Tiểu luận nghệ thuật thư pháp Trung Hoa cổ trung đại

Trên cở sở kế thừa những di sản văn hóa cổ đại, cùng những điều kiện kinh tế x ã hội và sự giao lưu với các luồng văn hóa ngoại lai, người dân Trung Quốc đã tạo ra những thành tựu vô cùn

Đ T V N Đ ẶT VẤN ĐỀ ẤN ĐỀ Ề

Với hàng nghìn năm lịch sử tồn tại và phát triển, Trung Quốc là một trong những nền văn minh lớn nhất thế giới Trên cở sở kế thừa những di sản văn hóa cổ đại, cùng những điều kiện kinh tế x ã hội và sự giao lưu với các luồng văn hóa ngoại lai, người dân Trung Quốc đã tạo ra những thành tựu vô cùng rực rỡ trong lịch sử phát triển của dân tộc mình, nổi bật như tư tưởng, văn học, sử học, nghệ thuật, khoa học kỹ thuật,… Và đặc biệt không thể không nhắc đến chữ viết của họ

- Hán tự - với ảnh hưởng của chữ Hán đã tạo nên một vùng văn hóa chữ hán ở các nước như Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản,… Hẳn không nhiều quốc gia đưa việc viết chữ trở thành một hình thức nghệ thuật như Trung Quốc, được gọi là thư pháp Các thế hệ người Trung Quốc đã đưa những tác phẩm thư pháp đạt tới đỉnh cao, sánh ngang với những tác phẩm nghệ thuật báu vật của nhân loại

Có cùng chung biên giới, hàng ngàn năm qua, văn hóa Trung Hoa vẫn luôn ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống người dân Việt Nam Với việc nằm trong nền văn hóa chữ Hán, Việt Nam cũng từng phát triển một nền nghệ thuật thư pháp khá rực rỡ, nhưng với sự thay đổi của thời đại, nghệ thuật thư pháp đã mất đi vị thế vốn

có Tìm hiểu về “nghệ thuật thư pháp Trung Hoa cổ trung đại ” là tìm hiểu về một nét văn hóa quan trọng trong đời sống của người Trung Quốc, bên cạnh đó cũng góp phần hiểu thêm về nền tảng của thư pháp Việt Nam, hiểu thêm về một nét đẹp văn hóa của cha ông

Do kiến thức và thời gian có hạn, bài tiểu luận có thể còn nhiều thiếu sót, người viết mong nhận được sự bổ sung, góp ý của thầy cô để bài tiểu luận hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

M c l c ục lục ục lục

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

NỘI DUNG 3

1 Các khái niệm 3

1.1 Chữ viết 3

1.2 Nghệ thuật chữ viết 3

1.3 Thư pháp 3

2 Khái quát về nền văn minh Trung Hoa cổ đại 3

2.1 Sơ lược về Trung Quốc và nền văn minh Trung Hoa cổ đại 4

2.2 Lịch sử Trung Quốc 4

3 Sự ra đời của chữ Hán 7

4 Nghệ thuật thư pháp Trung Hoa 8

4.1 Hình thái ban đầu của thư pháp Trung Hoa cổ đại 8

4.2 Sự ra đời của thư pháp Trung Hoa trung đại 9

4.3 Thư pháp phát triển thành một nghệ thuật đỉnh cao 12

5 Nghệ thuật thư pháp trong đời sống hiện đại ngày nay 15

KẾT LUẬN 16

N I DUNG ỘI DUNG

1 Các khái niệm

1.1 Chữ viết

Chữ viết là là một phương pháp lưu trữ thông tin và chuyển giao tin nhắn (thể hiện suy nghĩ hoặc ý tưởng) được tổ chức (thông thường được chuẩn hóa) trong một ngôn ngữ bằng cách mã hóa và giải mã theo cách trực quan (hoặc có thể gián tiếp) Chữ viết ra đời cũng thể hiện giai đoạn phát triển cao của một nền văn minh,

là một bước nhảy vọt của văn hóa

1.2 Nghệ thuật chữ viết

Cái đẹp trong chữ viết, mà theo cách nói hiện đại là nghệ thuật chữ viết từ lâu đã được nhiều nước trên thế giới coi trọng và xem là một loại hình nghệ thuật đặc thù " cao cấp " , là biểu tượng thẩm mỹ của nền văn hóa dân tộc ở một số nước phương Đông Nghệ thuật chữ viết vừa tạo nên giá trị thẩm mỹ, vừa có ý nghĩa thực tiễn trong cuộc sống của mọi người trên hành tinh của chúng ta

1.3 Thư pháp

Thư pháp là nghệ thuật viết chữ đẹp hay thư pháp là phép viết chữ được nâng lên thành một nghệ thuật Có thể hiểu thư pháp là nghệ thuật thể hiện chữ viết và là phương tiện để bày tỏ tâm thức của con người Với ý nghĩa này, thư pháp trở thành một nghệ thuật biểu đạt mỹ cảm của mỗi dân tộc, chí hướng, tâm tư và tình cảm chủ quan, có giá trị đạo đức và giá trị mỹ học.Có nhiều trường phái nhưng cơ bản được chia thành thư pháp phương đông bắt nguồn từ Trung Quốc phổ biến ở vùng văn hoa chữ Hán, thư pháp tại phương tây còn gọi là calligraphy với phong cách khác biệt khi nét chữ được nắn nót theo chuẩn mực và tỷ lệ; và thư pháp Ả rập là một khía cạnh của nghệ thuật hồi giáo được phát triển song song với đạo Hồi và ngôn ngữ Ả rập

2 Khái quát về nền văn minh Trung Hoa cổ đại

Ngày nay, Trung Quốc tên chính thức là nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, là một quốc gia có chủ quyền nằm tại Đông Á Đây là quốc gia đông dân nhất trên thế giới, với số dân trên 1,35 tỷ người Trung Quốc là quốc gia độc đảng

do Đảng Cộng sản cầm quyền, chính phủ trung ương đặt tại thủ đô Bắc Kinh Với diện tích xấp xỉ 9,6 triệu km², là quốc gia có diện tích lục địa lớn thứ nhì trên thế giới Lãnh thổ Trung Quốc ngày nay rộng mênh mông nhưng Trung Quốc thời cổ đại nhỏ hơn bây giờ nhiều, nó được mở rộng qua hàng nghìn năm chính chiến mở rộng bờ cõi của các bậc tiền nhân Trung Quốc chính thức công nhận 56 dân tộc riêng biệt, dân tộc đông dân nhất là người Hán, chiếm khoảng 91,51% tổng dân số Người Hán là dân tộc đơn lẻ lớn nhất trên thế giới Chữ Hán được sử dụng làm văn

tự chính thức cho các ngôn ngữ Hán từ hàng nghìn năm, tạo điều kiện cho người nói các ngôn ngữ và phương ngôn Hán không hiểu lẫn nhau có thể giao tiếp thông qua văn tự Có 4 tôn giáo chính là Phật giáo, Đạo giáo, Đạo Hồi, Thiên chúa giáo

2.1 Sơ lược về Trung Quốc và nền văn minh Trung Hoa cổ đại

Một đặc điểm mà chúng ta dễ dàng nhận thấy đối với nền văn minh phương Đông thời cổ đại, như văn minh Ai Cập, văn minh Ấn Độ, văn minh Trung Quốc, văn minh Lưỡng Hà… tất cả đều hình thành trên lưu vực các con sông lớn

Tương tự như vậy, Trung Quốc có hàng ngàn con sông lớn nhỏ, nhưng có hai con sông quan trọng nhất là sông Hoàng Hà và sông Trường Giang (hay sông Dương Tử) Hai con sông này đều chảy theo hướng tây-đông và hàng năm đem phù

sa về bồi đắp cho những cánh đồng ở phía đông Trung Quốc Hoàng Hà và Trường Giang từ xưa thường gây ra nhiều lũ lụt, nhưng qua đó đã bồi đắp cho đất đai thêm màu mỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển nông nghiệp khi công cụ sản xuất còn tương đối thô sơ Chính vì vậy, nơi đây đã trở thành cái nôi của nền văn minh Trung Quốc cổ đại Trung Quốc có một nền văn hóa lâu đời và phức tạp nhất trên thế giới Lịch sử Trung Quốc bắt nguồn từ nền văn minh Trung Hoa cổ đại

2.2 L ch s Trung Qu c ịch sử Trung Quốc ử Trung Quốc ốc

a Thời kỳ cổ đại:

Giai đoạn đầu, lịch sử Trung Quốc chưa được ghi chép chính xác mà chỉ được chuyển tải bằng truyền thuyết Theo truyền thuyết, các vua đầu tiên của Trung Quốc là ở thời kì Tam Hoàng ( Phục Hy, Nữ Oa, Thần Nông ) và Ngũ Đế ( Hoàng

đế, Cao Dương đế, Cốc đế, Nghiêu đế, Thuấn đế ) Theo các nhà nghiên cứu, thực

ra đây là giai đoạn cuối cùng của thời kì công xã nguyên thuỷ

Thời cổ đại ở Trung Quốc trải qua ba vương triều nối tiếp nhau là:

- Nhà Hạ từ khoảng thế kỉ XXI – XVI TCN

- Nhà Thương ( còn được gọi là Ân-Thương) từ thế kỉ XVI – XI TCN

- Nhà Chu về danh nghĩa từ thế kỉ XI – III TCN, nhưng thực chất nhà Chu chỉ nắm thực quyền từ thế kỉ XI TCN đến năm 771 TCN ( thời Tây Chu ) Còn từ năm

771, ( sau loạn Bao Tự ) đến năm 221 TCN, Trung Quốc ở vào thời loạn Giai đoạn lịch sử này được ghi lại trong hai bộ Xuân thu sử và Chiến quốc sách

b Thời kỳ trung đại (phong kiến):

Là thời kỳ thống trị của các vương triều phong kiến trên đất nước Trung Quốc thống nhất Thời kỳ này bắt đầu với nhà Tần từ năm 221 đến 206 TCN Năm

221 TCN, Tần Thuỷ Hoàng đánh bại các nước khác thời Chiến quốc, thống nhất đất nước, tạo điều kiện thống nhất chữ viết, đo lường, tiền tệ sau đó là các triều đại:

- Nhà Hán ( 206 TCN – 220)

- Thời Tam quốc (220 – 280 )

- Nhà Tấn ( 265 – 420 )

- Nam – Bắc triều ( 420 – 581 )

- Nhà Đường ( 618 – 907 )

- Thời kì Ngũ đại – Thập quốc ( 907 – 960 )

- Nhà Tống ( 960 – 1279 )

- Nhà Nguyên ( 1279 – 1368 )

- Nhà Minh ( 1368 – 1644 )

- Nhà Thanh (1644 – 1911 )

c Các thành tựu của nền văn minh Trung Quốc

Trung Quốc là một trong những nơi xuất hiện nền văn minh sớm thời cổ -trung đại Văn minh Trung Hoa thời cổ trung đại có ảnh hưởng rất lớn tới các nước phương Đông với những thành tựu như : Văn học tiêu biểu nhất là Kinh Thi, thơ đường và tiểu thuyết Minh – Thanh.; sử học có hàng loạt tác phẩm đồ sộ ra đời như

Sử ký của Tư Mã Thiên, Hán Thư của Ban Cố, Minh sử hay Tứ khố toàn thư dưới thời Minh – Thanh là những di sản văn hoá đồ sộ của Trung Quốc; Về khoa học tự nhiên và kĩ thuật, toán học của Trung Quốc có nhiều thành tựu rực rỡ trong đó không thể không kể đến một nhà toán học nổi tiếng là Tổ Xung Chi, ông đã tìm ra

số Pi xấp xỉ 3,14159265, đây là một con số cực kì chính xác so với thế giới hồi đó Trong lĩnh vực thiên văn học, từ đời nhà Thương, người Trung Hoa đã vẽ được bản

đồ sao có tới 800 vì sao Họ đã xác định được chu kì chuyển động gần đúng của 120

vì sao Năm 1230, Quách Thủ Kính (đời Nguyên) đã soạn ra cuốn Thụ thời lịch, xác định một năm có 365,2425 ngày Đây là một con số rất chính xác so với các nhà thiên văn Châu Âu thế kỉ XIII Y dược học của Trung Hoa cổ đại có rất nhiều thành tựu, thời Chiến Quốc đã có sách Hoàng đế nội kinh được coi là bộ sách kinh điển của y học cổ truyền Trung Hoa Thời Minh có cuốn Bản thảo cương mục của Lí Thời Trân Cuốn sách này được dịch ra chữ Latinh và được Darwin coi đây là bộ bách khoa về sinh vật của người Trung Quốc thời đó Đặc biệt là khoa châm cứu là một thành tựu độc đáo của y học Trung Quốc; Về kỹ thuật, không thể không nhắc đến tứ đại phát minh mà người Trung Hoa đã đóng góp cho nhân loại, đó là giấy, thuốc súng, la bàn và nghề in Giấy được chế ra vào khoảng năm 105 do Thái Luân cải tiến Thuốc súng vô tình được các đạo sĩ Đạo giáo tìm ra Nghề in bằng những chữ rời đã được Tất Thăng sáng tạo vào đời Tuỳ La bàn được cải tiến từ Kim chỉ nam, từ hơn 1000 TCN khi người Trung Quốc phát hiện ra từ lực và nam châm, sử dụng trong ngành hàng hải; Hội hoạ Trung Quốc có lịch sử 5000 – 6000 năm với các loại hình: bạch hoạ, bản hoạ, bích hoạ Đặc biệt là nghệ thuật vẽ tranh thuỷ mặc,

có ảnh hưởng nhiều tới các nước ở Châu Á; Điêu khắc ở Trung Quốc cũng phân thành các ngành riêng như: Ngọc điêu, thạch điêu, mộc điêu Những tác phẩm nổi tiếng như cặp tượng Tần ngẫu đời Tần, tượng Lạc sơn đại Phật đời Tây Hán ( pho tượng cao nhất thế giới ), tượng Phật nghìn mắt nghìn tay; Kiến trúc cũng có những công trình rất nổi tiếng như Vạn lí trường thành ( tới 6700 km ), Thành Tràng An,

Cố cung, Tử cấm thành ở Bắc Kinh; Về triết học, tư tưởng có thuyết âm dương, bát quái, ngũ hành Sau này, những người theo thuyết Âm dương gia đã kết hợp thuyết

Âm dương với Ngũ hành rồi vận dụng nó để giả thích các biến động của lịch sử xã hội; Về tư tưởng thì từ thời Xuân Thu – Chiến Quốc, ở Trung Quốc đã xuất hiện rất nhiều những nhà tư tưởng đưa ra những lí thuyết để tổ chức xã hội và giải thích các vấn đề của cuộc sống ( Bách gia tranh minh ) Bốn tư tưởng lớn nhất là Nho gia, Đạo gia, Pháp gia, Mặc gia, trong đó, Nho gia do Khổng Tử sáng lập đã đạt tới vị trí độc tôn trong hầu hết chiều dài lịch sử phong kiến của Trung Hoa và ảnh hưởng mạnh mẽ tới tận ngày nay; Trong hàng thiên niên kỷ, văn minh Trung Hoa chịu ảnh hưởng từ nhiều phong trào tôn giáo khác nhau, Tam giáo Trung Hoa bao gồm Nho

giáo, Phật giáo và Đạo giáo trên phương diện lịch sử có tác động quan trọng trong việc định hình văn hóa Trung Hoa

Cuối cùng, không thể không nhắc đến chữ viết, một trong những thành tựu lớn nhất, là dấu mốc quan trọng đánh giá sự phát triển của nền văn minh Trung Hoa

cổ đại

3 Sự ra đời của chữ Hán

Chữ Hán là một trong những ngôn ngữ ra đời sớm nhất thế giới Đã có rất nhiều giả thiết về sự ra đời của ngôn ngữ tượng hình này

Theo truyền thuyết, Hoàng Đế sáng tạo ra văn tự Trung Hoa từ 4-5 ngàn năm trước Thế nhưng đó chỉ là huyền thoại và không còn dấu tích gì để lại và ngày nay không còn ai tin rằng Hoàng Đế là nhân vật có thực nữa Theo những ghi chép của các học giả thời Chiến Quốc, thì trước khi xuất hiện chữ triện, đã có một loại văn tự

cổ từ thời trước đó, tương truyền do Thương Hiệt sáng tạo ra, là khởi nguyên chính thức của văn tự Trung Quốc, nhưng đây chỉ là truyền thuyết, còn chưa có khảo cứu được hư thực thế nào Hệ văn tự sớm nhất được phát hiện cho đến nay là chữ giáp cốt mà niên đại được xác định khoảng 1200 tcn Giáp cốt là nói gọn của quy giáp (mai rùa và yếm rùa) và thú cốt (xương thú) Chữ này do người đời nhà Ân (1766

-1123 TCN) khắc để dùng vào việc bói toán Gần đây người ta đào được ở An Dương (Hà Nam) nhiều mu rùa, xương loài vật, và đồ đồng trên đó có khắc chữ, và các nhà khảo cổ phỏng đoán rằng chữ viết ở Trung Hoa ra đời muộn nhất là vào thời kỳ nhà Thương, khoảng 1800 năm trước Công nguyên 

Cũng như Ai Cập và nhiều dân tộc văn minh thời thượng cổ, chữ viết Trung Hoa thời đó là những hình biểu ý, nghĩa là vẽ phác vật mình muốn chỉ Chẳng hạn như:

Muốn chỉ Mặt Trời, Trung Hoa vẽ , sau thành chữ 日;

Muốn chỉ Mặt Trăng, Trung Hoa vẽ , sau thành chữ 日;

Muốn chỉ dòng nước, Trung Hoa vẽ , Xuyên/ Sông;

Muốn chỉ khu ruộng, Trung Hoa vẽ , sau thành chữ 日;

Muốn chỉ cây cối, Trung Hoa vẽ , sau thành chữ 日;

Muốn chỉ cái miệng, Trung Hoa vẽ ,sau thành chữ 日

Đó là vào thời kỳ đầu, đến giai đoạn tiếp theo thì chữ cũng tượng hình mà thêm tính cách biểu ý như:

-nhật: cả tiếng Trung Hoa lẫn tiếng cổ Ai Cập đều có nghĩa là ngày;

-nguyệt: tiếng Trung Hoa thêm nghĩa chỉ tháng; tiếng Ai Cập cũng dùng cách này để chỉ tháng: vẽ một mặt trăng, nhưng thêm một ngôi sao: 

Qua giai đoạn sau, mỗi hình ở Ai Cập chỉ một vần, như chỉ cái miệng, nhưng miệng người Ai Cập thời xưa đọc là ra (hay re), cho nên vần đó chỉ thêm vần ra (hay re) Giai đoạn cuối, mỗi hình (gọi là dấu cũng được) chỉ một âm như hình không chỉ vần ra (hay re) nữa mà chỉ phụ âm r Từ đó, chữ viết cổ Ai Cập không còn là chữ tượng hình mà hình thành chữ tượng thanh – cũng gọi là ký âm – như các chữ của phương Tây: Hy Lạp, La Mã,…

Trái lại chữ Trung Quốc ngừng ở giai đoạn hai, không dùng hình để chỉ vần, ghi âm, mà dùng thêm nhiều cách khác để tạo chữ mới như hội ý, giả tá, chuyển chú… Nhìn chung, chữ viết vẫn giữ tính chất tượng hình mà không thành tượng thanh, mặc dầu có sử dụng phép hài thanh: dùng thanh âm của một chữ để ghi thanh

âm của một chữ khác

4 Ngh thu t th pháp Trung Hoa ệ thuật thư pháp Trung Hoa ật thư pháp Trung Hoa ư pháp Trung Hoa

Thư pháp là nghệ thuật viết chữ Nghệ thuật thư pháp ở Trung Hoa là nghệ thuật viết chữ Hán

4.1 Hình thái ban đầu của thư pháp Trung Hoa cổ đại

Tiền thân của chữ Hán là chữ giáp cốt - không chỉ cung cấp tin tức lịch sử phong phú, mà còn khiến người đời sau nhìn thấy tác phẩm nghệ thuật viết sớm nhất của tổ tiên Lúc bấy giờ, trong số người viết chữ Hán đã xuất hiện một nhóm

nhà thư pháp Họ được gọi là "trinh nhân" “Trinh nhân” trông nom hoạt động cúng

tế của đất nước Họ căn cứ nội dung từng hoạt động cúng tế để khắc lời ghi về quẻ bói có liên quan lên mai rùa hoặc xương thú

Trong chữ giáp cốt văn khai quật được, nội dung của chữ viết trên một số mai rùa rất kỳ lạ Trên một mảnh giáp cốt, nội dung giống nhau khắc được vài hàng, trong đó, hàng chữ bên phải viết rất ngay ngắn lưu loát và vài hàng có nét chữ nguệch ngoạc, lủng củng Theo khảo chứng của ông Quách Mạc Nhược1, những mai rùa có nội dung trùng lặp có thể là năm xưa ‘trinh nhân" luyện tập khắc từ, hàng chữ ngay ngắn là thầy giáo viết mẫu, còn những hàng khác có thể là khắc phỏng theo của học trò Khắc chữ trên mai rùa và xương thú là công việc rất khó khăn Đây là một kỹ thuật vô cùng phức tạp, rất ít người nắm vững nó

Hình 6: Bản sao văn tự cổ Trung Quốc trên mai rùa

Chữ giáp cốt khác nhau theo từng thời kỳ và các “trinh nhân” khác nhau chạm khắc đều thể hiện phong cách và diện mạo cá nhân khác nhau trên bố cục, kết cấu của chữ Có thể nói, vào thời kỳ chữ giáp cốt, người cổ đại đã bắt đầu chú trọng

vẻ đẹp tuy nhiên thư pháp vẫn chưa bước vào thời kỳ nghệ thuật tự giác Trong giai đoạn này, chạm khắc tràn đầy hàm ý tôn giáo Qua sự phát triển chậm rãi của chữ giáp cốt và kim văn, thư pháp cổ đại bắt đầu bước vào thời kỳ thành thạo

4.2 Sự ra đời của thư pháp Trung Hoa trung đại

nghiên cứu văn tự cổ (ghi trên mai rùa xương thú) và thể chế xã hội nô lệ.

Chữ Hán có nguồn gốc từ hệ thống ngôn ngữ Hán – Tạng, có hình thể được cấu tạo theo kiểu khối vuông với 6 nét bút cơ bản mà lập thành một hệ thống chữ viết có khả năng biểu đạt tương đối lớn từ các sự vật cụ thể đến những phạm trù trừu tượng Khởi nguyên của chữ Hán là lối viết tượng hình, thấy gì viết nấy theo tư duy của người cổ đại mà dần dần đạt đến sự hoàn thiện theo lối lục thư nhưng vẫn giữ cách viết tượng hình làm gốc

Ban đầu, chữ Hán cũng giống như các ngôn ngữ khác chỉ dùng làm phương tiện để trao đổi thông tin nhưng theo thời gian càng ngày càng hoàn thiện trong cách viết, người Trung Quốc đã sáng tạo ra lối viết thư pháp độc đáo dựa trên đặc thù của chữ khối vuông Thư pháp Trung Hoa được hình thành từ rất sớm, người ta cho rằng: Thư pháp ra đời vào khoảng thế kỷ II-IV ( tức từ đời nhà Hán đến dời nhà Tấn), được xem là thú chơi cao nhã của những người có học Hán tự có 5 thể chính là: Triện thư, Lệ thư, Khải thư, Hành thư và Thảo thư Đó cũng chính là những thủ pháp chính của cách viết thư pháp Theo đó:

- Chữ triện: Khi Tần Thuỷ Hoàng thống nhất Trung Quốc, ông đã sai thừa tướng

Lý Tư thống nhất văn tự, tức là thống nhất các chữ viết giữa các nước trước đó từ đại triện thành chữ tiểu triện

Hình 3: Thư pháp chữ triện của Hoàng Miêu Tử