Quan niệm về người anh hùng trong thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu

Nguyễn Đình Chiểu là một trong những tác giả lớn của nền văn học trung đại Việt Nam, một tấm gương đạo đức cao cả trong quan hệ đời sống hằng ngày cũng như trong quan hệ với dân với nước. Nói đến ông là nói đến một cây bút có sự thống nhất chặt chẽ giữa nói và làm, giữa văn và người, giữa sống và viết. Nói đến thơ văn ông là nói đến sự quyết liệt giữa thiện và ác trong sự ca thán và thương xót, trong giữa đạo nghĩa cuộc đời . Nguyễn Đình Chiểu được xem như là lá cờ đầu của văn thơ yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX, một cây bút Nam bộ tiêu biểu và một sự nghiệp thơ văn chở đạo cứu đời, một thứ văn trữ tình đạo đức có ảnh hưởng to lớn đối với đời sống tinh thần dân tộc, đặc biệt là nhân dân Nam bộ.Như cố thủ tướng Phạm Văn Đồng nói “Đời sống và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu là một tấm gương sáng, nêu cao địa vị và tác dụng văn học, nghệ thuật, nêu cao sức mạnh của người chiến sĩ trên mặt trận văn hóa và tư tưởng”19;176. Vì vậy, nghiên cứu các vấn đề nghệ thuật hay các quan niệm trong các bài văn tế, thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu, đặc biệt là quan niệm về người anh hùng trong thơ điếu sẽ giúp ích rất nhiều cho chúng ta trong nghiên cứu văn học nói chung và thơ văn Nguyễn Đình Chiểu nói riêng.

LỜI CẢM ƠN

Lời nói đầu, em xin gửi lời cảm ơn đến quý thầy cô Khoa Ngữ Văn – Trường Đại học Thủ Dầu Một, cùng với tri thức và tâm huyết của mình đã truyền đạt vốn kiến thức quý báu cho chúng em trong suốt thời gian học vừa qua.Và đặc biệt trong kì học này, Khoa đã tổ chức cho chúng em được tiếp cận với môn học mà theo em là rất hữu ích đối với sinh viên chúng em Đó là môn học “Nguyễn Đình Chiểu và tác phẩm”

Em xin chân thành cảm ơn giảng viên Lê Thị Kim Út đã tận tâm hướng dẫn chúng em qua từng buổi học trên lớp và những lần thảo luận về bài học, đề tài cũng như về cách viết một đề tài báo cáo Nếu không có sự hướng dẫn, góp ý về hướng nghiên cứu thì em nghĩ bài tiểu luận của em sẽ khó hoàn thiện Nhờ sự tận tâm của cô

và những kiên thức bổ ích em đã hoàn thành xong bài tiểu luận báo cáo này

Một lần nữa em xin chân thành cảm ơn cô!

Sau cùng em xin kính chúc quý thầy cô trong khoa Ngữ Văn và giảng viên Lê Thị Kim Út thật dồi dào sức khoẻ và luôn vững niềm tin để tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao đẹp của mình, truyền đạt kiến thức cho thế hệ mai sau

Trân trọng!

Bình Dương, ngày 28 tháng 12 năm 2018 Sinh viên thực hiện

Trần Thị Hiền

1 Lý do chọn đề tài

Nguyễn Đình Chiểu là một trong những tác giả lớn của nền văn học trung đại Việt Nam, một tấm gương đạo đức cao cả trong quan hệ đời sống hằng ngày cũng như trong quan hệ với dân với nước Nói đến ông là nói đến một cây bút có sự thống nhất chặt chẽ giữa nói và làm, giữa văn và người, giữa sống và viết Nói đến thơ văn ông là nói đến sự quyết liệt giữa thiện và ác trong sự ca thán và thương xót, trong giữa đạo nghĩa cuộc đời Nguyễn Đình Chiểu được xem như là lá cờ đầu của văn thơ yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX, một cây bút Nam bộ tiêu biểu và một sự nghiệp thơ văn chở đạo cứu đời, một thứ văn trữ tình đạo đức có ảnh hưởng to lớn đối với đời sống tinh thần dân tộc, đặc biệt là nhân dân Nam bộ.Như cố thủ tướng Phạm Văn Đồng nói

“Đời sống và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu là một tấm gương sáng, nêu cao địa

vị và tác dụng văn học, nghệ thuật, nêu cao sức mạnh của người chiến sĩ trên mặt trận văn hóa và tư tưởng”[19;176] Vì vậy, nghiên cứu các vấn đề nghệ thuật hay các quan niệm trong các bài văn tế, thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu, đặc biệt là quan niệm về người anh hùng trong thơ điếu sẽ giúp ích rất nhiều cho chúng ta trong nghiên cứu văn học nói chung và thơ văn Nguyễn Đình Chiểu nói riêng

Vì những lẽ đó, khi người viết được giao và tiếp cận đề tài “quan niệm về người anh hùng trong thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu” để tìm hiểu, với hy vọng kết quả nghiên cứu sẽ giúp

chúng ta nhìn nhận một cách toàn diện hơn, đầy đủ hơn về quan niêm người anh hùng nói riêng qua những biểu đạt tinh tế từ trong nội dung cho đến nghệ thuật của một tác gia lớn của thời kỳ cuối thế kỉ XIX

2 Lịch sử vấn đề

Đã có rất nhiều nhà nghiên cứu đã dốc nhiều công sức khám phá các giá trị từ các tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu Từ phạm vi hẹp đến phạm vi rộng lớn Từ cuộc đời

và sự nghiệp của nhà văn, tư tưởng nghệ thuật, ý nghĩa triết lý, ảnh hưởng của cá nhân nhà văn đối với văn hóa dân tộc, những quan niệm về tri thức y học hay những giá trị

về nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm… Các bài báo, các tập sách về Nguyễn Đình Chiểu đã lên đến hàng trăm và chắc hẳn còn tiếp tục được nối dài thêm nữa qua thời gian Cụ thể có một số bài viết của các nhà nghiên cứu như: Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc (Phạm Văn Đồng), Nguyễn Đình Chiểu, một nhà thơ lớn, một tấm gương chói ngời tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam (Hoài Thanh), Đồ Chiểu với sự chuyển mình của văn hóa dân tộc (Cao Huy Đỉnh),… Riêng về các bài văn tế và thơ điếu cũng đã có một số lượng khá lớn các bài viết nghiên cứu như: Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc qua ý thơ của Miên Thẩm và Mai Am (Đỗ Văn Hỷ), Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc một trong những bài văn hay nhất của chúng ta (Hoài Thanh), Các bài viết trên chủ yếu tập trung vào việc tìm hiểu, phân tích nội dung của các bài văn tế, thơ điếu Tiếp nối về nội dung đấy cùng với yêu cầu phải tiếp cận về hình tượng người anh hùng của Nguyễn Đình Chiểu trong thơ điếu nói riêng, người viết mong sẽ góp phần nào đó để làm sáng rõ về quan niệm của ông đã đóng góp đáng kể trong xây dựng hình tượng văn học cũng như về đạo lý đời sống Đồng thời người viết sẽ dựa vào những lời bình, những bài viết có liên quan về cuộc đời, tác phẩm của nhà thơ để làm tư liệu cho đề tài thêm phong phú Việc tìm hiểu sâu về thơ

văn và đặc biệt là các tác phẩm thơ điếu sẽ giúp ích rất nhiều cho người viết trong việc làm rõ hình tượng người anh hùng trong thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu

3 Mục đích nghiên cứu

Dựa vào các cơ sở lí luận để hiểu một cách khái quát về các khái niệm, giới thiệu vài nét chính về đặc điểm thơ điếu của nền văn học trung đại Việt Nam nói chung và của Nguyễn Đình Chiểu nói riêng Phần nội dung người viết sẽ khảo sát ngôn từ cũng như nội dung trong thơ điếu góp phần làm nổi bật hình tượng nhân vật anh hùng Thông qua đó, chúng ta sẽ thấy được tư tưởng của nhà thơ, nội dung phản ánh trong bối cảnh thời đại Nổi bật hơn hết là tấm lòng tôn vinh, ngợi ca đầy thương xót với những nghĩa sĩ đã vì chính nghĩa mà thiệt thân thông qua ngòi bút của cụ Đồ

Đây cũng là một trong những đề tài người viết được tiếp cận và thử sức mình khi còn trên ghế nhà trường Cùng với sự mong muốn được tìm hiểu và nghiên cứu sâu hơn về nội dung cũng như nghệ thuật trong các tác phẩm thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu Từ đó cũng tạo được một nền tảng nhất định cho chính bài viết của mình và xa hơn là những đề tài nghiên cứu mở rộng trong tương lai

4 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của đề tài, người viết sẽ tập trung khảo sát các bài thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu để tìm hiểu về hình ảnh của các anh hùng Từ đó thông nhất quan niệm của tác giả, đưa ra nhận định của bản thân mình với mong muốn sẽ đi sâu và làm

rõ đề tài hơn

Tài liệu được dẫn liên quan đến thơ điếu Nguyễn Đình Chiểu, dựa vào quyển Nguyễn Đình Chiểu toàn tập (tập 2) Trong quá trình thực hiện bài viết, người viết có

sử dụng một số tài liệu khác có liên quan đến đề tài: quyển từ ngữ thơ văn Nguyễn Đình Chiểu (thơ và văn tế), Nguyễn Đình Chiểu tác phẩm và lời bình , Đến với thơ Nguyễn Đình Chiểu,

5 Phương pháp nghiên cứu

Những phương pháp nghiên cứu được sử dụng chủ yếu trong tiểu luận là dựa vào

cơ sở lí luận để xác định hình tượng nhân vật cũng như về nghệ thuật miêu tả nhân vật Trong đó, người viết còn chú ý đến những công trình có đề cập đến nội dung trong thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu như: tìm hiểu Nguyễn Đình Chiểu trong điếu phan thanh giản của Trần Khuê, Điếu Trương Công Định (Hà Như Chi),

Nhìn chung, cơ sở lí luận văn học là tiền đề quan trọng đầu tiên làm nền tảng lí thuyết cho việc triển khai đề tài Trên cơ sở những tài liệu đó, người viết sẽ sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích Trong quá trình thực hiện đề tài người viết có kết hợp thao tác giải thích, chứng minh và phân tích Đây cũng là phương pháp chính trong quá trình thực hiện nhằm làm nổi bật vấn đề Bên cạnh đó, người viết cũng có liên hệ với một số ý kiến cụ thể của các tác giả và trích dẫn một số dẫn chứng cụ thể từ tác phẩm và các sách tham khảo để bài viết có cơ sở vững chắc hơn

Chương I Khái quát về thơ điếu trong nền văn học Việt Nam

1.1 Vài nét về thơ điếu của văn học trung đại Việt Nam

Năm 1858, thực dân Pháp xâm lăng và thực hiện cuộc bình định trên đất nước ta Tình thế thật trớ trêu khi bên ngoài thì ngoại bang xâm lăng, bên trong thì triều đình phong kiến đã thất bại thảm hại khiến đời sống nhân dân trở nên đen tối, toàn bộ cuộc sống xã hội dần chìm vào sự đau khổ, rối ren Cuộc sống xã hội bị thay đổi cũng dẫn đến văn học có nhiều sự phân hóa, hình thành và xuất hiện các khuynh hướng tư tưởng khác nhau ở thời kì này: văn học phê phán, văn học nhàn tản, thoát ly, văn học yêu nước nổi bật hơn cả trong giai đoạn chống Pháp và lên án triều đình phong kiến là bộ phận văn học yêu nước mang tư tưởng nho giáo chính thống, đề cao chủ nghĩa anh hùng trong cuộc chiến đấu Điều này đã đem lại cho văn học một luồng sinh khí mới Văn học của giai đoạn này đã có những thành công nhất định trong cả về đề tài sáng tác, nghệ thuật sáng tác, bên cạnh đó, thể loại sáng tác cũng rất phong phú và có nhiều thành tựu: Truyện thơ Nôm, Tuồng, Thơ Nôm trữ tình và trào phúng, văn tế, thơ điếu Về thể loại thơ điếu thường có nét tương đồng của văn tế Trần Đình Sử trong Mấy vấn đề Thi pháp văn học trung đại Việt Nam, cho rằng: Văn tế thời xưa dùng để tế trời đất núi sông, còn gọi là kỳ văn hay chúc văn Về sau văn tế dùng để tế người chết Là một thể loại tổng hợp bày tỏ niềm tiếc thương đối với người mất mà không phân biệt trên dưới xa gần, thân hữu Nó kiêm cả lỗi, điếu, ai tế Ai từ: là văn ai điếu người chết Điếu văn: là văn viếng người đã chết Liên quan đến khái niệm điếu văn, Trần Đình Sử cho rằng: Điếu văn để viếng người đã chết, cũng gọi là "điếu từ",

"điếu thư", nếu làm thơ thì gọi là "điếu thi" Điếu là đến (chí), nói thần linh đến Khách đến an ủi chủ (người dã mất), lấy lời để tỏ ra mình đã đến, cho nên nói là lời điếu Điếu Khuất Nguyên của Giả Nghị là tác phẩm đầu tiên của loại này, sau có Điếu chiến trường, Điếu bác chung (chuông lớn)

1.2 Vài nét về thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu

Nguyễn Đình Chiểu đã học tập và kế thừa tinh thần chống ngoại xâm, tinh thần kháng chiến anh dũng của văn chương Việt Nam từ trước đó, như thơ của Lý Thường Kiệt, phú của Trương Hán Siêu, Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi, Lòng yêu nước nồng nàn, lòng tự hào về một nước Nam đẹp đẽ, một bề dày lịch sử lâu đời Khi đứng trước cảnh bi thương của dân tộc, một tâm hồn nặng nghĩa tình nước non ấy không thể nào yên lòng, vững chân mà đứng nhìn, mặc dầu sống trong cảnh tối tăm, nhưng đồ Chiểu luôn lắng nghe vạn vật bằng trái tim mình, bằng sự công tâm và khẳng khái Đó

là “Lục Vân Tiên”, đó là “Ngư Tiều vấn đáp”, đến những bài văn tế, thơ điếu đầy lâm

ly, thống thiết, nhưng rất hùng dũng, ông đã nói lên tiếng nói của mình trước thời cuộc Đối với văn tế, Nguyễn Đình Chiểu sáng tác khá nhiều và phong phú từ nội dung đến nghệ thuật Bên cạnh văn tế thì thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu cũng có nhiều nét riêng, mặc dù tần suất sáng tác không nhiều bằng thể loại văn tế Các bài thơ điếu của ông để viếng người chết, là sự xót thương của nhà thơ đối với các nhân vật lịch sử như Phan Tòng, Phan Thanh Giản, Trương Định Thông thường các bài thơ điếu được viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật

Điếu Trương Định ra đời vào năm 1864, trong hoàn cảnh khi Pháp Việt giao binh Trương Định bị giết tại trận Với Trương Định , cụ Đồ Chiểu đã có thâm tình rất tốt và khi Trương tướng quân chết, Nguyễn Đình Chiểu viết bài văn tế lâm ly, não

nùng Điếu Phan Thanh Giản được viết vào năm 1867, khi giặc Pháp vây tỉnh Vĩnh Long bắt buộc Phan Thanh Giản phải hàng Vì quân số rất ít nếu tiếp tục chiến đấu với Pháp chỉ gây thêm cảnh chết chóc cho dân lành, ông truyền mở cửa thành cho Pháp vào, nhịn đói 10 ngày rồi uống độc dược chết Thương tiếc vị lão thần đã “vị quốc vong thân”, Nguyễn Đình Chiểu đã làm 2 bài thơ điếu Điếu Phan Tòng, hoàn cảnh ra đời của 10 bài thơ này chưa được xác định một cách rõ ràng và hiện cũng có rất nhiều

ý kiến về vấn đề này Về năm tháng Phan Tòng tử trận, có sách ghi là năm 1867, có sách ghi 1868

Nhìn chung, hầu hết các bài thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu có sự đóng góp đáng kể cho nền văn học trung đại Việt Nam về cả hai mặt nội dung và nghệ thuật

Về nội dung, các bài thơ điếu ra đời hầu như đã phản ánh lên một cách chân thật nhất

về hoàn cảnh đất nước ta khi bị thực dân Pháp xâm lược, phác họa hình ảnh các vị lãnh binh rất rõ nét và đầy cảm động với một tấm lòng yêu nước, thương dân vô cùng thống thiết của tác giả Riêng về hình thức nghệ thuật, tác giả đã thể hiện bố cục của một bài thơ điếu như hình thức của văn học trung đại, bên cạnh đó tác giả cũng có sự đổi mới trong cách viết và đã góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú ở thể loại này

Chương II Vài nét về hình tượng người anh hùng trong thơ điếu

2.1 Người anh hùng đánh giặc

Nguyễn Đình Chiểu là một nhà thơ, nhà văn giàu lòng yêu nước Khi Pháp sang xâm lược, ông đã dồn nén sự căm thù giặc, sự phẫn nộ về triều đình phong kiến, đồng thời nung nấu tinh thần yêu nước sâu sắc dưới ngòi bút “đâm gian, chở đạo” của mình Theo sát kịp cuộc chiến tranh ác liệt giữa Việt- Pháp ông đã thể hiện rõ quan niệm về người anh hùng của minh, ông vạch mặt kẻ thù đó là “đâm gian”, còn “chở đạo” theo ông lúc này là ngợi ca những anh hùng cứu nước, thất thế nhưng vẫn hiên ngang, đồng thời ngợi ca cuộc kháng chiến của nhân dân ta Nguyễn Đình Chiểu thể hiện nhiều hình ảnh về người anh hùng vị nghĩa quên thân

Họ là những sĩ phu như Trương Định vẫn nặng lòng trung quân nhưng vì đại nghĩa của dân tộc đã dám chống lại mệnh lệnh của vua tôi hèn yếu, ở lại cùng nhân dân để chiến đấu, bảo vệ giang sơn gấm vóc của ông cha:

“Trong Nam tên họ nổi như cồn Mấy trận Gò-công nức tiếng đồn.

Dấu đạn hỡi rêm tàu bạch-quỉ Hơi gươm thêm rạng thể hoàng-môn”

Họ là những người như Phan Tòng, trên đầu còn trắng vành khăn tang mẹ, vẫn đẹp tình riêng cầm quân đánh giặc để lại gương sáng nghìn thu:

Cơm áo đến bồi ơn đất nước Râu mày giữ vẹn phận tôi con Tinh thần hai chữ phai sương tuyết Khí phách nghìn thu rõ núi non (Thơ điếu Phan Tòng - 1868 )

Hay một Phan Thanh Giản với một đạo đức, một công lao không thể chối từ mặc

dù những sai lầm đã tiếp nối sau đó, nhưng một vị sĩ phu yêu nước như thế, Nguyễn Đình Chiểu với tấm lòng tán thưởng và cảm phục của mình đã viết lên với sự chân thành:

Lịch sĩ tam triều độc khiết thân Phi công thùy tản nhất phương dân ( Điếu Phan Thanh Giản)

Qua đó cho thấy, thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu là viết về những sĩ phu yêu nước, những con người kiệt xuất, có tên có tuổi cụ thể Ông đánh giá và cảm phục những vị sĩ phu này, đứng đầu và cầm quân khởi nghĩa Những người sĩ phu yêu nước, học tập cha ông ta từ xưa về việc giữ nước, hy sinh thân mình để nhân dân được bình yên Điều này thể hiện sự kế thừa, phát huy truyền thống quật cường của dân tộc Những con người có đức và có tài này đã tạo một niềm tin vững chắc cho nhà thơ, cũng như ông đã đặt niềm tin vào các nghĩa quân dưới sự quật khởi của những sĩ phu yêu nước tài ba Và họ xứng đáng là những vị anh hùng trong lòng ông, họ làm rạng ngời lối sống cao đẹp của những người trượng nghĩa nói riêng và của một thời đại nói chung

2.2 Vai trò của người anh hùng đánh giặc

Ngòi bút của Nguyễn Đình Chiểu thể hiện rất rõ lý tưởng cũng như quan điểm của mình Như đã nói, ông đề cao, ngợi ca chủ nghĩa anh hùng cho nên ta thường bắt gặp trong thơ ông lại vang lên những lời ngợi ca, kêu gọi hành động anh hùng khi đất nước đắm chìm giữa khói lửa chiến tranh

Một trận trải gan trời đất thấy,

So xưa nào thẹn tiếng anh hùng.

(Thơ điếu Phan Tòng, I)

Hay

Mũi giáo Thi Toàn đừng để sét,

Lưỡi gươm Dự Nhượng phải toan giồi.

(Thơ điếu Trương Định, XII)

Sau những lời kêu gọi là một loạt hình ảnh cụ thể về người, về việc mà ông đưa

ra Điều này đồng thời cho thấy vị trí cũng như vai trò của người anh hùng trong thời điểm này là rất quan trọng Một thời thế loạn lạc, bom rơi đạn lạc rất cần những người đứng lên vì nghĩa, biết hướng đến “đạo” tốt đẹp mà đi Đó hẳn phải là một khởi nghĩa Trương Định là cuộc đấu tranh tiêu biểu nhất, có ảnh hưởng và ý nghĩa to lớn trong giai đoạn đầu của phong trào chống thực dân Pháp xâm lược của nhân dân ta Trước hết, Nguyễn Đình Chiểu đã đề cập đến vai trò của Trương Định lúc bấy giờ, tiếng tăm của Trương Định có rất nhiều người biết đến:

“ Trong Nam tên nổi như cồn”

Ông là người lãnh đạo nghĩa quân ở nhiều nơi để chống thực dân Pháp và phong trào hưởng ứng nghĩa quân của ông lên rất cao Trương Định là người có vai trò lớn trong chống Pháp với những trận đánh lớn:

“Mấy trận Gò Công nức tiếng đồn”

Với sự dẫn dắt của Trương Định các nghĩa quân đã chiến thắng oanh liệt và tạo được lòng tin trong dân chúng rất lớn

Hay vai trò của Phan Thanh Giản trong hai câu thơ đầu với lời chân thành mến phục của tác giả:

“Làm quan trải ba triều vua, ông vẫn riêng mình giữ được tấm thân trong sạch Không có ông thì ai là người che chở cho cả một phương dân chúng.”

Cụ nổi tiếng thanh liêm, đạo đức, có nhiều đóng góp lớn đối với lịch sử dân tộc trên các lĩnh vực văn học, sử học vai trò của cụ Phan Thanh Giản là vô cùng quan trọng trong một thời cuộc đầy rối ren ấy Lòng dân tin tưởng một con người thanh liêm

có đạo đức, chờ đợi bởi những con người sĩ phu ấy sẽ mang lại một cuộc sống bình

yên, để mắt nhòm ngó những dân đen đang ngày một than khóc “bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ

chạy/ mất ổ đàn chim dáo dát bay” Những vị sĩ phu yêu nước này đều có tiếng tăm

rất uy tín với nhân dân, vì lẽ ấy là gắn kết rất nhiều nghĩa sĩ ở mọi tầng lớp đứng lên đấu tranh, khởi nghĩa Là những người đứng đầu bất khuất, kiên trung không sợ “lạc mất thân này”, sẵn sàng là ngọn cờ đầu trước sự mất mát để thúc đẩy tinh thần “vị nghĩa quên thân” của nghĩa sĩ:

“ Anh hùng thà thác chẳng đầu Tây”

(Điếu Phan Tòng) Thà chiến đấu giành lại non sông mà hy sinh, còn hơn sống trong sự cai trị, chiếm lĩnh tàn ác của bọn giặc ngoại bang Chết đi mang danh anh hùng còn hơn sống trong sự khổ nhục mang danh nhơ Chúng ta thấy rằng, Nguyễn Đình Chiểu đã ca ngợi những chiến công của các lãnh quân, đồng thời ca ngợi vị trí, vai trò của họ kể cả khi nằm xuống rồi để thúc đẩy chí khí của những nghĩa sĩ còn lại, vẫn cháy ngọn lửa anh hùng ấy

2.3 Khí tiết của người anh hùng và lòng tiếc thương vô hạn.

Sự bất khuất của các sĩ phu đã được cụ Chiểu đưa ra hàng loạt những từ ngữ, hình ảnh để thấy được văn thơ ấy đã rất sát với thực tế như thế nào Với Trương Định, khi trong vòng vây của địch, người sĩ phu yêu nước này đã anh dũng điểm mặt kẻ thù

và rút gươm tự sát, một sự tử tiết đầy chất anh hùng Đó là khi đã làm trọn sức mình với non sông, nhưng không may ta thua thế bởi tay giặc, ta thà chết chứ không để giặc

ác mua chuộc Nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu nói lên tình cảm đau xót tiếc thương vô hạn của nghĩa quân và của nhân dân thời ấy, qua khổ thơ đầy cảm động:

Dấu đạn bay rêm tàu bạch quỷ, Hơi gươm thêm rạng thể hoàng môn.

Ngọn cờ ứng nghĩa trời chưa bẻ, Cái ấn Bình Tây đất vội chôn.

Nỡ khiến anh hùng rơi giọt lụy, Lâm tâm ba chữ điếu linh hồn.

(Điếu Trương Định bài I)

Khổ thơ nhấn mạnh sự vang danh của Trương Định như một sự chói lòa cùng với nỗi tiếc thương, tình cảm xót xa khi Trương Định mất Thể hiện sự trân trọng với những tấm gương trượng nghĩa, sống vì đạo nghĩa ở đời:

Gò Công binh giáp ngó chàng ràng.

Đoái Bắc trông Nam luống thở than.

Trên trại đồn điền hoa khóc chủ, Dưới vàm Bao Ngược sóng kêu quan.

Mây giăng Truông Cốc đường quân vắng, Trăng xế Gò Rùa tiếng đẩu tan.

Mấy dặm non sông đều xững vững, Nạn dân ách nước để ai toan?

(Điếu Trương Định bài VII)

Nguyễn Đình Chiểu còn sâu sắc khi đã nhìn thấy và chỉ ra cho mọi người dân sự bất hạnh của nước nhà cũng là bất hạnh của chính bản thân Đã là con dân của đất nước thì không thể khoanh tay đứng nhìn, chí khí anh hùng vì nước non thì phải:

“Cơm áo đền bồi ơn đất nước Râu mày giữ vẹn đạo tôi con”

(Điếu Phan Tòng)

Đồ Chiểu ngoài lòng thương tiếc vô hạn người anh hùng đã mất, ông còn lên tiếng tố cáo, oán trách triều đình Huế rất sâu sắc đối với việc chúng cắt đất cầu hòa, thù oán những người yêu nước Đồng thời cho thấy khí tiết kiên cường của vị anh hùng, thà thác chứ không chịu làm tay sai, không chịu bán nước:

Anh hùng thà thác chẳng đầu Tây Một giấc sa trường phận cũng may.

Viên đạn nghịch thần treo trước mắt, Lưỡi gươm địch khái nắm trong tay.

Đầu tang ba tháng trời riêng đội, Lòng giận nghìn thu đất nổi dày.

Tiếc mới một sồng ra đặt trụm.

Cài xên, con rã, nghĩ thương thay (Điếu Phan Tòng, bài 02)

Nỗi tiếc thương vô bờ đối với những người trượng nghĩa, khóc thương biết khi nào mới nguôi ngoai nỗi đau Lòng càng thêm hận cái lũ cướp nước ngoại bang, lũ người nhu nhược của triều đình khiến dân chúng khóc than, khiến bao nhiêu vị anh hùng tài ba phải bỏ mạng Cụ đồ Chiểu thể hiện sự xót thương thật buồn thảm, từ quê hương, cảnh vật, con người cùng khóc thương, tiếc cho những người trượng nghĩa vì bọn giặc xâm lăng mà phải chết, phải ngã mình để mầm non có cơ hội chồi dậy:

Ba Tri từ vắng tiếng hơi chàng, Gió thảm mưa sầu khá xiết than.

Vường luống trông xuân hoa ủ dột, Ruộng riêng buồn chủ lúa khô khan.

Bầy ma bất hạnh duồng làm nghiệt,

Lũ chó vô cô cũng mắc nàn.

Người ấy vì ai ra cớ ấy, Chạnh lòng trăm họ khóc quan Phan.

(Điếu Phan Tòng, bài 06)

Vì những sai lầm, nhu nhược của triều đình nhà Nguyễn, vì sự cùng khổ của nhân dân lầm than mà các vị sĩ phu yêu nước phải bỏ mình nơi trận mạc Khiến một vùng đất phương Nam nói riêng và cả nước Việt nói chung phải khóc than, đau xót trong lòng một thời gian dài

2.4 Vài nét nghệ thuật

Trong các bài thơ điếu của mình, cụ Đồ xứ Ba Tri cũng ngân nga nhạc điệu Có khi nhạc vang ra từ sự láy lại theo điệu thơ thập thủ liên hoàn:

Trạnh lòng trăm họ khóc quan Phan

Quan Phan thác trọn chữ trung thần.

(Thơ điếu Phan Tòng)

Nhạc điệu đắp đổi âm thanh xoắn xuýt từ phép đối:

Vì nước tấm thân đã gởi, còn mất cũng cam,

Giúp đời cái nghĩa đáng làm, nên hư nào ngại.

(Điếu Trương Định)

Nhạc điệu thơ Nguyễn Đình Chiểu có một số câu phân bố các dấu huyền tạo nên một tâm tình ngẫm nghĩ

- Thương ôi! Người ngọc ở Bình Đông

(Thơ điếu Phan Tòng)

Ngoài việc sử dụng nhạc điệu linh hoạt thì Nguyễn Đình Chiểu rất giỏi trong việc thể hiện giọng điệu trong thơ, có khi là một giọng văn truyền cảm ,có sức động viên thuyết phục, tuyên truyền đối với mọi người, kích thích lòng yêu nước, yêu quê hương, yêu đồng bào Nếu có lòng tin và sống trong một tinh thần trọng nghĩa thì vẫn

có thể giết được giặt cho dù chúng có vũ khí hiện đại đến cỡ nào:

“biết đạo khác bầy con mắt tục Dạy dân nắm giữ tấm lòng công Đặng danh vừa rạng bề nhà cửa

Vì nghĩa riêng đền nợ núi sông”

(Thơ Điếu Phan Tòng)

Hay Nguyễn Đình Chiểu ca ngợi họ với một thái độ chân thành và giọng điệu trang trọng, cảm phục:

“Giúp đời dốc trọn ơn nam tử, Ngay chúa nào lo tiếng nghịch thần”

( Thơ điếu Trương Định)

Hay

“ Viên đạn nghịch thần treo trước mắt, Lưỡi gươm địch khái nắm trong tay”

(Thơ điếu Phan Tòng)

Kết Luận

Như các nhà nghiên cứu đã nhận định Nguyễn Đình Chiểu là ngọn cờ đầu trong công cuộc chống Pháp ở cuối thế kỉ XIX Ông đã để lại một sự nghiệp lớn cho thế hệ

mai sau với nhiều thể loại phong phú từ truyện thơ Nôm, thơ ca, văn điếu góp phần vào nền văn học trung đại một sự đặc sắc riêng biệt từ sự kế thừa và phát huy Nguyễn Đình Chiểu là một con người trượng nghĩa, sống luôn theo lý tưởng riêng, đạo nghĩa làm đầu Đó cũng chính là những quan điểm mà ông thể hiện trong thơ ca của mình,

ca ngợi những chiến công, ca ngợi những việc trượng nghĩa, những người anh hùng nghĩa hiệp Đồng thời cũng lên án, tố cáo những điều trái với luân thường, lẽ phải Sẵn sàng phản vua nếu như đó là một vị quan hèn nhát, sa đọa, không lo nghĩ cho con dân của mình Đó là một Nguyễn Đình Chiểu đau nỗi đau của nhân dân, khóc than cho số phận bần cùng, khóc thương cho những nghĩa sĩ hy sinh trong trận mạc Nhà thơ

Nguyễn Đình Chiểu đúng như nhận xét của cố thủ tướng Phạm Văn Đồng : Nguyễn

Đình Chiểu – ngôi sao sáng trên bầu trời văn nghệ của dân tộc Thơ văn Nguyễn Đình Chiểu là thơ văn chiến đấu, đánh thẳng vào kẻ thù và tôi tớ của chúng.Thơ văn Nguyễn Đình Chiểu làm sống lại trong tâm trí chúng ta phong trào kháng Pháp oanh liệt và bền bỉ của nhân dân Nam Bộ Ca ngợi những người anh hùng suốt đời tận tuỵ với nước, than khóc những người liệt sĩ đã trọn nghĩa với dân

Thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu ca ngợi những sĩ phu yêu nước, có tên tuổi, vị trí cụ thể, qua hình ảnh của Trương Định, Phan Tòng, Nguyễn Đình Chiểu đã đóng góp vào việc xây dựng hình tượng những người sĩ phu yêu nước, những con người ưu

tú tiêu biểu của thời đại bấy giờ Điều này cho thấy, những người anh hùng yêu nước trong thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu không nhất thiết là xuất thân tầng lớp cao quý, tầng lớp trên của xã hội mà chỉ cần là người có lòng thương xót và sống trong đạo nghĩa đều đứng lên quật cường đầy hiên ngang

Nhìn chung, hầu hết các bài thơ điếu của Nguyễn Đình Chiểu có sự đóng góp đáng kể cho nền văn học trung đại Việt Nam về cả hai mặt nội dung và nghệ thuật

Về nội dung, các bài thơ điếu ra đời hầu như đã phản ánh lên một cách chân thật nhất

về hoàn cảnh đất nước ta khi bị thực dân Pháp xâm lược, phác họa hình ảnh các vị lãnh binh rất rõ nét và đầy cảm động với một tấm lòng yêu nước, thương dân vô cùng thống thiết của tác giả Riêng về hình thức nghệ thuật, tác giả đã thể hiện bố cục của một bài thơ điếu như hình thức của văn học trung đại, bên cạnh đó tác giả cũng có sự đổi mới trong cách viết và đã góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú ở thể loại này

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Thái Bạch, Nguyễn Đình Chiểu thân thế, sự nghiệp và tác phẩm, NXB Thanh Hóa, 2004

2 Nguyễn Đặng Điệp, Giọng điệu thơ trữ tình, NXB Văn học, 2002