Xây dựng và sử dụng câu hỏi nhận thức trong dạy học lịch sử việt nam từ 1919 đến 1945 ở trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn) (tt)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRẦN MINH VƯƠNG XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ 1919 ĐẾN 1945 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN MINH VƯƠNG

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM

TỪ 1919 ĐẾN 1945 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS ĐẶNG VĂN HỒ

HUẾ, NĂM 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

TÁC GIẢ TRẦN MINH VƯƠNG

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được các tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất

kỳ một công trình nào khác

Demo Version - Select.Pdf SDK

Lời Cảm Ơn

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến:

Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Huế; Phòng Đào tạo Sau Đại học, Thư viện - Trường Đại học Sư phạm Huế

Quý thầy cô trong Tổ Lý luận và Phương pháp dạy học môn Lịch sử - Trường Đại học Sư phạm Huế đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, công tác và thực hiện đề tài

Xin trân trọng cám ơn Sở Giáo Dục và Đào Tạo Dồng Nai, Ban Giám Hiệu trường THPT Xuân Thọ đã tạo điều kiện cho tôi suốt thời gian qua

Ban Giám Hiệu và giáo viên môn Lịch sử các trường: Trường THPT Xuân Thọ, Trường THPT Xuân Lộc, Trường THPT Nguyễn Văn Trỗi (Đồng Nai), đã giúp đỡ tôi trong quá trình tiến hành thực nghiệm sư phạm

Đặc biệt, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo PGS.TS Đặng Văn Hồ đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, đồng nghiệp, học sinh và bạn

bè đã luôn ở bên cạnh, quan tâm giúp đỡ và ủng hộ tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu

Huế, tháng 4 năm 2014

Tác giả Trần Minh Vương

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các từ viết tắt 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Mục đích nghiên cứu 8

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

6 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 8

7 Giả thuyết khoa học 9

8 Đóng góp của đề tài 9

9 Cấu trúc của luận văn 9

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 10

1.1 Cơ sở lý luận 10

1.1.1 Khái niệm về câu hỏi, câu hỏi nhận thức trong dạy học lịch sử 10

1.1.1.1 Khái niệm về câu hỏi 10

1.1.1.2 Khái niệm về câu hỏi nhận thức 11

1.1.2 Vai trò, ý nghĩa câu hỏi nhận thức trong dạy học lịch sử 13

1.1.2.1 Vai trò 13

1.1.2.2 Ý nghĩa 14

1.1.3 Nguyên tắc xây dựng câu hỏi nhận thức trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông 16

1.1.3.1 Xây dựng câu hỏi nhận thức phải thể hiện nội dung cơ bản của bài học lịch sử, gắn với nội dung chương trình, sách giáo khoa, phản ánh yêu cầu trình độ học tập của học sinh 16

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.1.3.2 Câu hỏi nhận thức phải đảm bảo tính hệ thống và lôgíc 18

1.1.3.3 Câu hỏi nhận thức phải đảm bảo tính đa dạng 19

1.1.3.4 Nội dung câu hỏi nhận thức phải phù hợp với trình độ nhận thức, phát huy tính thông minh, sáng tạo của học sinh 20

1.1.3.5 Câu hỏi nhận thức phải chính xác về nội dung, chuẩn về hình thức 21 1.1.4 Phương pháp xây dựng câu hỏi nhận thức 22

1.1.4.1 Xác định chủ đề của bài học, của từng mục trong sách giáo khoa để nêu câu hỏi nhận thức 22

1.1.4.2 Xác định mục đích dạy học cần đạt được trên cơ sở đó mà nêu câu hỏi nhận thức 22

1.1.4.3 Xác định mối quan hệ giữa câu hỏi nhận thức với hệ thống câu hỏi gợi mở để giúp học sinh giải quyết câu hỏi nhận thức 23

1.1.4.4 Xác định cấu trúc câu hỏi để trên cơ sở đó mà xác định từ, ngữ để nêu câu hỏi nhận thức 23

1.2 Cơ sở thực tiễn 24

1.2.1 Điều tra thực trạng giáo viên 25

1.2.2 Điều tra thực trạng học sinh 26

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG CÂU HỎI NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1919 ĐẾN NĂM 1945 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 28

2.1 Nội dung kiến thức cơ bản của lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1945 28 2.2 Xây dựng và hướng dẫn trả lời câu hỏi nhận thức 29

CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP SỬ DỤNG CÂU HỎI NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ 1919 ĐẾN 1945 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 67

3.1 Một số yêu cầu chung cần chú ý khi sử dụng câu hỏi nhận thức trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông 67

3.1.1 Số lượng câu hỏi nhận thức sử dụng phải phù hợp cho mỗi tiết dạy 67

3.1.2 Câu hỏi nhận thức phải tạo hứng thú học tập và tư duy sáng tạo cho học sinh 68

3.1.3 Sử dụng câu hỏi nhận thức phải phù hợp thời điểm 68

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.2 Biện pháp sử dụng câu hỏi nhận thức trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông 70

3.2.1 Sử dụng câu hỏi nhận thức để nêu vấn đề đầu giờ học 70

3.2.2 Sử dụng câu hỏi nhận thức trong tiến trình dạy học 72

3.2.3 Sử dụng câu hỏi nhận thức để tổ chức hoạt động nhóm 73

3.2.4 Sử dụng câu hỏi nhận thức trong quá trình kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh 75

3.2.5 Sử dụng câu hỏi nhận thức để hướng dẫn học sinh tự học ở nhà 78

3.3 Thực nghiệm sư phạm 81

3.3.1 Mục đích thực nghiệm 81

3.3.2 Phương pháp thực nghiệm 81

3.3.2.1 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 81

3.3.2.2 Nội dung tiến hành thực nghiệm 81

3.3.2.3 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 82

3.3.3 Kết quả thực nghiệm 82

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 84

TÀI KIỆU THAM KHẢO 87 PHỤ LỤC Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

Chữ viết tắt Nghĩa đầy đủ

CHNT : Câu hỏi nhận thức DHLS : Dạy học Lịch sử

GV : Giáo viên

HS : Học sinh NXB : Nhà xuất bản SGK : Sách giáo khoa THPT : Trung học phổ thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Ngày nay khoa học – kĩ thuật phát triển như vũ bão, loài người đang tiến đến văn minh trí tuệ Với nền văn minh đó, những phương tiện thông tin liên lạc xuất hiện ngày càng nhiều, thông tin bùng nổ, kho tàng kiến thức của nhân loại trở nên vô tận Để theo kịp và hòa nhập với xu thế phát triển của thời đại đòi hỏi sự nghiệp giáo

dục cũng phải đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và đồng bộ nhằm "phát huy tính tích cực, tự

giác chủ động tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên (điều 5-2 Luật giáo

dục) Đứng trước xu thế hội nhập và giao lưu văn hóa toàn cầu, vấn đề đào tạo nguồn nhân lực có trình độ, phẩm chất và năng lực phù hợp với nền kinh tế tri thức trở thành yêu cầu cấp thiết đối với mọi quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam

1.2 Trong công cuộc đổi mới của nước ta hiện nay, Đảng và Nhà nước luôn coi trọng giáo dục, khoa học và công nghệ xem những vấn đề đó là quốc sách hàng đầu Vì thế đổi mới phương pháp dạy học đang là một vần đề lớn cho giáo dục và đào tạo trên con đường vươn tới tầm cao của sự văn minh, tiến bộ Mục tiêu giáo dục ở trường phổ thông hiện nay là giúp học sinh (HS) phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, trong dạy học hiện nay ở trường phổ thông, phần lớn giáo viên (GV) ít chú ý tới việc xây dựng và sử dụng câu hỏi nhận thức (CHNT) cho học sinh, để phát huy năng lực tư duy, khêu gợi hứng thú học tập của các em

1.3 Lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 trong sách giáo khoa (SGK) là giai đoạn quan trọng trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc, với nhiều biến cố và

sự kiện có tác động lớn, nội dung lịch sử rất phong phú và có ưu thế để xây dựng và

sử dụng hệ thống CHNT trong dạy học Lịch sử (DHLS) ở trường phổ thông

1.4 Để khắc phục những sai lầm, thiếu sót và phát huy khả năng tự học, tự sáng tạo cho HS, GV cần có những biện pháp sư phạm tốt trong đó xây dựng và sử dụng CHNT là một trong những biện pháp rất cần được chú trọng để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

Demo Version - Select.Pdf SDK

Với lý do trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài "Xây dựng và sử dụng câu hỏi nhận thức

trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 ở trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn)" làm đề tài luận văn thạc sĩ, chuyên ngành lý luận và

phương pháp giảng dạy bộ môn Lịch sử

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Việc nghiên cứu câu hỏi và CHNT trong DHLS đã được đề cập trong nhiều nguồn tư liệu khác nhau về tâm lý học, lý luận dạy học đại cương và lý luận dạy học

bộ môn Lịch sử của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước

2.1 Ở nước ngoài

Có nhiều tài liệu đề cập đến câu hỏi, bài tập nói chung và bài tập trong

DHLS nói riêng như "Dạy học nêu vấn đề" của I.Ia.Lecne (qua bản dịch của Phạm Tất Đắc, NXB GD, Hà Nội 1977); "Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như

thế nào?” của I.F.Khalanốp, bản dịch của Nguyễn Ngọc Quang, Đỗ Thị Trang,

NXB GD, Hà Nội 1978; "Phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học phổ

thông” A.A.Vaghin, NXB GD Matxcova, (1972) và nhiều chuyên khảo khác Các

tác giả cho rằng bản chất của dạy học nêu vấn đề là tạo tình huống có vấn đề và chỉ

có thể thực hiện có hiệu quả bằng cách thiết lập hệ thống câu hỏi nêu vấn đề

2.2 Ở trong nước

Đáng chú ý là bộ giáo trình "Phương pháp dạy học lịch sử (2 tập) của

GS.TS Phan Ngọc Liên (chủ biên), ngoài ra còn có một số tác phẩm khác và các

Luận văn thạc sĩ đề cập tới vấn đề này như: "Phương pháp nghiên cứu và học tập

lịch sử" của GS.TS Phan Ngọc Liên (chủ biên); "Câu hỏi và bài tập lịch sử" của

PGS.TS Đỗ Thanh Bình; "Bài tập lịch sử ở trường phổ thông" của PGS.TS Đặng Văn Hồ và Trần Quốc Tuấn; "Thiết kế và sử dụng câu hỏi, bài tập nhận thức để

phát huy tính tích cực cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1945-1954) ở trường trung học phổ thông", luận văn thạc sĩ giáo dục học của Trương Ngọc Thơi

(2005); “Thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học

sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV (bài nội khoá) ở trường trung học cơ sở”, luận văn thạc sĩ giáo dục học của Dương Xuân Sự

(2001); “Thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử Việt Nam ở

lớp 12 trường trung học phổ thông (1919 - 1945)”, luận văn thạc sĩ giáo dục học

Demo Version - Select.Pdf SDK

của Lê Viết Bình (2001); “Thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy

tính tích cực của học sinh trong dạy học thời kỳ thứ nhất lịch sử thế giới cận đại lớp 11 trường trung học phổ thông” (Ban Khoa học và Nhân văn)”, luận văn thạc

sĩ giáo dục học của Võ Thị Lợi (2005); “Thiết kế và sử dụng câu hỏi, bài tập nhận

thức trong dạy học lịch sử “Tây Âu trung đại” ở lớp 10 trường trung học phổ thông (Ban KHXH&NV)”, luận văn thạc sĩ giáo dục học của Đặng Công Uynh

(2005); “Kiểm tra đánh giá trong dạy học lịch sử thế giới lớp 10 ở trường THPT

(Ban KHXH và NV)”, luận văn thạc sĩ giáo dục học của Nguyễn Thị Sáu (2005);

“Câu hỏi, bài tập từ tư liệu lịch sử địa phương Quảng Bình trong dạy học lịch sử Việt Nam (1945-1954) ở trường trung học phổ thông”, luận văn thạc sĩ giáo dục

học của Phan Thị Hồng Hà (2005); “Xây dựng và sử dụng câu hỏi, bài tập nhận

thức từ đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử thế giới hiện đại giai đoạn 1917 - 1945 ở trường trung học phổ thông (Chương trình chuẩn)”, luận văn

thạc sĩ giáo dục học của Lê Thị Thu Hằng (2009); “Sử dụng bài tập trong dạy học

các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết môn lịch sử lớp 12 – trung học phổ thông (chương trình chuẩn)”, luận văn thạc sĩ giáo dục học của Đặng Hiếu Thương (2010);

“Kiểm tra đánh giá kết quả học tập trong dạy học lịch sử lớp 12 ở trường trung học phổ thông theo yêu cầu đổi mới (chương trình chuẩn)”, luận văn thạc sĩ giáo

dục học của Vũ Thị Dung (2011); “Xây dựng và sử dụng câu hỏi nhận thức từ đồ

dùng trực quan quy ước theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1975-2000 ở trường trung học phổ thông (Chương trình chuẩn)”, luận văn thạc sĩ giáo dục học của Nguyễn Tuấn Anh (2011)

Ngoài ra vấn đề này còn được đề cập qua nhiều tài liệu khác đăng tải trên các tạp chí Nghiên cứu giáo dục, Nghiên cứu lịch sử, thông tin khoa học, mạng internet…

Các công trình này đã đóng góp thiết thực về lý luận dạy học nói chung và đề xuất một số nguyên tắc, biện pháp sư phạm để phát huy tính tích cực của HS, trong

đó có vấn đề xây dựng và sử dụng CHNT Tuy nhiên chưa có công trình nghiên cứu

khoa học nào đề cập cụ thể vấn đề "Xây dựng và sử dụng câu hỏi nhận thức trong

dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 ở trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn)" Đây là nhiệm vụ mà luận văn cần giải quyết

Demo Version - Select.Pdf SDK

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình xây dựng và sử dụng CHNT trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 ở trường trung học phổ thông (THPT) (chương trình chuẩn)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn không đi sâu vào nghiên cứu lý luận về câu hỏi và câu hỏi nhận thức mà chỉ sử dụng thành tựu về lý luận dạy học của vấn đề này để xây dựng và sử dụng CHNT trong DHLS Việt Nam từ 1919 đến 1945 ở trường THPT (chương trình chuẩn)

4 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Luận văn xác định những nội dung kiến thức cơ bản những nguyên tắc và

biện pháp sư phạm cần quán triệt để "Xây dựng và sử dụng câu hỏi nhận thức trong

dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 ở trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn)", nhằm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường THPT trên tất cả

các mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu tài liệu giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch sử, chương trình, nội dung SGK để xác định khái niệm, vai trò, vị trí, ý nghĩa của CHNT trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

- Điều tra xã hội học để thấy rõ thực trạng việc xây dựng và sử dụng CHNT dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 ở trường THPT (chương trình chuẩn)"

- Xác định nội dung kiến thức lịch sử cơ bản trong chương trình lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 và các nguyên tắc làm cơ sở để tiến hành xây dựng CHNT nhằm phát huy tính tích cực của HS trong dạy học lịch sử

- Đề xuất các nguyên tắc và biện pháp sư phạm để "Sử dụng câu hỏi nhận

thức trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 ở trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn)" có chất lượng và hiệu quả

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm việc xây dựng và sử dụng CHNT trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 ở trường THPT (chương trình chuẩn) Đối chiếu kết quả thu được từ lớp thực nghiệm và các lớp đối chứng để rút ra các nhận xét, kết luận về tính khả thi của đề tài

Demo Version - Select.Pdf SDK