Sáng kiến kinh nghiệm sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn toán THPT

SKKN Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học môn Toán bao gồm cách tạo sơ đồ tư duy, một số sơ đồ tư gắn với nội dung bài học, các bước thực hiện một tiết dạy có sử dụng sơ đồ tư duy...Các giáo án giảng dạy đã thực hiện và hiệu quả của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học môn Toán ở trường Trung Học Phổ Thông

PHẦN A MỞ ĐẦU

I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Thực trạng của vấn đề đòi hỏi phải có giải pháp mới để giải quyết

Trong những năm gần đây, Đảng và nhà nước ta đặc biệt coi trọng sự nghiệp giáo dục đào tạo, coi con người là mục tiêu, là động lực của sự phát triển; coi giáo dục - đào tạo là quốcsách hàng đầu; và muốn tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá thắng lợi phải phát triển mạnh

-GD - ĐT Đây chính là những cơ hội, những thách thức mới đòi hỏi ngành -GD -ĐT phải cónhiều đổi mới, trong đó có đổi mới về chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học

Trong Điều 24, mục 2 Luật giáo dục (do Quốc hội khoá X thông qua) cũng đã chỉ rõ:

Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, từng môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Trong những năm học vừa qua, việc áp dụng phương pháp mới trong giảng dạy ở trườngTHPT nói chung và phân môn Toán học nói riêng đã đem lại những kết quả bước đầu đángkhích lệ, học sinh hoạt động tích cực hơn trong giờ học, các em nắm vững và chủ động tìm tòi,phát hiện tri thức, giáo viên không còn là người làm thay mà các em đã phát huy được vai tròthực sự của mình Đó là thành quả của phong trào đổi mới phương pháp dạy học , trong đó sửdụng bản đồ tư duy là phương tiện dạy học tương đối mới mẻ tại nước ta vì đây là phương phápmang lại tâm lí thỏa mái, vui vẻ, đầy tính sáng tạo rất phù hợp với tình hình dạy học của giáo

viên và học sinh hiện nay và các phong trào do Bộ giáo dục phát động như phong trào “ Trường học thân thiện, học sinh tích cực ”.

Tuy nhiên hiện nay, còn nhiều học sinh học tập thụ động, chỉ đơn thuần là nhớ kiến thứcmột cách rời rạc, máy móc hay theo một trình tự áp đặt của thầy cô giáo dẫn đến học sinhchóng quên Do đó sử dụng bản đồ tư duy để hệ thống kiến thức rất thuận lợi trong quá trìnhhọc tập, tư duy và ghi nhớ kiến thức Bản đồ tư duy là một sơ đồ mở chính học sinh hìnhthành, sáng tạo thỏa sức, là sản phẩm của chính tay học sinh tạo ra nên học sinh nhớ rất lâu,đồng thời bản đồ tư duy được thể hiện bằng màu sắc, đường nét và dùng những từ khóa để ghichép một cách ngắn gọn, đầy đủ giúp học sinh quan sát được tổng thể hệ thống kiến thức

Dạy học bằng những phương pháp tích cực và có sử dụng bản đồ tư duy là một phươngpháp dạy học mới được áp dụng nên bước đầu cả thầy và trò đều bở ngỡ và gặp không ít khókhăn: Học sinh chưa quen với việc sử dụng bản đồ tư duy để hình thành được phương pháp

tổng quát hóa nội dung của một tiết học, chưa quen trong quá trình thể hiện các nhánh chokhoa học Đó là chưa kể đến một bộ phận học sinh lười tư duy và thụ động trong học tập

Đối với giáo viên sử dụng bản đồ tư duy gặp rất nhiều khó khăn trong khâu soạn ,giảng Trong thực tế giảng dạy môn toán, qua một thời gian tìm hiểu chúng tôi thấy rằng khidạy tiết lý thuyết chỉ có một đơn vị kiến thức rất khó hình thành bản đồ tư duy, các tiết lýthuyết là xây dựng kiến thức mà bản đồ tư duy thường dùng để hệ thống, củng cố kiến thức.Phần khác do một số giáo viên suy nghĩ là dùng bản đồ tư duy để củng cố kiến thức nhằm mụcđích là nhớ kiến thức để vận dụng vào giải bài tập Khi dạy tiết ôn tập chương giáo viênthường ngại khó, chỉ hướng dẫn học sinh ôn tập lý thuyết một cách qua loa đại khái rồi dànhthời gian còn lại để hướng dẫn học sinh giải bài tập hoặc bỏ qua phần ôn tập lý thuyết chỉhướng dẫn giải bài tập khi nào cần kiến thức nào thì mới yêu cầu hoc sinh nhắc lại, hoặc ôntập kỹ lý thuyết thì thời gian hướng dẫn ôn các dạng loại bài tập trong chương không đảm bảo.Trong khi đó phân phối chương trình thì tiết ôn tập chương được phân bố thời lượng tối đachỉ từ một đến hai tiết, nhưng nội dung ôn tập phải chuyển tải một lượng lớn kiến thức cơ bảncủa chương và bài tập vận dụng Không ít học sinh lúng túng không biết học bắt đầu từ đâu ,làm sao ghi nhớ các kiến thức, bởi lẽ kiến thức tổng kết chương nhiều, học sinh không biết sắpxếp ghi nhớ kiến thức một cách hệ thống , không thấy được mối quan hệ giữa các kiến thứcdẫn đến nhầm lẫn, chán nản trong các giờ học kể cả tự học ở nhà Ghi chép một cách thụđộng các bài tập của giáo viên cung cấp nên khi gặp các bài tập tương tư vẫn không biếtcách giải quyết Mặt khác, một số giáo viên còn ngần ngại sử dụng bản đồ tư duy Vì chưaxác định rõ quy trình dạy học và vẽ bản đồ tư duy, nên khi bắt tay vào vẽ thì cứng nhắc, rậpkhuôn theo mẫu ,trong đó các nhánh phải cong, lúc ngoặc sang trái, lúc ngoặc sang phải , chữviết lúc xuôi, lúc ngược, khó đọc dẫn đến thiếu tính sư pham.; đồng thời khi sử dụng phầnmềm vẽ bản đồ tư duy iMindMap lại gặp nhiều trở ngại nhất cấu hình máy vi tính phải đủmạnh Với thực trạng trên, chúng tôi mạnh dạng đưa ra một số giải pháp nhằm tháo gỡ phầnnào những vướng mắc trên

2 Ý nghĩa và tác dụng của giải pháp mới

Bản đồ tư duy là một kỹ thuật hình họa, với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét,màu sắc phù hợp, tương thích với cấu trúc, hoạt động và chức năng của não bộ Bản đồ tư duyhoạt động dựa trên hai nguyên tắc chủ chốt là tưởng tượng và liên kết Não bộ của con ngườichính là bộ máy nhận nó và nhân các ý tưởng bằng sự liên kết

Do đó dạy học có sử dụng bản đồ tư duy trong môn Toán góp phần tích cực quyết định sự

thành công của việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, lấy học sinh làm trung

tâm Chấn chỉnh được tình trạng lĩnh hội kiến thức một cách thụ động, rời rạc, tạm thời củahọc sinh Hình thành cho học sinh thói quen tìm tòi, đào sâu suy nghĩ có khoa học làm chủđược kiến thức, xây dựng lòng tự tin cho học sinh trong học tập, xóa bỏ được tình trạng nhútnhát, rụt rè, ngại khó của học sinh Đồng thời góp phần phát triển nhân cách và thói quenlàm việc , giải quyết những vấn đề gặp phải trong cuộc sống sau này.

Dạy học có sử dụng bản đồ tư duy trong môn Toán nhằm giúp cho học sinh tự hình thành,lĩnh hội và khắc sâu kiến thức một cách hiệu quả nhất thông qua tự nghiên cứu, tự hệ thốngcác kiến thức bằng cách hình thành bản đồ tư duy Từ đó tư duy, phân tích để đưa ra cách giảicác dạng bài tập một cách hợp lí nhất

Dạy học có sử dụng bản đồ tư duy trong môn Toán là đòn bẩy góp phần đẩy mạnh côngtác đổi mới phương pháp dạy học tích cực ở các môn học khác và xử lí các hoạt động kháctrong cuộc sống thường ngày

3 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Trên các cơ sở lí luận, thực tiễn và nhiệm vụ của đề tài chúng tôi đã chọn phạm vi nghiêncứu của đề tài là :

- Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy hoc môn toán khối 10 và 11

- Các tiết dạy học lí thuyết, ôn tập chương môn Toán ở các lớp

II PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH

Dạy học theo phương pháp lấy học sinh làm trung tâm đã đặt ra cho giáo viên nhận thấy đượcquy luật nhận thức của học sinh Học sinh là chủ thể xây dựng và tiếp nhận kiến thức, hìnhthành kỹ năng, kỹ xảo và thái độ một cách chủ động mà chính bản thân đã hình thành đượcqua việc tự xây dựng bản đồ tư duy Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép bằng hình ảnh, màu

sắc, đường nét và chọn lọc những kiến thức cơ bản để biểu đạt theo sự sắp xếp có khoa họccủa học sinh một cách sáng tạo theo suy nghĩ riêng của mình, giúp học sinh hiểu sâu, nhớ lâu

và vận dụng tốt Đây là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não của học sinhrồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó hỗ trợ rất tốt trong quá trình dạy của giáo viên và học tậpcủa học sinh, những nội dung chính sẽ đựơc khái quát thông qua các từ khóa ngắn gọn chotừng nhánh trên bản đồ

b Cơ sở thực tiễn:

Trong các năm học vừa qua việc áp dụng phương pháp dạy học mới, sử dụng bản đồ tưduy vào giảng dạy môn toán tại trường Bản thân chúng tôi nhận thấy được sự lúng túng trongviệc hình thành bản đồ tư duy cho từng tiết dạy, hệ thống kiến thức từng phần, từng chương;thiết kế và thực hiện các hoạt động dạy học theo phương pháp dạy học tích cực lấy học sinhlàm trung tâm

Hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chưa thật sự độc lập suy nghĩ Nhiều HS không biết cách đọc và lưu giữ thông tin (nghe giảng thì không ghi được; ghi thìkhông nghe được; sắp xếp lộn xộn; ghi xong quên ngay, khi trả bài hoặc làm kiểm tra thì hỏithầy ơi nó ở phần nào, mục mấy, )

Hầu hết học sinh chỉ đơn thuần là tìm kiếm kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa và ghinhớ theo kiểu rời rạc, chưa có sự liên kết chặt chẽ giữa các phần, các bài, các chương theo một

hệ thống tư duy có lôgic và nhớ , thuộc kiến thức theo một trình tự sắp đặt , bắt buộc của thầy

cô giáo , của sách giáo khoa, …

Mặt khác, dạy học có sử dụng bản đồ tư duy là một phương pháp dạy học mới Do đónhiều học sinh khi tiếp cận còn bỡ ngỡ, một số thầy cô giáo còn lúng túng trong quá trìnhgiảng dạy cũng như hình thành bản đồ tư duy Đặc biệt một số thầy cô giáo và học sinh gặpnhiều khó khăn trong việc đưa bản đồ tư duy vào tiết học như thế nào, tại thời điểm nào chothích hợp.Bên cạnh đó việc vẽ bản đồ tư duy trên giấy, trên bảng, trên bảng phụ, trên máy vitính của thầy cô giáo gặp rất nhiều khó khăn Mặt khác vì không tuân theo một chuẩn mựcnào, nên không ít giáo viên vi phạm nguyên tắc ghi bảng khi hình thành kiến thức theo dạngbản đồ tư duy

Vậy làm thế nào để có thể có được một tiết dạy lí thuyết ,một tiêt dạy luyện tập , một tiêtdạy ôn tập chương một cách trọn vẹn đảm bảo đúng quy định của chuẩn kiến thức kỷ năng vàđạt hiệu quả cao? Đây chính là vấn đề khiến tôi – người trực tiếp giảng dạy môn Toán trườngTHPT Long Thành luôn trăn trở suy nghĩ Việc tìm ra phương pháp để giải quyết vấn đề trên, sẽgiúp cho chúng ta giảng dạy thành công như mong muốn Xuất phát từ những lí do nêu trên,

Chúng tôi chọn đề tài “Sử dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy môn Toán lớp 10 và 11” để

nghiên cứu và vận dụng với mong muốn giúp học sinh ghi nhớ kiến thức lâu ,có hệ thống vàgiúp thầy cô giáo có thể dạy tốt các tiết trong chương trình toán THPT

2 Các biện pháp tiến hành

- Xây dựng ý tưởng

- Thiết kế bài giảng dựa trên ý tưởng

- Áp dụng vào các bài giảng trên lớp

PHẦN B NỘI DUNG

I MỤC TIÊU

Nhiệm vụ của đề tài:

“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn Toán lớp 10 và 11 ”

- Giúp cho giáo viên dễ dàng dạy học đảm bảo và chính xác nội dung trọng tâm củatừng bài, từng đơn vị kiến thức, từng chương, xác định đầy đủ một cách có hệ thống các kiếnthức kỹ năng cơ bản có trong bài trong chương và mối quan hệ giữa chúng theo chuẩn kiếnthức kỹ năng từng bài khai thác, mở rộng kiến thức kỹ năng trên chuẩn cho học sinh khá giỏi

- Giúp học sinh trong việc trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, họctập thông qua sơ đồ, tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo, hệ thống lạikiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới… Học sinh phát huy nănglực , sáng tạo, phù hợp với phương pháp dạy học hiện nay, giúp học sinh phát huy tối đa khảnăng nhận biết, thực hiên và vận dụng Trong quá trình học tập, nghiên cứu hình thành chohọc sinh phương pháp học tập tích cực, tránh được tình trạng lĩnh hội kiến thức thụ động theotrình tự áp đặt của giáo viên

- Đề xuất các phương án dạy học có sử dụng bản đồ tư duy nhằm tháo gỡ những khókhăn trong việc soạn - giảng của giáo viên nhất là sử dụng máy vi tính trong soạn giảng

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP ĐỀ TÀI

1 Thuyết minh tính mới

• Tổ chức dạy học một tiết lý thuyết có sử dụng bản đồ tư duy

Hiện nay khi soạn - giảng kiểu bài dạy: “ Có sử dụng bản đồ tư duy trong tiết lý thuyết mônToán THPT” thầy cô giáo cần thực hiện như sau:

+ Nghiên cứu chuẩn kiến thức và kỹ năng do Bộ giáo dục quy định Xây dựng đúng đủ,chính xác kế hoach bộ môn và mục tiêu từng bài dạy

+ Nghiên cứu kỹ trước nội dung từng bài, từng chương từ đó xác định nội dung trọngtâm của bài

+ Dựa trên những nội dung đã chuẩn bị thầy cô giáo tiến hành xây dựng bản đồ tư duycho từng bài học

+ Thiết kế các hoạt động dạy học thích hợp khi có sử dụng bản đồ tư duy

+ Để thực hiện tốt việc soạn - giảng theo các yêu cầu trên chúng ta nên thực hiện đầy

đủ các bước sau:

a Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:

+ Chuẩn bị của giáo viên:

- Xác đinh đúng mục tiêu của bài Nghiên cứu kỹ nội dung kiến thức của bài và bámsát chuẩn kiến thức kỹ năng do bộ Giáo dục và Đào tạo quy định , xác định đúng trọng tâmcủa bài và các mức độ cần đạt về kiến thức, kỹ năng

- Hệ thống kiến thức của bài và phân loại bài tập theo từng dạng để vận dụng

( chuẩn và trên chuẩn), mối quan hệ giữa kiến thức – kỹ năng từng bài

- Bảng phụ, giấy khổ A0, phấn màu để vẽ bản đồ tư duy và các đồ dùng dạy học có liênquan

- Giáo án điện tử có vẽ bản đồ tư duy dùng làm tài liệu tham khảo cho học sinh ( nếudạy có ứng dụng công nghệ thông tin vào tiết dạy nên soạn trên Power Point có hiệu ứngtừng nhánh để tăng tính trực quan, sinh động)

- Chia học sinh thành các nhóm ( thường chia thành 6 nhóm)

+ Chuẩn bị của học sinh:

- Đọc , nghiên cứu trước nội dung bài học và tiếp cận bài tập của bài học đó Tự xâydựng bản đồ tư duy theo cách hiểu của cá nhân

- Tìm hiểu các dạng bài tập đã giải trong chương và ghi nhớ cách giải

- Bảng nhóm, giấy khổ A4, phấn màu, bút tô để vẽ bản đồ tư duy

- Chia nhóm, chọn nhóm trưởng đại diện cho nhóm

b Về nội dung và phương pháp dạy học:

- Hệ thống kiến thức, xác định kiến thức trọng tâm

- Các dạng bài tập theo từng đơn vị kiến thức được hệ thống ở bản đồ tư duy

- Bản đồ tư duy được vẽ trên giấy khổ A0, hoặc bảng phụ, hoặc trên máy vi tính để trìnhchiếu khi dạy có ứng dụng công nghệ thông tin

- Kết hợp các phương pháp dạy học tích cực: Nêu và giải quyết vấn đề, hoạt độngnhóm, … và các kỹ thuật dạy học bổ trợ khác Để hướng dẫn học sinh hoạt động nhóm hình

thành bản đồ tư duy củng cố bài học hoặc tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm tự hình thànhbản đồ tư duy.

- Quy trình vẽ một bản đồ tư duy gồm các bước sau:

+ Xác định rõ mục tiêu trọng tâm của bài

+ Chọn hình ảnh làm hình ảnh trung tâm cho phù hợp với nội dung trọng tâm

+ Đặt mẫu vẽ theo trang ngang và vẽ từ chính giữa vẽ ra

+ Vẽ lần lượt các nhánh từ nhánh cấp 1 đến các nhánh cấp tiếp theo, nhánh vẽ theo cáckiểu khác nhau tùy thuộc vào nội dung ghi trên nhánh, ta có thể chọn nhánh kiểu ghi chữ trênnhánh, ghi chữ trong khung của nhánh hoặc nhánh nét đứt và ghi chữ cùng một màu vớinhánh, không trùng lặp lại màu sắc, tạo bố cục hài hoà, khoa học và mối quan hệ giữa chúng( nếu có )

+ Sử dụng các cụm từ “ then chốt “, công thức, ví dụ minh họa, hình vẽ trên các nhánhtheo đúng từng nội dung của nhánh

+ Lập bảng thuyết minh cho từng bản đồ

Trong quá trình soạn - giảng tiết lý thuyết thầy cô giáo thường thực hiện phương phápnày theo ba phương án sau:

Phương án 1: Hình thành bản đồ tư duy ngay từ đầu tiết học

- Đây là phương án thực hiện mang lại hiệu quả tương đối cao, đáp ứng tốt nhu cầu họctập của học sinh theo phương pháp dạy học tích cực Xây dựng bản đồ tư duy ngay từ đầu vàhoàn thiện xuyên suốt trong cả tiết dạy đã lôi cuốn học sinh vào trạng thái tự học, tự tìm rakiến thức thông qua cách xây dựng các nhánh của bản đồ tư duy Trong qúa trình soạn - giảnggiáo viên thường thực hiện theo quy trình sau:

Kiểm tra bài cũ xong , giáo viên tạo tình huống có vần đề để xây dựng kiến thức trọngtâm của bản đồ tư duy, từ đó hướng học sinh tự tìm kiến thức để xây dựng tuần tự các nhánhcủa bản đồ tư duy Giáo viên hình thành hình ảnh của bản đồ tư duy trên bảng hoặc bảng phụ, (Lưu ý giáo viên không nhất thiết phải trình bày hệ thống nội dung kiến thức dưới dạng bản đồ

tư duy có các nhánh phải cong trái, quẹo phải; mà nên ghi sao cho ngay thẳng rõ ràng dễ đọc

và đảm bảo cách ghi bảng khoa học, hợp lý) dưới lớp học học sinh cũng xây dựng bản đồ tưduy theo hướng của học sinh trên khổ giấy A4 (mẫu ngang), quá trình hình thành và bổ sung chobản đồ tư duy trong suốt tiết dạy Đến phần củng cố giáo viên tổ chức hoạt động nhóm để họcsinh hệ thống lại kiến thức bằng bản đồ tư duy ( thực hiện từ 2 đến 3 phút) , thống nhất ý kiếncác bạn trong nhóm và hình thành bản đồ tư duy trên bảng phụ Giáo viên thu kết quả các

nhóm và gọi một vài nhóm lên thuyết trình, đai diện các nhóm góp ý, bổ sung Giáo viên giớithiệu về bản đồ tư duy đã chuẩn bị trước của mình cho học sinh tham khảo

- Kiểu bài vận dụng: Đối với phương án này ta thường vận dụng cho các bài có cấu trúctương tự như các bài đã được học, các bài mà khi giáo viên đặt vấn đề học sinh đã nhận rađược các nhánh của bàn đồ tư duy hay những bài mang tính chất nhắc lại kiến thức mà họcsinh đã được học qua

- Ví dụ minh họa:

Ví dụ 1 : Khi dạy bài “ Các phép toán tập hợp ” tiết 5 – Đại số 10

Khi giảng dạy bài này giáo viên có thể tổ chức các hoạt động sau:

1 Kiểm tra bài cũ :

Cho A={n∈¥/n là ước của 12}

B={n∈¥/n là ước của 18}

a) Liệt kê các phần tử của A,B

b) Liệt kê các phần tử của tập hợp C các ước chung của 12 và 18

Liệt kê các phần tử của tập hợp D các ước của 12 hoặc ước của 18

Liệt kê các phần tử của tập hợp E các ước của 12 nhưng không là ước của 18

+GV đặt câu hỏi, gọi 1 HS trả lời

+Gọi HS nhận xét bổ sung hoàn chỉnh các câu trả lời

2 Giảng bài mới:

Giới thiệu bài: Từ phần kiểm tra bài cũ giáo viên đặt vấn đề vào bài ( Trong hai tập hợptrên, có những phần tử thuộc cả hai tập A và B, có những phần tử thuộc A nhưng không thuộcB Vậy có phép toán nào thể hiện mối liên hệ giữa các phần tử của hai tập A và B?).Giáo viênxây dựng hình ảnh trung tâm ( Các phép toán tập hợp ) sau đó yêu cầu học sinh lần lượt nêucác nhánh Học sinh lần lượt nêu được:

+ Giao của hai tập hợp

+ Hợp của hai tập hợp

+ Hiệu và phần bù của hai tập hợp

Với mỗi nhánh học sinh xây dựng được giáo viên tổ chức một hoạt động để tìm hiểu chitiết hơn Như vậy trên bảng giáo viên xây dựng một bản đồ tư duy lần lượt theo từng đơn vịkiến thức Lưu ý bên dưới học sinh cũng thực hiện một bản đồ tư duy trên giấy khổ A4 theoquá trình tư duy của mình Kết thúc các hoạt động trên giáo viên xóa sơ đồ vẽ trên bảng vàtiến hành tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm hình thành nhanh ( 2 phút ) trên bảng phụhoặc giấy khổ A0 Giáo viên thu kết quả và gọi đại diện vài nhóm lên trên thuyết trình Trong

trường hợp này các bảng vẽ thường thống nhất nhau, do đó giáo viên có thể giới thiệu thêm

sơ đồ có cách thể hiện khác cho học sinh tham khảo

SƠ ĐỒ TƯ DUY DÙNG CHO BÀI “Các Phép Toán Tập Hợp”

Như vậy bản đồ tư duy trong trường hợp này được học sinh xây dựng xuyên suốt quá trình họctập, do đó ở các tiết học kiểu này luôn lôi cuốn học sinh vào trạng thái tự nghiên cứu, tư duynên đây là hình thức học tập tích cực nhất trong các phương pháp dạy học tích cực

Ví dụ 2: Dạy bài Cấp số nhân

Khi dạy bài này, giáo viên có thể tổ chức các hoạt động sau:

Hoạt động 1: Khởi động:

Giáo viên giới thiệu câu chuyện về bàn cờ vua

Đặt câu hỏi: Số các hạt thóc ở các ô từ 1 đến 6? Thông qua đó giáo viên giới thiệu bài mới.Giáo viên xây dựng hình ảnh trung tâm (Cấp số nhân)

Thông qua các câu hỏi:

Câu hỏi 1: Công thức truy hồi của cấp số nhân?

Câu hỏi 2: Ô thứ 11 có bao nhiêu hạt thóc?

Câu hỏi 3: Mối liên hệ giữa các số hạng trong một dãy số là cấp số nhân?

Câu hỏi 4: Tổng số hạt thóc ở 11 ô đầu của bàn cờ vua?

Thông qua các câu hỏi trên học sinh lần lượt nêu được các nhánh của sơ đồ tư duy

+ Định nghĩa, công thức truy hồi

- Quy trình thực hiện:

+ Giáo viên nghiên cứu kỹ chuẩn kiến thức – kỹ năng từng bài để xác định chính xácnội dung của bài, từ đó để có cơ sở hình thành bản đồ tư duy

+ Lựa chọn các phương pháp dạy học để phối hợp có hiệu quả với việc sử dụng bản đồ

tư duy và những phương tiện dạy học thích hợp cho từng bài giảng

+ Xây dựng hệ thống các hoạt động:

- Kiểm tra bài cũ

- Giảng bài mới

Đặt vấn đề vào bài

Tổ chức các hoạt động : Hoạt động 1, Hoạt động 2, Hoạt động 3,…… để hình thành cácđơn vị kiến thức.Tổ chức học sinh hoạt động nhóm để hệ thống kiến thức bằng bản đồ tư duy.Giáo viên thu kết quả, gọi học sinh lên thuyết minh và góp ý kết quả hoạt động nhóm củanhóm bạn.( Chỉ góp ý , bổ sung , sửa chữa phần nội dung , không phê phán , bác bỏ phầnhình thức ) Giáo viên giới thiệu bản đồ tư duy đã chuẩn bị sẵn cho học sinh tham khảo

Dặn dò học sinh chuẩn bị cho tiết học sau

- Kiểu bài vận dụng: Đối với phương án này thường vận dụng cho kiểu bài nhiều đơn

vị kiến thức, hoặc củng cố cho các bài chia thành nhiều tiết mà ta dạy các tiết đầu của bài

- Ví dụ minh họa:

Ví dụ1 : Khi dạy bài “ Hàm số tiết 13 - môn Đại số 10

- Giáo viên giới thiệu bài mới

- Tổ chức các hoạt động xây dựng kiến thức

Sau khi giáo viên tổ chức các hoạt động hình thành cho học sinh các kiến thức:

đã chuẩn bị để học sinh tham khảo

Ví dụ2 : Khi dạy bài “ Dãy số”

- Tổ chức các hoạt động xây dựng các nội dung

+ Định nghĩa

+ Cách cho một dãy số

+ Biểu diễn hình học của dãy số

+ Dãy số tăng, dãy số giảm, dãy số bị chặn

- Tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm khoảng 6 phút ( 2 phút giành cho cá nhân, 4 phútgiành cho hoạt động nhóm ) để hệ thống kiến thức bằng bản đồ tư duy Thu kết quả và gọiđại diện nhóm lên thuyết trình kết quả của nhóm mình Giáo viên nhận xét kết quả hoạt độngcủa các nhóm và đưa ra bản đồ tư duy mà mình đã chuẩn bị để học sinh tham khảo ( lưu ý

không bác bỏ các cách thể hiện khác của học sinh mà chỉ chỉnh sửa những sai sót về mặt nộidung

SƠ ĐỒ TƯ DUY SỬ DỤNG CHO BÀI DÃY SỐ

Ví dụ3 : Khi dạy bài “ cấp số cộng”

- Tổ chức các hoạt động xây dựng các nội dung

+ Định nghĩa, công thức truy hồi

SƠ ĐỒ TƯ DUY SỬ DỤNG CHO BÀI CẤP SỐ CỘNG

Phương án 3: Sử dụng bản đồ tư duy để củng cố toàn bài

- Khi thực hiện dạy học tiết lí thuyết giáo viên thường vận dụng bản đồ tư duy để củng

cố toàn bài theo quy trình sau:

Sau khi học xong bài ( cả lí thuyết và bài tập vận dụng ) giáo viên tiến hành tổ chức chohọc sinh hoạt động nhóm trong vòng khoảng 2 đến 3 phút để hệ thống kiến thức bài học bằngbản đồ tư duy và được vẽ trên bảng phụ hoặc giấy khổ A0, sau đó giáo viên thu kết quả, tiếnhành gọi học sinh lên thuyết trình bản đồ tư duy của nhóm mình Giáo viên xử lí kết quả,cuối cùng đưa ra và giới thiệu bản đồ tư duy mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn trước trên bảngphụ hoặc giấy khổ A0 hoặc trên màn hình

- Kiểu bài vận dụng: Đối với phương án này ta thường áp dụng cho những bài có một,hai hoặc ba đơn vị kiến thức hoặc những bài có từ hai tiết trở lên ta áp dụng vào những tiếtcuối của bài

- Ví dụ minh họa:

Ví dụ 1: Khi dạy tiết “ Luyện tập bài hàm số bậc hai”

Hoạt động 1: Giáo viên tổ chức cho học sinh hệ thống và nhớ được các kiến thức và đưa

ra các dạng bài tập áp dụng:

- Đồ thị của hàm số bậc hai

- Chiều biến thiên của hàm số bậc hai

- Các bước khảo sát và vẽ đồ thị hàm số bậc hai

Hoạt động 2: Giải các bài tập

BẢN ĐỒ TƯ DUY CỦNG CỐ KIẾN THỨC

Ví dụ 2: Khi dạy bài “phương trình đường thẳng ”

Giáo viên tiến hành tổ chức các hoạt động và hình thành các kiến thức sau:

+ Bài tập 6/SGK – trang 100 ( đề ghi ở bảng phụ )

+ Bài tập 7/SGK – trang 101.( đề ghi ở bảng phụ )

+ Bài tập 8/ SGK – trang 101

Giáo viên tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm ( 3 - 4 phút ) để hệ thống nội dung bàihọc bằng bản đồ tư duy Sau đó giáo viên thu kết quả và gọi một học sinh trong nhóm lênthuyết trình sơ đồ của nhóm mình Giáo viên hoàn chỉnh câu trả lời và giới thiệu bản đồ tưduy mà giáo viên đã chuẩn bị

BẢN ĐỒ TƯ DUY CỦNG CỐ KIẾN THỨC

Ví dụ 3: Khi dạy bài “Tính chất của hai tiếp tuyến cắt nhau ” Tiết 29 – Hình học 9

Khi dạy bài “Tính chất của hai tiếp tuyến cắt nhau” giáo viên tiến hành tổ chức các

hoạt động sau hình thành cho học sinh các kiến thức:

1 Định lý về hai tiếp tuyến cắt nhau:

2 Đường tròn nội tiếp tam giác

3 Đường tròn bàng tiếp tam giác

4 Bài tập vận dụng:

+ Bài tập 26/SGK – trang 115.( đề ghi ở bảng phụ )

+ Bài tập 30/SGK – trang 116.( đề ghi ở bảng phụ )

+ Bài tập 31/SGK – trang 116.( đề ghi ở bảng phụ )

Tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm ( 5 - 6 phút ) để hệ thống nội dung bài học bằng bản đồ

tư duy Sau đó thu kết quả và gọi một học sinh trong nhóm lên thuyết trình sơ đồ của nhómmình Giáo viên bổ sung hoàn chỉnh câu trả lời và giới thiệu bản đồ tư duy mà giáo viên đãchuẩn bị

BẢN ĐỒ TƯ DUY CỦNG CỐ KIẾN THỨC

Ví dụ 4: Khi dạy bài “Những hằng đẳng thức đáng nhớ ” Tiết 7 – Đại số 8

Khi dạỵ giáo viên tiến hành tổ chức các hoạt động hình thành cho học sinh các kiếnthức:

1 Tổng hai lập phương:

2 Hiệu hai lập phương

3 Bài tập vận dụng:

Tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm ( 5 - 6 phút ) để hệ thống nội dung bài học bằng bản đồ

tư duy Thu và đổi bài giửa các nhóm Giáo viên giới thiệu bản đồ tư duy đã chuẩn bị Yêucầu các nhóm chấm bài lẫn nhau.và báo cáo kết quả Sau đó giáo viên tổng kết khen thưởng ,nhắc nhở

BẢN ĐỒ TƯ DUY CỦNG CỐ KIẾN THỨC

• Cách tổ chức dạy học tiết ôn tập chương có sử dụng bản đồ tư duy

Hiện nay khi soạn - giảng kiểu bài dạy: “ Có sử dụng bản đồ tư duy trong tiết ôn tậpchương môn Toán THCS” thầy cô giáo cần thực hiện như sau:

+ Nghiên cứu chuẩn kiến thức và kỹ năng do Bộ giáo dục quy định Xây dựng đúng đủ,chính xác kế hoach bộ môn và mục tiêu chương

+ Nghiên cứu kỹ trước nội dung từng bài, từng chương từ đó xác định nội dung trọngtâm của chương và những kiến thức bổ trợ kiến thức trọng tâm từ chuẩn kiến thức & kỹ năng,sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo

+ Dựa trên những nội dung đã chuẩn bị thầy cô giáo tiến hành xây dựng bản đồ tư duycho từng bài ôn tập

+ Thiết kế các hoạt động dạy học thích hợp khi có sử dụng bản đồ tư duy

+ Để thực hiện tốt việc soạn - giảng theo các yêu cầu trên chúng ta nên thực hiện đầy

đủ các bước sau:

a Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:

+ Chuẩn bị của giáo viên:

- Xác đinh đúng mục tiêu của chương Nghiên cứu kỹ nội dung kiến thức của chươngđồng thời bám sát theo chuẩn kiến thức kỹ năng do bộ Giáo dục và Đào tạo quy định xácđịnh đúng, đủ chủ đề của chương các mức độ cần đạt về kiến thức, kỹ năng và mối quan hệgiữa các kiến thức

- Hệ thống kiến thức của chương và phân loại bài tập theo từng dạng để vận dụng

( chuẩn và trên chuẩn), mối quan hệ giữa kiến thức – kỹ năng từng bài

- Bảng phụ, giấy khổ A0, phấn màu để vẽ bản đồ tư duy và các đồ dùng dạy học có liênquan

- Giáo án điện tử có vẽ bản đồ tư duy dùng làm tài liệu tham khảo cho học sinh ( nếudạy có ứng dụng công nghệ thông tin vào tiết dạy nên soạn trên Power Point có hiệu ứngtừng nhánh để tăng tính trực quan, sinh động)

- Chia học sinh thành các nhóm ( thường chia thành 6 nhóm)

- Yêu cầu và hướng dẫn học sinh chuẩn bị trước nội dung ôn tập gồm ôn tập lý thuyết

và các dạng bài tập có trong tiết ôn tập chương thể hiện qua việc vẽ bản đồ tư duy

+ Chuẩn bị của học sinh:

- Đọc , nghiên cứu trước nội dung và tiếp cận bài tập của chương đó.Tìm hiểu các chủ

đề kiến thức đã học mà giáo viên hướng dẫn qua bản đổ tư duy đã dạy trong từng tiết để thấyđược mối quan hệ giữa các kiến thức Tự xây dựng bản đồ tư duy theo cách hiểu của cá nhân

- Tìm hiểu các dạng loại bài tập đã giải trong chương và ghi nhớ cách giải

- Bảng nhóm, giấy khổ A4, phấn màu, bút tô để vẽ bản đồ tư duy

- Bầu, chọn nhóm trưởng đại diện cho nhóm

b Về nội dung và phương pháp dạy học:

- Hệ thống kiến thức, xác định kiến thức trọng tâm

- Các dạng bài tập theo từng đơn vị kiến thức được hệ thống ở bản đồ tư duy

- Bản đồ tư duy được vẽ trên giấy khổ A0, hoặc bảng phụ, hoặc trên máy vi tính để trìnhchiếu khi dạy có ứng dụng công nghệ thông tin

- Kết hợp các phương pháp dạy học tích cực: Nêu và giải quyết vấn đề, hoạt độngnhóm, … và các kỹ thuật dạy học bổ trợ khác Để hướng dẫn học sinh hoạt động nhóm hìnhthành bản đồ tư duy củng cố bài học hoặc tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm tự hình thànhbản đồ tư duy