ấp, quản lý trứng, cá bột trong quá trình ấp và thu hoạch cá bột

Ương nuôi cá bột lên thành cá hương giúp cho người học chuẩn bị và thả được cá bột, chăm sóc và quản lý ao ương, luyện và thu hoạch cá hương

Ương nuôi cá hương lên thành cá giống giúp cho người học chuẩn bị và thả được cá hương, chăm sóc và quản lý ao ương, luyện và thu hoạch cá giống

Phòng và trị bệnh cá giúp cho người học phòng bệnh tổng hợp cho cá, chẩn đoán và xử lý được bệnh do môi trường, chẩn đoán và trị được bệnh do ký sinh trùng, vi khuẩn và nấm gây ra

6 Những yêu cầu chính với học viên:

- Học viên cần tham dự học ít nhất 80% số giờ lý thuyết và 100 % số giờ thực hành của mô đun

- Trong quá trình học học viên phải chăm chỉ, nghiêm túc; thực hiện đúng các yêu cầu của giáo viên

- Sau khi học xong mô đun học viên hiểu được phương pháp thu hoạch

ba ba, vận chuyển sản phẩm và đánh giá kết quả

Bài 1: Chuẩn bị Mục tiêu:

- Mô tả được công tác chuẩn bị cá dụng cụ, phương tiện, nhân lực phục

- Số lượng dụng cụ phải đảm bảo đầy đủ số lượng cần thiết để chứa cá

Số lượng dụng cụ này tùy thuộc vào số lượng cá giống mà có kế hoạch tính toán đầy đủ

- Kiểm tra dụng cụ trước khi sử dụng

- Mực nước trong bể, giai ép cá: 0,4- 0,5m

1.1.2 Các loại dụng cụ ép cá

- Bể xi măng dùng để ép cá

Hình 07-03: bể xi măng ép cá giống 1.2 Chuẩn bị cá giống đưa vào ép

- Tiêu chuẩn chất lượng: cá khỏe mạnh, đồng đều, bơi lội bình thường, không có dấu hiệu bệnh tật

- Cá mới chuyển từ ao, bể ương

- Tiêu chuẩn kích thước:

+ Cá hương: 2- 3cm

+ Cá giống: giống cấp I (3-5 cm), giống cấp II (5- 8 cm) và giống cấp III (8- 15 cm) tuỳ từng loài

Hình 07-04: Cá rô phi 21 ngày tuổi đưa vào ép

Hình 07-05: Cá hương

Hình 07-06: Cá giống vừa thu hoạch tại ao ương 1.3 Xác định số lượng cá giống đưa vào ép:

- Việc đưa cá vào ép đúng số lượng sẽ đảm bảo cho chất lượng cá giống trước khi vận chuyển, vì vậy trước khi tiến hành ép cá người thực hiện cần tính toán số lượng cá và thể tích dụng cụ chứa phù hợp

- Số lượng cá giống đưa vào ép được tính bằng:

Số lượng cá giống

đưa vào ép (con)

Mật độ cá TB theo loài (con/m3)

- Để tính số lượng cá đưa vào dụng cụ chứa cần xác định mật độ ép cá trung bình theo cỡ cá giống (bảng 1)

2 Giai 2,5- 3 20000- 25000

5- 8 4000- 5000 8- 15cm 1000- 2000

Hình 07-07: Chuyển cá hương vào bể ép 1.4 Ép cá giống

- Ép trong bể:

+ Nguồn nước cấp: nước sạch (tốt nhất là sử dụng nguồn nước nay tại nơi sản xuất cá); chủ động, chảy liên tục

+ Mực nước trong bể: 0,4- 0,5m

+ Hàm lượng ô xy hòa tan: ≥ 4mg/lít

+ Thời gian: 8- 12 giờ

+ Trong quá trình luyện ép cần chú ý quản lý hoạt động của cá để xử lý những bất thường xảy ra: nước chảy nhỏ, ngừng chảy…

Hình 07-08: Ép cá giống trong bể

- Ép trong giai:

+ Địa điểm đặt giai: ao đang nuôi cá hương, giống; đặt giai ở nơi nước thoáng, độ sâu ao >1,5m

+ Chiều cao ngập nước: 0,4- 0,5m

+ Thời gian: 8- 12 giờ

+ Trong quá trình luyện ép cần chú ý quản lý hoạt động của cá để xử lý những bất thường xảy ra

Hình 07-09: ép cá giống trong giai

2 Chuẩn bị dụng cụ, phương tiện:

2.1 Chuẩn bị dụng cụ:

2.1.1 Dụng cụ vận chuyển kín:

- Vợt lưới thu cá:

+ Tiêu chuẩn: khung sắt, lưới mềm (lưới nilon, cước không gút)

+ Kích thước: đường kính 0,2- 0,5m; độ sâu 0,1- 0,4m

Hình 07-10: Vợt cá giống

- Cân 30 kg:

Hình 07-11: cân đồng hồ + Công dụng: cân cá

+ Tiêu chuẩn: phạm vi cân : 1 kg – 30 kg; phân độ nhỏ nhất : 100g + Kích thước: 295x235x280 (mm); khối lượng tịnh (N.W) : 4,1 kg - Cân điện tử:

+ Công dụng: cân mẫu cá

+ Tiêu chuẩn: phạm vi cân: 0,1- 3000g; phân độ nhỏ nhất: 0,01g

+ Kích thước: 320 x 256 x 182 (mm); khối lượng tịnh: 1,7kg

+ Công dụng: dùng để bao ngoài túi nilon

+ Tiêu chuẩn: bằng nhựa, chất dẻo, độ bền tốt, tránh và chạm cơ học + Kích thước: 1,2 x 0,6m; 1,0 x 0,5m; 0,3 x 0,5m

- Thùng xốp:

+ Công dụng: dùng để chứa túi cá, giữ nhiệt cho túi chứa cá

+ Tiêu chuẩn: bằng xốp, độ dày >40mm

+ Kích thước: 605 x 455 x 375(mm)

Hình 07- 13: thùng xốp vận chuyển cá

- Bình bơm ô xy:

+ Công dụng: chứa ô xy bơm cho dụng cụ chứa cá khi vận chuyển + Tiêu chuẩn: bằng thép, sơn chống gỉ, độ dày thành bình >5mm, trọng lượng bình ≥ 50kg

+ Dung tích: 10- 40lít

Hình 07-14: bình ô xy trong vận chuyển cá

2.1.1 Dụng cụ vận chuyển hở:

- Vợt lưới múc cá, cân 30 kg, cân điện tử, bình bơm ô xy (giống trong phần chuẩn bị dụng cụ vận chuyển kín)

- Lồ chứa cá:

+ Công dụng: chứa cá khi vận chuyển

+ Tiêu chuẩn: khung sắt, túi bằng nhựa hoặc bạt

+ Công dụng: cung cấp khí khi vận chuyển cá

+ Công suất: 0,5kw; áp suất khí: 1m3

/ phút + Đá bọt, dây dẫn khí

- Thúng, sọt chứa cá:

+ Công dụng: chứa cá khi vận chuyển

+ Vật liệu: tre, nhựa, kim loại

+ Kích thước: 30- 100lít

Hình 07-17: sọt vận chuyển cá 2.2 Chuẩn bị vật liệu, phương tiện vận chuyển:

2.2.1 Chuẩn bị vật liệu giữ ẩm:

- Vật liệu giữ ẩm có nguồn gốc tự nhiên: là những loại vật liệu có nguồn gốc tự nhiện phổ biến như rong, bèo, xơ dừa… Đây là những loại được sử dụng phổ biến, dễ kiếm, rẻ tiền

Hình 07-18: Bèo tây làm vật liệu giữ ẩm

- Vật liệu có nguồn gốc nhân tạo: vải, nilong…

2.2.2 Chuẩn bị phương tiện vận chuyển:

- Phương tiện giản đơn:

Hình 07-19: Xe mày dùng vận chuyển cá

Phương tiện phục vụ vận chuyển đơn giản là phương tiện vận chuyển với khoảng cách và quãng đường ngắn, trong bán kính trong cùng địa phương hoặc trong vùng có khoảng cách không quá xa Loại phương tiện này chủ yếu vận chuyển với số lượng ít

Phương tiện vận chuyển thô sơ, khả năng chuyên chở ít thì số lượng phương tiện vận chuyển nhiều

Phương tiện đơn giản là: xe đạp, xe cải tiến, xe kéo, xe máy…

- Phương tiện chuyên dụng:

Đây là loại phương tiện chuyên phục vụ vận chuyển cá như ô tô chuyên dụng với đầy đủ thiết bị kèm theo để phục vụ vận chuyển an toàn

Phương tiện vận chuyển chuyên chở hiện đại, khả năng chuyên chở với

số lượng nhiều thì số lượng phương tiện vận chuyển ít

Chất lượng phương tiện vận chuyển phụ thuộc vào quãng đường vận chuyển đi tiêu thụ xa hay gần Chất lượng các phương tiện vận chuyển phải đảm bảo không được hư hỏng trong quá trình vận chuyển, có dụng cụ hạ nhiệt nếu vận chuyển quãng đường xa

Phương tiện chuyên dụng là là ô tô, tàu hoả

Hình 07-20: Vận chuyển ba ba bằng ô tô

Hình 07-21: Vận chuyển cá bằng máy bay 2.3 Chuẩn bị nhân lực:

2.3.1 Chuẩn bị nhân lực vận chuyển:

- Nhân lực vận chuyển cá là những người trực tiếp thực hiện thao tác vận chuyển cá bột, hương, giống

- Số lượng nhân lực phục vụ cho công tác vận chuyển tùy thuộc vào qui

mô cũng như số lượng cá cần vận chuyển

- Nhân lực gồm có công nhân kỹ thuật và nhân công thủ công phục vụ vận chuyển

- Cơ sở khoa học của việc ép cá trước khi vận chuyển, phương pháp tiến hành?

Các lỗi thường gặp khi thực hiện công việc: ép cá không đủ thời gian Để hạn chế điều này người nuôi cần chú ý đánh giá tình trạng của cá giống sau khi

ép

Khi thực hiện công việc cần nghiêm túc, tỉ mỉ và thận trọng

Bài 2: Vận chuyển kín bơm ôxy Mục tiêu:

- Mô tả biện pháp kỹ thuật vận chuyển kín bơm oxy;

- Thực hiện được các bước kỹ thuật vận chuyển cá kín bơm oxy;

- Tuân thủ trình tự kỹ thuật

A Nội dung:

1 Xác định mật độ vận chuyển

1.1 Yếu tố ảnh hưởng đến mật độ vận chuyển

- Tình trạng sức khỏe của cá khi vận chuyển: là một trong những yếu tố quyết định đến mật độ vận chuyển, để có thể đảm bảo mật độ vận chuyển tốt cá giống cần được luyện, ép kỹ

- Phương tiện và dụng cụ vận chuyển: nếu có dụng cụ, phương tiện tốt sẽ cho phép vận chuyển với mật độ tối đa

- Thời gian và quãng đường vận chuyển: thời gian và quãng đường vận chuyển cho phép có thể vận chuyển với mật độ cao hoặc thấp

- Cỡ cá giống vận chuyển: cỡ cá giống lớn mật độ vận chuyển nhỏ và ngược lại

- Các yếu tố môi trường trong quá trình vận chuyển (nhiệt độ nước, hàm lượng ô xy hòa tan, pH )

1.2 Xác định mật độ cá khi vận chuyển:

+ Cá bột : Tối đa 2 vạn con/lít, tương đương 60 vạn con/túi

+ Cá hương (≤2,5cm) : 150-200 con/lít, tương đương 2-3kg/túi

+ Cá giống (≤6cm) : 20-45 con/lít, tương đương 3-4kg/túi

+ Cá giống (≤15cm) : 5-8 con/lít, tương đương 4-5kg/túi

1.3 Tính số lượng cá giống vận chuyển

Số lượng cá giống

vận chuyển (con)

Mật độ cá TB (con/m3)

Thể tích dụng cụ vận chuyển (m3

)

X

=

2 Thực hiện đóng nước, cá vào dụng cụ vận chuyển:

2.1 Đóng nước, cá vào túi

- Mức nước đóng trong túi:

+ Thời gian vận chuyển không quá 8 giờ thì mức nước và khí trong túi khoảng 4/5 (thể tích của túi khi đã buộc)

+ Thời gian vận chuyển quá 8 giờ thì thể tích nước và khí trong túi chứa

cá không quá 2/3

- Đóng cá vào túi:

+ Cân, tính số lượng cá phù hợp với yêu cầu vận chuyển

+ Dùng vợt vớt cá chuyển vào túi chứa: thao tác nhanh nhẹn không làm ảnh hưởng đến cá giống

Hình 07-22: dùng khung lưới vớt cá

Hình 07-23: Cho cá vào dụng cụ vận chuyển 2.2 Bơm oxy

- Dùng tay vuốt hết ôxy trong túi và bơm ôxy, đưa vòi bơm ôxy xuống sát đáy túi

- Tốc độ bơm ôxy tăng từ từ

- Mức độ: lượng ôxy vừa căng trong túi, dung tay ấn nhẹ để đánh giá mức độ ôxy trong túi

- Với những túi có vòi bơm đáy thì thao tác hơi khác: sau khi vuốt hết ôxy trong túi buộc lại túi sau đó bơm ôxy từ đáy

Hình 07-24: bơm ôxy vào túi

Hình 07-25: túi nilon có vòi bơm từ đáy 2.3 Buộc dây, kiểm tra túi, dán nhãn mác

- Kiểm tra cá trong túi sau khi bơm ôxy: sau khi bơm ôxy vào túi xong, dùng tay vỗ nhẹ trên túi thấy cá có phản ứng rõ rệt, như vậy chứng tỏ cá khoẻ Ngược lại nếu thấy không có phản ứng gì, chứng tỏ cá yếu, cần phải lưu ý trong quá trình vận chuyển