SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY BÀI THỰC HÀNH SINH 7 7

Với mục tiêu phát triển toàn diện, mỗi bộ môn có một vị trí và vai trò nhất định, Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, nên phần lớn các kiến thức sinh học được hình thành

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm học vừa qua Ngành Giáo dục và Đào tạo đã và đang thực hiện đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực tự học và sáng tạo của học sinh Việc dạy học không chỉ đơn thuần cung cấp những kiến thức cơ bản cho học sinh mà cần phải cung cấp các phương pháp tự học, kỹ năng sống và giá trị sống thông qua các bài học Trong bộ môn Sinh học, mục tiêu đã và đang được chú trọng thực hiện là rèn cho học sinh các kỹ năng giao tiếp, kỹ năng lắng nghe tích cực, kỹ năng hợp tác, kỹ năng quan sát, thực hành, phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề, kỹ năng ra quyết định, kỹ năng phòng tránh thiên tai và các nguy cơ tiềm ẩn trong môi trường xung quanh, Với mục tiêu phát triển toàn diện, mỗi bộ môn có một vị trí và vai trò nhất định, Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, nên phần lớn các kiến thức sinh học được hình thành bằng phương pháp quan sát và thực hành thí nghiệm, vì thế các kỹ năng học tập môn Sinh học sẽ góp phần vào việc giáo dục kỹ năng sống và giá trị sống Để thực hiện được mục tiêu đó phải kể đến vai trò quan trọng của các tiết thực hành Trong khi đó các tiết thực hành thường bị xem nhẹ, ít được coi trọng chưa phát huy được vai trò của nó Học sinh còn khá lúng túng trong khâu thực hành, những tiết thực hành thường các nhóm học sinh được phân công chuẩn bị mẫu vật thì mang không đầy đủ Các em không biết trong nhóm mình sẽ phải làm gì? Hiệu quả của các tiết thực hành này khá thấp Nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Sinh học nói chung và các tiết dạy thực hành nói riêng người giáo viên phải coi tiết thực hành như là một cơ hội để các em học sinh nghiên cứu, tìm tòi, khám phá kiến thức, tạo hứng thú học tập cho học sinh Qua nhiều năm giảng dạy môn Sinh học cấp THCS bản thân tôi đã áp dụng nhiều phương pháp dạy học trong các tiết dạy thực hành Qua rất nhiều tiết thực hành trên lớp đạt hiệu quả cao, tôi đã rút ra được một số kinh nghiệm dạy học các tiết thực hành môn sinh học 7 từ đó giúp tôi viết nên kinh nghiệm này

2 Mục đích nghiên cứu

Qua nghiên cứu tôi muốn nêu lên vấn đề là làm thế nào để một tiết dạy thực hành đạt hiệu quả cao, giúp học sinh thoát khỏi những khó khăn vướng mắc khi làm thực hành Ta đã biết mục đích của giáo dục không chỉ đơn thuần giúp học sinh nắm được tri thức mà phải hướng dẫn các em cách tiếp thu và vận dụng tri thức như thế nào

Vì vậy, qua nghiên cứu tôi muốn nêu ra một vài ý kiến về vấn đề dạy một tiết thực hành sinh học như thế nào để thu được hiệu quả cao nhất

3 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu ở đây là vấn đề dạy một tiết thực hành trong chương trình sinh học lớp 7 Đối tượng nhận thức ở đây là học sinh khối lớp 7 của trường THCS xã Sơn Hà do tôi trực tiếp giảng dạy

4 Phạm vi nghiên cứu

Vấn đề tôi trình bày được hình thành qua 14 bài thực hành đã học trong chương trình sinh học lớp 7:

Bài 1 Thực hành: Quan sát một số động vật nguyên sinh

Bài 2 Thực hành: Quan sát giun đất (Cấu tạo ngoài, di chuyển)

Bài 3 Thực hành: Mổ và quan sát giun đất (Cấu tạo trong)

Bài 4 Thực hành: Quan sát một số thân mềm

Bài 5 Thực hành: Quan sát một số thân mềm (tiếp theo)

Bài 6 Thực hành: Quan sát cấu tạo ngoài và hoạt động sống của tôm sông Bài 7 Thực hành: Mổ và quan sát tôm sông

Bài 8 Thực hành: Xem phim về tập tính của sâu bọ

Bài 9 Thực hành: Quan sát cấu tạo ngoài và hoạt động sống của cá chép Bài 10 Thực hành: Mổ cá

Bài 11 Thực hành: Quan sát cấu tạo trong của ếch đồng trên mẫu mổ Bài 12 Thực hành: Quan sát xương, mẫu mổ chim bồ câu

Bài 13 Thực hành: Xem băng hình về đời sống và tập tính của chim

Bài 14 Thực hành: Xem băng hình về đời sống và tập tính của Thú

5 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp: Quan sát, mô tả, thực nghiệm

Phương pháp tạo nhu cầu nhận thức cho học sinh có mong muốn tìm hiểu các hiện tượng sinh học

Phương pháp hướng dẫn học sinh tự lực tham gia vào các hoạt động học tập

Phương pháp khuyến khích học sinh thắc mắc, nêu tình huống có vấn đề

và tham gia giải quyết vấn đề khi quan sát cũng như khi tiến hành thực hành, làm báo cáo

Phương pháp tổng hợp thống kê, xử lý số liệu

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lý thuyết

Bộ môn Sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm nằm trong hệ thống khoa học tự nhiên cần có sự kết hợp linh hoạt giữa các phương pháp dạy học, giữa lý thuyết và thực tế, đặc biệt là thực hành Trước hết, thực hành sẽ góp phần hình thành và phát triển các khái niệm Trong khi học sinh tiến hành thực hành, các em có thể phát hiện các đặc điểm về hình thái, giải phẫu, cũng như các chức năng Sự phát hiện đó có ý nghĩa củng cố những dấu hiệu của khái niệm đã được nghiên cứu trong phần lý thuyết, có khi là những dấu hiệu mới chưa đề cập đến Thực hành là cơ hội để rèn luyện các kỹ năng của bộ môn, góp phần hình thành kỹ năng nghiên cứu khoa học Qua thực hành, học sinh được rèn luyện để sử dụng thành thạo các phương tiện thí nghiệm như kính lúp, kính hiển vi, bộ đồ mổ…, biết mổ và quan sát cấu tạo của các động vật điển hình; tập tổ chức các thí nghiệm nghiên cứu hoạt động sống của động vật, biết vận dụng kiến thức vào thực tế cuộc sống…, góp phần giáo dục kỹ thuật hướng nghiệp cho các em Thực hành còn có ý nghĩa phát huy vai trò chủ động trong học tập, rèn luyện trí thông minh, bồi dưỡng năng lực tư duy cho học sinh Trong khi thực hành, học sinh được tự mình nghiên cứu khảo sát động vật, tự lực tổ chức và quan sát kết quả thí nghiệm, vì vậy có ý nghĩa tăng cường tính tự lực cho học sinh Mặt khác, học sinh phải rèn luyện các thao tác tư duy như so sánh, phân tích, tổng hợp…

nên có tác dụng bồi dưỡng trí thông minh Thực hành còn có ý nghĩa gây hứng thú học tập bộ môn, tạo sự ham muốn nghiên cứu khoa học

Sinh học 7 nhằm cung cấp cho học sinh những hiểu biết khoa học về đặc điểm, cấu tạo, sự đa dạng và vai trò của các Ngành động vật, sự tiến hóa của động vật Trên cơ sở đó giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ các loài động vật, thấy được lợi ích của từng Ngành động vật, sự phát triển và tiến hóa của động vật, có niềm tin khoa học về về bản chất vật chất của các hiện tượng sống và khả năng nhận thức của con người Có trách nhiệm thực hiện các biện pháp giữ gìn

vệ sinh, bảo vệ sức khỏe cho bản thân, cộng đồng và bảo vệ môi trường

Để thực hiện mục tiêu trên, việc dạy Sinh học 7 cần phải thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ trang bị các kiến thức, phát triển năng lực nhận thức, rèn kỹ năng, kỹ xảo đặc biệt là kỹ năng thực hành, vận dụng Việc rèn luyện các kỹ năng trên phải được chú trọng thông qua các tiết thực hành Qua các tiết thực hành có thể giúp học sinh rèn luyện các năng lực sau: Khai thác kiến thức từ quan sát và từ mẫu vật, hình ảnh; Rèn kỹ năng quan sát, kỹ năng nghiên cứu thực nghiệm bộ môn; Rèn luyện kỹ năng làm tường trình, thu hoạch giúp học sinh bổ sung kiến thức và kiểm nghiệm kiến thức qua thực tế Từ đó thấy được vị thế và vai trò của thực hành là rất quan trọng không thể thiếu được trong các môn khoa học tự nhiên nói chung và Sinh học 7 nói riêng

2 Cơ sở thực tiễn

Trong quá trình giảng dạy các bài: Quan sát một số động vật nguyên sinh,

mổ và quan sát giun đất, quan sát một số thân mềm, mổ và quan sát tôm sông,

mổ cá, quan sát cấu tạo trong của ếch đồng học sinh sẽ không sâu sắc kiến thức, không được củng cố và kiểm nghiệm kiến thức nếu không có sự chuẩn bị tốt mẫu vật, lý thuyết, cách thức hướng dẫn quan sát, vị trí thực hành, sử dụng dụng cụ thực hành, dụng cụ quan sát Hoặc dạy các bài thực hành xem băng hình trong thời lượng 45 phút sẽ không đem lại hiệu quả tiết dạy khi sự chuẩn bị của giáo viên chưa đầy đủ, việc lựa chọn băng hình chưa phù hợp, lựa chọn các điểm nhấn để quan sát trên băng hình chưa tốt hoặc lựa chọn điểm đi tham quan chưa phù hợp Vì vậy để các kiến thức được đầy đủ hơn, sâu sắc hơn việc

phân công chuẩn bị mẫu vật, hướng dẫn các kỹ năng cho học sinh và sự chuẩn bị nội dung thực hành của giáo viên là rất quan trọng Bên cạnh đó học sinh cần tích cực tự tìm tòi, kiểm nghiệm qua thực hành các thí nghiệm, các buổi quan sát thiên nhiên sẽ gây hứng thú học tập Sinh học cho học sinh, phát huy tính tích cực tư duy, chủ động giúp học sinh tìm ra kiến thức

Để nâng cao chất lượng giảng dạy các bài thực hành trong chương trình Sinh học 7 không phải bài nào cũng đơn giản, dễ làm, dễ hiểu Qua khảo sát kỹ năng thực hành thông qua bài thực hành: Quan sát một số động vật nguyên sinh

và bài thực hành: Quan sát giun đất (Cấu tạo ngoài, di chuyển) đầu năm kết quả kỹ năng thực hành đạt tỉ lệ thấp cụ thể:

Số HS

tham gia

thực

hành

Kết quả

Kỹ năng sử dụng dụng cụ Kỹ năng quan sát

Làm tốt Đạt yêu

cầu

Chưa đạt yêu cầu

Làm tốt Đạt yêu

cầu

Chưa đạt yêu cầu

SL (%) SL (%) SL (%) SL (%) SL (%) SL (%)

48 5 10.4 15 31.3 28 58.3 6 12.5 20 41.7 22 45.8

Số HS

tham gia

thực

hành

Kết quả

Kỹ năng viết báo cáo thực hành Kỹ năng hoạt động nhóm

Làm tốt Đạt yêu

cầu

Chưa đạt yêu cầu

Làm tốt Đạt yêu

cầu

Chưa đạt yêu cầu

SL (%) SL (%) SL (%) SL (%) SL (%) SL (%)

48 5 10.4 17 35.4 26 54.2 7 14.6 18 37.5 23 47.9

Số HS

tham gia

thực

Kết quả

Kỹ năng vận dụng và kiểm nghiệm

kiến thức

Kỹ năng tiến hành các bước thực

hành Làm tốt Đạt yêu Chưa đạt Làm tốt Đạt yêu Chưa đạt

Qua nghiên cứu chương trình Sách giáo khoa Sinh học 7, các tài liệu có liên quan và kết quả thực trạng giảng dạy các bài thực hành Sinh học 7, kết hợp với vốn hiểu biết kiến thức và kinh nghiệm tích luỹ bản thân Tôi mạnh dạn viết kinh nghiệm này nhằm chia sẻ với đồng nghiệp trong quá trình giảng dạy môn Sinh học nói chung và thực hành nói riêng

3 Nội dung của đề tài

3.1 Xác định loại bài thực hành

Để phân loại bài thực hành thông thường căn cứ vào nội dung, tính chất của các hoạt động thực hành, giáo viên có thể phân chia thành hai dạng bài thực

hành như sau: Bài thực hành quan sát và bài thực hành củng cố, minh họa

Bài thực hành quan sát: là loại bài thực hành giúp học sinh phát hiện

kiến thức mới, được tiến hành đối với các nội dung mà học sinh chưa biết Loại bài này thường được thực hiện trong các giờ lên lớp bài lí thuyết kiểu thực hành

mà hiện nay được chuyển thành các tiết thực hành những nội dung kiến thức về đặc điểm hình thái, cấu tạo ngoài Thí dụ: Tìm hiểu về đặc điểm cấu tạo ngoài của tôm đồng, đặc điểm hình thái và cấu tạo ngoài của cá… Trong thực hành quan sát, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn từng bước các thao tác thực hành, hướng dẫn đến đâu học sinh làm theo đến đó và thực hiện theo từng nội dung riêng biệt, sau mỗi nội dung, hướng dẫn học sinh rút ra kết luận khoa học

Bài thực hành củng cố, minh họa: Là loại bài thực hành được thực hiện

khi học sinh đã có vốn kiến thức lí thuyết nhằm giúp học sinh củng cố và kiểm chứng những kiến thức đã học Loại bài này có tác dụng giúp học sinh khắc sâu kiến thức, có lòng tin vào những điều đã học Thí dụ: Thực hành Mổ cá, thực hành Quan sát bộ xương mẫu mổ chim bồ câu, Thực hành xem băng hình…

3.2 Các yêu cầu đối với mỗi kiểu bài thực hành

Một số yêu cầu chung đối với giáo viên:

SL (%) SL (%) SL (%) SL (%) SL (%) SL (%)

48 4 8.3 10 20.8 34 70.8 5 10.4 13 27.1 30 62.5

Lập kế hoạch bài giảng, trong đó xác định rõ: mục đích, yêu cầu, hình thức thực hành, cách tổ chức, dụng cụ, mẫu vật, nội dung và phương pháp Xác định rõ học sinh phải chuẩn bị những gì, nhận định rõ nội dung nào phải làm trước Chuẩn bị và kiểm tra đồ dùng thực hành cần thiết Căn cứ vào các bước thực hành của sách giáo khoa phát triển theo định hướng của giáo viên, xác định được trong quá trình thực hành nếu có thể thực hành theo các nhóm nhưng thu hoạch lại được thể hiện ở các cá nhân

Một số yêu cầu chung đối với học sinh: Rèn luyện các kỹ năng bộ môn

đặc biệt là các kỹ năng thực hành bộ môn như: kỹ năng sử dụng dụng cụ, kỹ năng quan sát, kỹ năng hợp tác hoạt động nhóm, tìm ra kiến thức, kiểm nghiệm kiến thức qua thực hành, quan sát sản phẩm thực hành, có kỹ năng hoạt động nhóm, làm tường trình, viết thu hoạch Đối với những kỹ năng này giáo viên cần thường xuyên luyện tập cho học sinh cung chỉ trong các tiết dạy thực hành và ở các tiết lý thuyết

Một số yêu cầu cụ thể đối với các bài thực hành ở môn Sinh học 7:

Việc chuẩn bị chu đáo cho giờ thực hành có ý nghĩa quyết định sự thành công của bài giảng Trong khâu chuẩn bị cần phối hợp sự chuẩn bị của cả thầy

và trò

Học sinh tham gia chuẩn bị thực hành có ý nghĩa giáo dục ý thức trách nhiệm đồng thời cũng giảm nhẹ công việc của giáo viên, nhất là chuẩn bị vật mẫu Trong khi sưu tầm mẫu vật, học sinh có điều kiện tìm hiểu đời sống, sự hoạt động của động vật, sơ bộ quan sát đặc điểm hình thái của động vật nên khi bước vào thực hành ít bị bỡ ngỡ

3.3 Tiến trình tổ chức thực hành: Giờ thực hành được thực hiện theo

quy trình sau:

*) Ổn định tổ chức lớp: bố trí chỗ ngồi, phân phát dụng cụ và mẫu vật,

kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh Hoạt động này được khẩn trương trong vòng khoảng 2 – 3 phút

*) Giáo viên giới thiệu mục tiêu của bài thực hành, hướng dẫn thao tác thực hành: Khi giới thiệu các thao tác cần ngắn gọn trong khoảng 5 – 7 phút, vì

vậy cần chuẩn bị kỹ có thể ghi tóm tắt các bước tiến hành quan sát và mổ, xử lý mẫu vật, sơ đồ giới thiệu phương pháp mổ trên bảng phụ hoặc máy chiếu để không mất thời gian ghi bảng, đồng thời giúp học sinh dễ nắm được trình tự các thao tác khi tiến hành thực hành Việc hướng dẫn nội dung quan sát cũng cần suy nghĩ sắp xếp hoàn chỉnh hợp lí để tiết kiệm mẫu, đồng thời xác định hệ thống câu hỏi hướng học sinh vào hoạt động quan sát kết hợp với suy nghĩ tìm lời giải thích hợp

Ví dụ: Hoạt động mổ và quan sát cấu tạo trong của giun đất nên thực hiện quan sát lần lượt các cơ quan sau:

+ Hệ tiêu hóa: xác định hình dạng các phần của ống tiêu hóa Đặc điểm của ruột ở giun thể hiện đặc điểm quan trọng nào của ngành Giun đốt ? (Phân đốt)

+ Hệ tuần hoàn: xác định các mạch máu lưng, mạch bụng, mạch trên ruột, tim bên Tim bên có chức năng gì? Sự vận động máu trong các mạch theo chiều nào ?

Sau khi quan sát xong hai hệ cơ quan đó mới tiến hành quan sát hệ thần kinh và hệ sinh dục

*) Học sinh tiến hành thực hành: Đây là hoạt động chủ yếu của giờ thực

hành Nếu bài thực hành quy định một tiết thì thời gian dành cho hoạt động này từ 25 đến 30 phút Hoạt động thực hành có thể hai nội dung :

+ Học sinh báo cáo kết quả quan sát, thí nghiệm ở nhà

+ Học sinh thực hành mổ hoặc thí nghiệm quan sát cấu tạo trong Vẽ hình, làm báo cáo tường trình

Trong quá trình học sinh thực hành, giáo viên thường xuyên theo dõi sự làm việc của các nhóm, nhắc nhở những em chưa cố gắng, động viên khích lệ những học sinh làm tốt uốn nắn sửa chữa những thao tác chưa chính xác Cũng

có thể đến từng nhóm lắng nghe sự trao đổi của học sinh về những vấn đề do giáo viên đặt ra hoặc trả lời những thắc mắc của học sinh nảy sinh trong quá trình thưc hành

Học sinh làm báo cáo tường trình gồm hình vẽ và trả lời câu hỏi

*) Tổng kết đánh giá thực hành :

Thời gian khoảng 5-10 phút bao gồm các công việc: Phân tích kết quả thực nghiệm, nhắc nhở rút kinh nghiệm về thao tác chưa chính xác, giải đáp thắc mắc nảy sinh trong thực hành ; Nhận xét biểu dương các cá nhân, nhóm làm tốt, có thể giáo viên cho điểm khuyến khích, nhắc nhở những học sinh chưa cố gắng trong chuẩn bị mẫu, trong thực hành; Thu báo cáo tường trình; Thu dọn dụng cụ, mẫu vật và vệ sinh phòng học

4 Các giải pháp đã thực hiện

4.1 Đối với việc xác định loại bài thực hành: Căn cứ vào phân phối

chương trình môn Sinh học lớp 7 được Sở Giáo dục và Đào tạo Lạng Sơn phát hành và chương trình Sách giáo khoa Sinh học 7 tôi chia các loại bài thực hành như sau:

4.1.1 Loại bài thực hành quan sát:

Gồm các bài thực hành: Quan sát một số động vật nguyên sinh; Quan sát giun đất (Cấu tạo ngoài, di chuyển); Mổ và quan sát giun đất (Cấu tạo trong); Quan sát một số thân mềm; Quan sát một số thân mềm (tiếp theo); Quan sát cấu tạo ngoài và hoạt động sống của tôm sông; Quan sát cấu tạo trong của ếch đồng trên mẫu mổ; Quan sát cấu tạo ngoài và hoạt động sống của cá chép

Loại bài này có ưu điểm rèn luyện cho học sinh lối tư duy khoa học, đi từ thực nghiệm khái quát rút ra kết luận khoa học

4.1.2 Loại bài thực hành củng cố, minh họa kiến thức

Gồm các bài thực hành: Mổ cá; Quan sát xương, mẫu mổ chim bồ câu;

Xem phim về tập tính của sâu bọ; xem băng hình về đời sống và tập tính của chim; xem băng hình về đời sống và tập tính của Thú

Loại bài này nhằm củng cố kiến thức thực tế so với kiên thức đã học và rèn cho học sinh khả năng quan sát, mở rộng kiến thức đồng thời có sự so sánh về đời sống, tập tính giữa các loại động vật thuộc cùng một lớp

4.2 Xác định yêu cầu đối bài thực hành

Đối với học sinh

Về vật mẫu: Giáo viên cần yêu cầu cụ thể về số lượng, quy cách vật mẫu

cho từng nhóm hoặc từng cá nhân Thí dụ để chuẩn bị cho bài thực hành: Quan sát một số thân mềm, giáo viên yêu cầu mỗi học sinh chuẩn bị mẫu vật là con trai sông sống, con ốc sên, Giáo viên cũng yêu cầu các em chuẩn bị mẫu vật phải tươi sống, nguyên vẹn, đồng thời quan sát cấu tạo ngoài cũng như cách di chuyển của trai sông, ốc sên

Về phương tiện thực hành: Một số dụng cụ phục vụ cho thực hành không

đòi hỏi chuẩn bị ở mức cao và tương đối phổ biến, có thể giao cho học sinh chuẩn bị như chậu nuôi, bẹ chuối hoặc tấm xốp (để ghim mẫu), dao mỏng Cũng cần quy định rõ số lượng cần chuẩn bị của từng nhóm, từng học sinh Ví

dụ ở tiết thực hành trên, giáo viên yêu cầu các em phải nuôi trai sông, ốc sên trong lọ thuỷ tinh lớn không đạy nắp thì mới có thể quan sát được hình thái, di chuyển của chúng, mỗi nhóm (4 học sinh) cần chuẩn bị 1 tấm xốp sạch, 1 con dao mỏng

Đối với giáo viên:

Giáo án: xác định rõ mục tiêu, các nội dung cần tiến hành trong giờ thực

hành, cách hướng dẫn các thao tác thực hành khi thiết kế giáo án

Vật mẫu: Tuy đã giao cho học sinh chuẩn bị, nhưng giáo viên cần chuẩn

bị dự phòng trong trường hợp học sinh không chuẩn bị được, chuẩn bị một số tiêu bản, mẫu mổ trước khi thực hành để học sinh có điều kiện đối chiếu, so sánh mẫu của mình với của giáo viên Ví dụ: Giáo viên có thể mổ sẵn 6 con tôm lớn ngâm chìm trong nước trước ở nhà để phát cho 6 nhóm khi các nhóm hoàn thành xong khâu mổ (bài thực hành: mổ và quan sát tôm sông) Các tranh vẽ liên quan tới bài thực hành cũng cần được bổ sung giúp học sinh dễ dàng xác định các bộ phận, các cơ quan quan sát được trên mẫu vật của các em

Dụng cụ thực hành cho học sinh làm việc: như bộ đồ mổ, khay mổ, kính

lúp, kính hiển vi, chậu nuôi phải đầy đủ, hiệu quả

Dự kiến chia nhóm học sinh: Mỗi nhóm khoảng 4 em, việc chia nhóm nên

làm ngay từ bài thực hành đầu tiên và cố định trong suốt quá trình học để tạo điều kiện cho học sinh quay vòng trong các bài thực hành (giáo viên cần lưu ý