Tiểu luận Đặc điểm tâm lý của trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội

Tiểu luận kết thúc môn Tâm lý học xã hội, mô tả đánh giá đặc điểm tâm lý của trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội, từ đó đề xuất một số kiến nghị giải pháp nhằm hỗ trợ các em hòa nhập cộng đồng. Nhưng với quan điểm “Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai”, việc giải quyết vấn đề trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt trong đó có tình trạng trẻ em lang thang luôn được ưu tiên chú trọng. Vì vậy, nghiên cứu về các “Đặc điểm tâm lý của trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội” có ý nghĩa quan trọng. Qua việc đánh giá thực trạng trên địa bàn Hà Nội và xem xét nguyên nhân dẫn đến tình trạng trẻ em lang thang, chúng ta có thể phân tích những đặc điểm tâm lý của nhóm trẻ này, từ đó đưa ra các kiến nghị phù hợp với thực tiễn.

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 3

NỘI DUNG 5

I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TRẺ EM LANG THANG 5

1 Các khái niệm 5

1.1 Trẻ em 5

1.2 Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt 5

1.3 Trẻ em lang thang 6

2 Đặc điểm tâm sinh lý của trẻ em 7

2 Một số quan điểm của Đảng, Nhà nước và xã hội đối với hỗ trợ trẻ em lang thang 9

II.THỰC TRẠNG, ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA TRẺ EM LANG THANG 10

1 Thực trạng trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội 10

1.1 Những xu hướng của thực trạng trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội .10 1.2 Nguyên nhân dẫn đến trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội 13

2 Đặc điểm tâm lý của trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội 14

3 Các giải pháp hỗ trợ trẻ em lang thang trên địa bàn thành phố Hà Nội 17

3.1 Một số biện pháp giúp đỡ trẻ lang thang về mặt tâm lý 17

3.2 Một số kiến nghị nhằm hạn chế trẻ lang thang trên đường phố, giúp trẻ lang thang hòa nhập cộng đồng 18

KẾT LUẬN 20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 21

em bỏ nhà ra đi, cái nghèo cái đói buộc các em phải bước ra xã hội mà lao động quásớm, hay có những ông bố bà mẹ vô trách nhiệm vứt bỏ cả đứa con của mình và rấtnhiều lý do khác biến những đứa trẻ hồn nhiên này trở thành trẻ em lang thang

Việt Nam là quốc gia thứ hai trên thế giới và đầu tiên tại châu Á ký Côngước quốc tế về Quyền trẻ em nhưng trẻ em lang thang đang trở thành một vấn nạncủa xã hội khi mức độ phức tạp về cả số lượng, tính chất lẫn hình thức lang thang,nhất là ở các thành phố lớn Với đặc thù là một trong những đô thị lớn nhất cả nước,thành phố Hà Nội luôn phải đối mặt với vô vàn vấn đề xã hội, trong đó không thểthiếu tình trạng trẻ em lang thang vẫn sinh sống ở mỗi cung đường, góc phố Nhưngvới quan điểm “Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai”, việc giải quyết vấn đề trẻ em

có hoàn cảnh đặc biệt trong đó có tình trạng trẻ em lang thang luôn được ưu tiên

chú trọng Vì vậy, nghiên cứu về các “Đặc điểm tâm lý của trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội” có ý nghĩa quan trọng Qua việc đánh giá thực trạng trên địa

bàn Hà Nội và xem xét nguyên nhân dẫn đến tình trạng trẻ em lang thang, chúng ta

có thể phân tích những đặc điểm tâm lý của nhóm trẻ này, từ đó đưa ra các kiến

nghị phù hợp với thực tiễn

Là sinh viên học ngành Công tác xã hội, việc tìm hiểu về đặc điểm tâm lýcủa trẻ em lang thang giúp bản thân người viết nâng cao kiến thức về một nhóm đốitượng đặc thù, biết kết hợp các lý thuyết của tâm lý học xã hội nhằm nâng cao hiệuquả giải quyết vấn đề cho đối tượng trẻ em lang thang

Do kiến thức và thời gian có hạn, bài tiểu luận có thể còn nhiều thiếu sót,người viết mong nhận được sự bổ sung, góp ý của thầy cô để bài tiểu luận hoànthiện hơn.

Xin chân thành cảm ơn!

NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TRẺ EM LANG THANG

1 Các khái niệm

1.1 Trẻ em

Hiện nay có rất nhiều khái niệm dùng để chỉ trẻ em Về mặt sinh học, trẻ em

là con người ở giữa giai đoạn từ khi sinh ra và tuổi dậy thì Về định nghĩa pháp lý

thì Hiệp ước về Quyền Trẻ em của Liên hiệp quốc định nghĩa một đứa trẻ là “conngười dưới tuổi 18 trừ khi luật pháp ở các nước cụ thể quy định tuổi thành niên” Theo Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em của Việt Nam năm 2004 thì trẻ

em là công dân dưới 16 tuổi Trẻ em nhìn chung có ít quyền hơn người lớn và đượcxếp vào nhóm không để đưa ra những quyết định quan trọng, và về mặt luật phápphải luôn có người giám hộ

Theo Công ước quốc tế về Quyền trẻ em, trẻ em có 4 nhóm quyền cơ bảnnhư:

- Quyền được sống

- Quyền được bảo vệ

- Quyền được phát triển

- Quyền được tham gia

1.2 Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là trẻ em có hoàn cảnh không bình thường vềthể chất và tinh thần, không đủ điều kiện để thực hiện quyền cơ bản và hòa nhập vớigia đình và cộng đồng (Khoản 1 Điều 3 Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em2004)

Từ định nghĩa trên ta có thể thấy trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt có những đặcđiểm sau:

- Thứ nhất, thể chất và tinh thần không bình thường: đó là các trẻ em cókhuyết tật về thể chất, tinh thần

- Thứ hai, không đủ điều kiện thực hiện quyền cơ bản và hòa nhập với giađình và cộng đồng

Theo điều 40 luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em thì: “Trẻ em có hoàncảnh đặc biệt bao gồm trẻ em mồ côi không nơi nương tựa, trẻ em bị bỏ rơi; trẻ emkhuyết tật, tàn tật; trẻ em là nạn nhân của chất độc hoá học; trẻ em nhiễmHIV/AIDS; trẻ em phải làm việc nặng nhọc, nguy hiểm, tiếp xúc với chất độc hại;trẻ em phải làm việc xa gia đình; trẻ em lang thang; trẻ em bị xâm hại tình dục; trẻ

em nghiện ma tuý; trẻ em vi phạm pháp luật”

1.3 Trẻ em lang thang

Hay còn được gọi là trẻ em đường phố Một bộ định nghĩa được chấp nhậnrộng rãi, thường được cho là của Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc UNICEF, phânchia trẻ em lang thang theo hai tiêu chí chính:

- Thứ nhất là, những trẻ em sống trong gia đình có “nền móng” bị suy yếu,

nên trẻ phải chia sẻ trách nhiệm với gia đình bằng cách làm việc trên đường thamgia vào một số hoạt động kinh tế từ ăn xin tới bán dạo Đa số về nhà vào cuối ngày

và góp phần kiếm được của mình cho gia đình Chúng có thể đến trường và vẫn cócảm giác thuộc về một gia đình Bởi sự mong manh kinh tế của gia đình, nhưng đứatrẻ đó có thể cuối cùng sẽ lựa chọn một cuộc sống thường xuyên trên đường phố

Có thể gọi nhóm này là trẻ em trên đường phố

- Thứ hai là, những trẻ em hàng ngày sống trên đường phố không có gia

đình ( hay mối quan hệ gia đình có hiện diện nhưng mong manh và duy trì khôngthường xuyên Nhóm này được gọi là trẻ em của đường phố

Theo Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em của Việt Nam năm 2004giải thích “trẻ em lang thang là trẻ em rời bỏ gia đình, tự kiếm sống, nơi kiếm sống

và nơi cư trú không ổn định; trẻ em cùng với gia đình đi lang thang”

Tóm lại, trẻ lang thang là trẻ hàng ngày kiếm sống ở những nơi không ổnđịnh với những lý do khác nhau ( chính đáng hoặc không chính đáng), hoặc đó lànhững đứa trẻ tự rời khỏi gia đình, rời bỏ quê hương đến sinh sống ở một nơi không

cố định và kiếm sống bằng nhiều cách

Có thể chia trẻ em lang thang thành 4 loại chính sau:

- Trẻ lang thang, bỏ hẳn gia đình, không có quan hệ gì với gia đình, ăn ngủđều không cố định Số trẻ này bị bỏ rơi hoàn toàn không gia đình, không người thânphải tự kiếm sống bằng các nghề như bán báo, đánh giày, bán hàng rong, bới rác,làm thuê,… thời gian chủ yếu là lang thang trên đường phố hoặc trên các bãi rác,bến tàu bến xe…

- Trẻ lang thang nhưng đi cùng gia đình ( thường là các gia đình đi từ nông

thôn lên thành thị, ban ngày đi kiếm sống, tối về tụ họp lại với nhau trên vỉa hè, nhà

ga hay khu ổ chuột Những gia đình này thuộc vùng nghèo khó, kinh tế quá khókhăn hay gặp thiên tai rủi ro nào đó phải đưa cả nhà lên thành phố tìm cơ hội kiếmsống) Dưới góc độ di dân, đây là một hình thức di dân tự do từ nông thôn về thànhthị

- Trẻ lang thang kiếm sống ban ngày, tối về ngủ với gia đình.

- Trẻ lang thang ra đi vì lý do nghèo đói và kiếm tiền gửi về giúp gia đình

2 Đặc điểm tâm sinh lý của trẻ em

Trẻ em là một cơ thể đang lớn lên và phát triển Từ lúc thụ thai đến tuổitrưởng thành trẻ trải qua hai hiện tượng đó là sự tăng trưởng, phát triển về số lượng

và kích thích của các tế bào và sau đó là sự trưởng thành của các tế bào và mô (cấutrúc và chức năng hoàn chỉnh dần) Quá trình lớn lên và phát triển này có tính chấttoàn diện và qua nhiều giai đoạn Mỗi giai đoạn có những đặc điểm về tâm sinh lýriêng

- Từ khi mới sinh ra cho đến 2 tuổi:

Khi trẻ mới sinh, trẻ hoàn toàn cần sự giúp đỡ và lệ thuộc người khác đểđược an toàn về thể chất và cảm xúc Trẻ cần được giám sát thường xuyên vì trẻkhông ý thức về sự an toàn Trẻ học di chuyển cơ thể như ngóc đầu lên, tự ăn, ngồi,đứng, đi Trẻ học cách sử dụng cùng lúc bàn tay và mắt để thao tác và ném đồ vật.Trẻ phát triển về các giác quan.

Về mặt tâm lý xã hội, trẻ gắn bó với người chăm sóc và phát triển cảm giácyêu thương và tin tưởng Sau đó trẻ cũng có cảm giác lo sợ khi phải xa cách bố mẹ,biết phân biệt người quen và người lạ Trẻ hiểu nguyên nhân và hậu quả, hiểu sự tồntại của đồ vật mặc dù trẻ không còn thấy, hiểu lời nói và làm theo lệnh đơn giản,biết tên một số đồ vật quen thuộc, vài bộ phận trong cơ thể, và khái niệm như trong/ngoài, hoặc mở/đóng và trở nên độc lập khi tự chơi một mình trong thời gian lâu

- Từ 3 đến 5 tuổi

Trong thời kỳ này trẻ tiếp tục lớn và phát triển nhưng chậm lại Chức năngvận động phát triển nhanh, trẻ bắt đầu đi một mình rồi chạy, tập vẽ,viết, trẻ tự xúcthức ăn, rữa tay, rữa mặt Trẻ luôn trong trạng thái tràn đầy năng lượng

Về mặt tâm lý xã hội, trẻ phát triển ngôn ngữ và hiểu biết bản thân, suy nghĩ

về những điều kỳ diệu, xa thực tế, tìm hiểu cái gì thật và cái gì tưởng tượng, nghĩ về

“bây giờ và ở đây” hơn là tương lai, thích đặt nhiều câu hỏi Ở độ tuổi này, trẻ bắtđầu hiểu hậu quả của việc làm hay cảm xúc và phân biệt đúng hay sai, bắt đầu đinhà trẻ và có quan hệ với bạn bè và thầy cô Trẻ có khuynh hướng lệ thuộc vàongười lớn, khi không tự lập được có thể dẫn đến mặc cảm tội lỗi và sợ thử nhữngcông việc mới Khó có khả năng ứng xử và quyết định

- Từ 6 đến 11 tuổi

Trẻ vẫn tiếp tục lớn nhưng không còn nhanh Răng vĩnh viễn thay dần chorăng sữa Sự cấu tạo và chức phận của các cơ quan hoàn chỉnh Trẻ biết suy nghĩ,phán đoán, trí thông minh phát triển Làm việc nhiều hơn với đôi tay và cơ thể dokhả năng tự kiểm soát tốt hơn

Về mặt tâm lý xã hội, trẻ tiếp tục phát triển các kỹ năng, biết quan tâm đếncảm xúc của người khác, suy nghĩ hợp lý về những điều cụ thể trong trải nghiệm

cuộc sống thường ngày, hiểu về những chuẩn mực của xã hội, có khả năng giảiquyết vấn đề do trí nhớ đã tốt hơn, có trách nhiệm hơn trong gia đình Trình độ hiểubiết cũng tăng lên do trẻ đã được đi học.

- Từ 12 đến 18 tuổi

Đây là thời kỳ dậy thì với những biến đổi mạnh mẽ về sinh lý ở trẻ đặc biệtcác cơ quan sinh dục Trong thời gian này chức năng các tuyến sinh dục hoạt độngmạnh biểu hiện bằng sự xuất hiện các giới tính như ở vùng xương mu, hố nách lôngmọc nhiều, các em gái thì ngực phát triển, bắt đầu có kinh nguyệt, các em trai bắtđầu thay đổi giọng nói,… Các tuyến nội tiết như tuyến giáp, tuyến yên cũng hoạtđộng mạnh

Về mặt tâm lý xã hội, lứa tuổi này suy nghĩ về bản thân trước tiên, bắt đầuquan tâm đến tương lai, chú ý đến các giá trị trong xã hội như ngoại hình, niềm tin,các mối quan hệ Có tâm lý phản nghịch, các em manh nha ý thức được mình khôngcòn là trẻ con nữa nên mong muốn được cha mẹ và người khác tôn trọng mình nhưmột "người lớn thực thụ" Lúc này trí tò mò thôi thúc trẻ có những hành động vượt

ra khỏi khuôn khổ nhằm khám phá những điều mới lạ để khẳng định mình đã lớn.Tính cách trẻ phát triển theo xu hướng mưu cầu sự độc lập, tự khẳng định bản thân,muốn tách khỏi kiểm soát của gia đình, mở rộng hơn nữa các mối quan hệ xã hội,đồng thờ muốn tự quyết định các vấn đề liên quan đến bản thân mình Khi đó, trẻrất xem trọng tình bạn và thường chịu ảnh hưởng của bạn bè, dù đó là bạn tốt hayxấu Một vấn đề nổi trội ở lứa tuổi này là các em bắt đầu chú ý đặc biệt đến bạnkhác giới Do đặc điểm thích tò mò cùng với mong muốn khám khá năng lựa hoạtđộng tình dục của mình nên các em dễ bốc đồng, hành động theo bản năng, songkhông ý thức được nguy cơ nên dễ gây hậu quả đáng tiếc vì thế cần có sự kiểm soátmột cách khoa học của gia đình, nhà trường và xã hội

Trẻ em lang thang cũng có những đặc điểm sinh lý như trên, tuy nhiên do hoàn cảnh sống mà các em có những biến đổi khác biệt, đặc biệt là về mặt tâm lý so với trẻ em nói chung Đặc điểm tâm lý trẻ em lang thang sẽ được phân tích cụ thể hơn ở phần sau.

2 Một số quan điểm của Đảng, Nhà nước và xã hội đối với hỗ trợ trẻ em lang thang

Hồ Chủ Tịch từng nói “ mười năm trồng cây, trăm năm trồng người” – đâycũng là quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là dành sự quan tâmcho nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, trong đó có trẻ em lang thang.

Trẻ em lang thang là vấn đề xã hội, vì vậy giải quyết tình trạng trẻ em langthang phải gắn liền với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước và của từng địaphương đồng thời phải gắn chặt với các giải pháp kinh tế, văn hóa với các giải pháp

về xã hội; Giải quyết vấn đề của trẻ em lang thang là đảm bảo sự bình đẳng vềquyền lợi cho các em như mọi trẻ em khác; Giải quyết vấn đề trẻ em lang thang làmột quá trình lâu dài Vì vậy phải huy động sức mạnh tổng hợp của xã hội, của cáccấp các ngành, của từng địa phương và gia đình đa dạng hóa các nguồn lực Ưu tiênđầu tư cho các quận, huyện có nhiều trẻ em lang thang, lấy phương châm phòngngừa giải quyết tại cơ sở là chính, giúp các em trở về gia đình, quê hương, làngxóm

Nhà nước cũng đưa ra một số văn bản quy phạm pháp luật quy định về trẻ

em có hoàn cảnh đặc biệt nói chung và trẻ em lang thang nói riêng:

- Theo Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em của Việt Nam năm 2004

quy định tại khoản 2 Điều 7 nghiêm cấm “Dụ dỗ, lôi kéo trẻ em đi lang thang; lợidụng trẻ em lang thang để trục lợi”

- Tại điều 4 chương II Nghị định số 71/2011/NĐ-CP ngày 22/08/2011 quy

định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo

dục trẻ em thì nghiêm cấm hành vi “dụ dỗ, lôi kéo, ép buộc, khống chế trẻ em đi lang thang, lợi dụng trẻ em lang thang để trục lợi Nói chuyện, viết, dịch, nhân bản sách, báo, tài liệu, tranh, ảnh, ghi âm, ghi hình, dùng tiền, vật chất, uy tín hoặc lợi ích khác nhằm dụ dỗ, lôi kéo, ép buộc, khống chế trẻ em bỏ nhà đi lang thang dưới mọi hình thức Bắt trẻ em, tập hợp, chứa chấp trẻ em, cho thuê, cho mượn trẻ em để

đi lang thang kiếm sống, ăn xin hoặc thực hiện các hoạt động khác nhằm mục đích trục lợi.”

- Nghị định số 91/2011/NĐ-CP ngày 17/10/2011 quy định xử phạt hành

chính về bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, tại điều 10 chương 2 thì đối với hành

vi dụ dỗ, lôi kéo, ép buộc, khống chế trẻ em đi lang thang; lợi dụng trẻ em langthang để trục lợi

- Điều 42 Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004 quy định về

chính sách của Nhà nước đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, tạo mọi điều kiệncho các em được hưởng các quyền cơ bản và hòa nhập với cộng đồng

II THỰC TRẠNG, ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA TRẺ EM LANG THANG

1 Thực trạng trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội

1.1 Những xu hướng của thực trạng trẻ em lang thang tại thành phố Hà Nội

Thủ đô Hà Nội là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội của cả nước,

là thành phồn hoa bậc nhất Việt Nam nhưng cũng như bao đô thị khác trên thế giới,

nó cũng có những mặt tối và trẻ em lang thang cũng đang là một vấn nạn tại đây

Theo báo cáo thống kê hàng năm của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội,năm 2003, tổng số trẻ em lang thang trên cả nước ước tính khoảng 19.000 em, trong

đó các em lang thang ở Hà Nội khoảng 1.500 em Mặc dù chính quyền địa phươngnơi có trẻ em lang thang đều khẳng định số lượng trẻ em lang thang giảm đáng kểsau các chương trình đưa trẻ lang thang về quê hòa nhập cộng đồng, nhưng thựcchất vấn đề trẻ lang thang vẫn gây nhiều bức xúc Theo điều tra của Diễn đàn pháttriển Việt Nam (VDF), số lượng trẻ đường phố hiện nay so với những năm trướcđây không giảm cho dù sự xuất hiện của trẻ đường phố ít hơn và rải rác hơn Theo

số liệu của một cuộc điều tra của Cục Bảo vệ Chăm sóc trẻ em thì tình hình trẻ emlang thang tại Hà Nội trong thời gian qua có biến động rất lớn, từ 1.500 em vào năm

2003, sau 10 năm đã giảm xuống chỉ còn 62 em vào năm 2014 Tuy nhiên hiện nay,vẫn chưa có một số liệu chính thức đáng tin cậy nào về trẻ lang thang đường phố ở

Hà Nội trong một vài năm trở lại đây Do vậy, liệu số lượng trẻ đường phố sẽ ổnđịnh như hiện nay, hay còn tiếp tục thay đổi hiện vẫn là một câu hỏi mở.

Độ tuổi trung bình của trẻ lang thang ở Hà Nội là từ 6-16 tuổi, không íttrường hợp như có những em mới 4 tuổi nhưng đã có 3 năm rong ruổi cùng mẹkiếm sống Thời điểm mà số lượng trẻ em lang thang tại Hà Nội tăng cao là mùa hèkhi các em được nghỉ học Vào năm học, tùy vào điều kiện của từng cá nhân mà các

em sẽ tiếp tục bám trụ lại thành phố hoặc được về quê tiếp tục đi học

Biểu đồ 1: Quê quán của trẻ lang thang Hà Nội theo cuộc điều tra năm 2004

Nguồn: Điều tra của Diễn đàn phát triển Việt Nam (VDF)

Theo biểu đồ trên, phần lớn trẻ em đường phố đến từ các vùng nông thôn,hiếm có trường hợp đến từ các thành phố, hầu hết trẻ lang thang ở Hà Nội là đến từcác tỉnh phía Bắc Ngoài trẻ em của Việt Nam lang thang thì những năm gần đây