HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG NHẰM BÓC LỘT KHÁCH HÀNG, THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI VIỆT NAM TỪ NĂM 2005 2016

QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VỀ HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG...12 2.1 Khái niệm, đặc điểm về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường...12 2.2 Dấu hiệu của hàn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT KHOA KHOA HỌC QUẢN LÝ

TIỂU LUẬN

TÊN ĐỀ TÀI: HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG NHẰM BÓC LỘT KHÁCH HÀNG, THỰC TIỄN ÁP DỤNG

TẠI VIỆT NAM TỪ NĂM 2005 - 2016

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN

NHÓM

NIÊN KHÓA

: NGUYỄN THỊ HỒNG PHƯỚC : 2

: 2018 – 2019

Bình Dương, ngày 27 tháng 11 năm 2018

Họ và tên MSSV Phân công

Nguyễn Trịnh Thức 1523801010250 Phần mở đầu, Power Point

2016

Trần Thị Như Trang 152380101331

Thực tiễn thực thi quy định của pháp luậtcạnh tranh về hành vi lạm dụng vị tríthống lĩnh thị trường nhằm bóc lột kháchhàng tại Việt Nam từ năm 2005 đến

2016

Tài liệu tham khảo

1) Lê Danh Vĩnh , Giáo trình Luật cạnh tranh, Đại Học Kinh tế - Luật

2) Lê Minh Tường, Hành vi ấn định giá bán tối thiểu gây thiệt hại cho khách hàng,2010

3) Hội đồng cạnh tranh Việt Nam, Thông cáo báo chí, 2015

4) Bộ Công Thương, Báo cáo tổng kết 12 năm thi hành Luật Cạnh Tranh, 2018.5) Phạm Hoài Huấn (2011), Bình luận từ việc Magastar bị khiếu nại, Hà Nội.6) Hà Thị Thanh Bình, Giáo trình Pháp luật cạnh tranh và giải quyết tranh chấpthương mại, NXB Hồng Đức, 2017

7) Trần Thùy Linh (2017), Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường theo quyđịnh của Luật Cạnh Tranh Việt Nam, Trường Đại học Thái Nguyên

8) Tiểu luận về Các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường/vị trí độc quyềnnhằm bóc lột khách hàng và thực tiễn tại Việt Nam của nhóm sinh viên NguyễnĐắc Kim Châu( năm 2016)

9) Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học: Kiểm soát hành vi lạm dụng thống lĩnh thị trườngtrong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu của tác giả Nguyễn Thị Ánh ( tại TrườngĐại Học Quốc Gia Hà Nội năm 2014)

10)Luận án tốt nghiệp : Pháp luật chống lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, vị tríđộc quyền để hạn chế kinh doanh ở Việt Nam , của tác giả Nguyễn Thị ThùyUyên ( tại Đại Học Cần Thơ năm 2010)

11)“Hành vi ấn định giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại cho khách hàng”, của NguyễnNgọc Sơn, năm 2010

12)“Lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường của công ty du lịch”, báo Dân Trí, củaTuấn Hợp, năm 2014

Mục lục

PHẦN I PHẦN MỞ ĐẦU 6

1 Tính cấp thiết của đề tài: 6

2 Mục tiêu đề tài: 10

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu: 10

PHẦN II QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VỀ HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG 12

2.1 Khái niệm, đặc điểm về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường 12

2.2 Dấu hiệu của hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường nhằm bóc lột khách hàng 16 PHẦN III THỰC TIỄN THỰC THI QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VỀ HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG NHẰM BÓC LỘT KHÁCH HÀNG TẠI VIỆT NAM TỪ NĂM 2005 ĐẾN 2016 20

3.1 Thực trạng thi hành quy định của pháp luật canh tranh về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường 20

3.1.1 Thi hành các quy định về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường tại Việt Nam 20

3.1.1 Thực trạng về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường của công ty Megastar tại Việt Nam 22

3.2 Nhận xét, kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật 25

PHẦN I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Cạnh tranh là một trong ba quy luật phổ biến của nền kinh tế thị trường Cạnh tranhđóng vai trò quan trọng và là động lực thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế, góp phầnnâng cao đời sống của con người Tuy nhiên, cạnh tranh là một hiện tượng xã hội phứctạp mà mặt trái của hiện tượng này biểu hiện ở những hành vi cạnh tranh không trungthực, các hành vi tích tụ và tập trung tư bản, tạo lập quyền lực thị trường nhằm bópméo cạnh tranh…

Về bản chất, cạnh tranh nói chung là một hiện tượng xã hội, theo nghĩa thôngthường cạnh tranh được hiểu là việc “đua tranh để giành ưu thế về mình” hoặc sự “cốgắng giành phần thắng về mình giữa những người, những tổ chức hoạt động nhằmnhững lợi ích như nhau” Bên cạnh đó cạnh tranh vốn là một hiện tượng rất xưa trong

lịch sử xã hội loài người, đó là sự ganh đua tích cực giữa các chủ thể kinh tế (nhà sản

xuất, nhà phân phối, bán lẻ, khách hàng, thương nhân…) nhằm mục đích giành được

sự tồn tại, sống còn, giành được lợi nhuận, địa vị, sự kiêu hãnh, các phần thưởng haynhững thứ khác

Thuật ngữ “cạnh tranh” được sử dụng cho nhiều lĩnh vực khác nhau như lĩnhvực kinh tế, thương mại, luật pháp, chính trị, sinh thái, thể thao Cạnh tranh có thể làgiữa hai hay nhiều lực lượng, hệ thống, cá nhân, nhóm, loài, tùy theo nội dung màđược sử dụng cho phù hợp Cạnh tranh cũng có thể dẫn đến các kết quả khác nhau(giành lấy những vị thế tạo nên lợi thế tương đối trong sản xuất, tiêu thụ hay tiêu dùnghàng hóa, dịch vụ hay các lợi ích về kinh tế, thương mại khác để thu được nhiều lợi íchnhất cho mình) Cho nên trong nền kinh tế thị trường hiện nay, cạnh tranh chính làđộng lực phát triển của các thành phần, các chủ thể kinh tế cùng tham gia hoạt độngkinh doanh Động lực này kích thích các doanh nghiệp cải tiến thiết bị, công nghệ cũngnhư phương thức quản lý để ứng dụng các công nghệ tiên tiến, hiện đại nhằm nâng caonăng lực cạnh tranh của sản phẩm, hàng hoá và của doanh nghiệp mình

Mặt khác mục đích của các chủ thể kinh doanh khi cạnh tranh với nhau là nhằmtranh giành thị trường, mở rộng thị phần của mình đối với một loại hoặc một nhómhàng hóa, dịch vụ nhất định Do đó thị trường càng rộng, thị phần càng lớn thì càng tạođiều kiện thuận lợi cho chủ thể kinh doanh đạt được mục tiêu lợi nhuận của mình.Nhưng trong một thị trường càng có nhiều đối thủ kinh doanh cùng một loại hàng hóa,dịch vụ hoặc kinh doanh cùng một nhóm các hàng hóa, dịch vụ có thể thay thế chonhau thì cạnh tranh càng khốc liệt.

Cạnh tranh là hệ quả tất yếu của nền kinh tế thị trường và là nhân tố quan trọngtác động đến sự phát triển của nền kinh tế Đây là nhân tố có ảnh hưởng lớn đến sựthành công hay thất bại trong quá trình kinh doanh của doanh nghiệp Pháp luật cạnhtranh Việt Nam đã có những quy định cụ thể điều chỉnh các hoạt động cạnh tranh trênthị trường, trong đó có các quy định kiểm soát vị trí thống lĩnh thị trường của doanhnghiệp Các quy định này phần nào đã đáp ứng được nhu cầu bảo đảm pháp lý về môitrường kinh doanh lành mạnh bình đẳng của một nền kinh tế vận hành theo cơ chế thịtrường Thật vậy, trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh là nhu cầu thiết yếu tronghoạt động kinh tế nhằm chiếm lĩnh thị phần, tiêu thụ được nhiều sản phẩm đem lại lợinhuận cao nhất Có câu “thương trường là chiến trường” phản ánh phần nào sự khốcliệt của cạnh tranh tự do, để tồn tại trên thị trường các doanh nghiệp phải không ngừngnâng cao năng lực cạnh tranh của mình, và đến lúc nào đó các doanh nghiệp có ưu thếmạnh sẽ dần trở thành các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường, ở mức độ caonhất là độc quyền thị trường Đó sự tất yếu của phát triển nhưng khi ở vị trí thống lĩnhhay độc quyền rất dễ lợi dụng vị thế của mình để cản trở cạnh tranh

Trong pháp luật kiểm soát độc quyền hay chống hạn chế cạnh tranh thì có chếđịnh về pháp luật chống các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, vị trí độc quyền, chếđịnh này có mục đích điều chỉnh hành vi của các doanh nghiệp đang nắm giữ thế lực

đó, chế định này được xây dựng với mục đích không cho thế lực độc quyền bóp méohoặc triệt tiêu cạnh tranh, bóc lột khách hàng Chế định về chống lạm dụng vị trí thống

lĩnh thị trường,vị trí độc quyền có thể được coi là bước phát triển cao nhất của phápluật cạnh tranh nói chung vì nó là công cụ để Nhà nước điều chỉnh và đấu tranh trựcdiện với những hành vi phản cạnh tranh của doanh nghiệp đang có sức mạnh chi phốithị trường (có quyền lực thị trường).

Ta thấy thông thường thì sự cạnh tranh giữa những người bán tạo điều kiện chokhách hàng được hưởng lợi Thì trái lại, tình trạng độc quyền lại đẩy khách hàng vàothế bị lợi dụng, bị móc túi, có khi còn bị bạc đãi, bỏ rơi Trong cảnh một mình một chợ,Doanh nghiệp độc quyền có điều kiện áp đặt về giá, về chất lượng sản phẩm, dịch vụ,

về thái độ phục vụ Đối với nền kinh tế, tình trạng độc quyền tất yếu dẫn đến sự trì trệ

do sức nặng của những thế lực cảm thấy thỏa mãn sau khi chiến thắng và giữ vị trí độctôn Vì thế, để đảm bảo cho thị trường có sự cạnh tranh lành mạnh, đúng hướng cácnước có nền kinh tế thị trường trên thế giới đều có chính sách luật pháp điều tiết hoạtđộng cạnh tranh trên thị trường để ngăn ngừa sự hình thành độc quyền, duy trì cạnhtranh lành mạnh, đảm bảo công bằng, bảo vệ quyền lợi của khách hàng, bảo vệ cho cácdoanh nghiệp yếu hơn, kém hơn khi bị chèn ép

Thời gian vừa qua đã xảy một loạt các vụ việc có dấu hiệu của hành vi lạm dụng

vị trí thống lĩnh, vị trí độc quyền trên thị trường Đó là vụ công ty Tân Hiệp Phát khiếunại công ty liên doanh nhà máy bia Việt Nam, vụ việc Vinapco lạm dụng vị trí độcquyền, vụ việc Megastar bị khiếu nại có hành vi lạm dụng áp đặt giá bán hàng hóa gâythiệt hại cho khách hàng, tranh chấp về giá thuê cột điện giữa VNPT và EVN, vụ việcK+ tăng giá Thông qua các vụ việc thực tiễn cho thấy mặc dù Luật Cạnh tranh vàhoàng loạt các văn bản hướng dẫn thi hành đã được ban hành nhưng trong cộng đồngkinh doanh vẫn chưa có sự hiểu biết thống nhất về các khái niệm liên quan Vậy thếnào là doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường? Căn cứ vào những yếu tố nào đểxác định một doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường hay không? Những hành vinào của doanh nghiệp bị coi là lạm dụng vị trí thống lĩnh theo quy định của pháp luậtcạnh tranh Việt Nam hiện hành Nhằm kiểm soát hành vi làm dụng vị trí thống lĩnh thị

trường nhằm bóc lột khách hàngvới mong muốn góp phần nhỏ tìm ra những nguyênnhân bất cập của luật cạnh tranh, đem lại sự cạnh tranh lành mạnh thúc đẩy sự pháttriển của các doanh nghiệp.

Do đó, việc nghiên cứu nhằm đóng góp ý kiến cho các cơ quan quản lý nhànước về cạnh tranh, chống độc quyền là một trong những nhiệm vụ trọng tâm hàng đầucủa người học và nghiên cứu luật pháp Trong bài viết này, chúng tôi muốn trình bàymột vấn đề không mấy mới mẻ nhưng vẫn còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới kháchhàng, đó là việc các doanh nghiệp lạm dụng vị trí độc quyền, thống lĩnh thị trườngnhằm bóc lột khách hàng

Chúng tôi nghiên cứu đề tài này dựa trên cơ sở Luật cạnh tranh 2018, nhưng ởthời điểm này Luật cạnh tranh 2018 vẫn chưa có hiệu lực và cũng không có văn bảnnào hướng dẫn về Luật mới này nên chúng tôi sẽ sử dụng Nghị định 116/2005/ NĐ-CP

để giải thích một số khái niệm mà chúng tôi sẽ nêu trong bài

Tình hình nghiên cứu:

1 Tiểu luận về Các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường/vị trí độc quyền

nhằm bóc lột khách hàng và thực tiễn tại Việt Nam của nhóm sinh viên Nguyễn Đắc Kim Châu( năm 2016).

2 Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học: Kiểm soát hành vi lạm dụng thống lĩnh thị trườngtrong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu của tác giả Nguyễn Thị Ánh ( tại TrườngĐại Học Quốc Gia Hà Nội năm 2014)

3 Luận án tốt nghiệp : Pháp luật chống lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, vị tríđộc quyền để hạn chế kinh doanh ở Việt Nam , của tác giả Nguyễn Thị ThùyUyên ( tại Đại Học Cần Thơ năm 2010)

Các bài viết trên báo, tạp chí:

1 “Hành vi ấn định giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại cho khách hàng”, của NguyễnNgọc Sơn, năm 2010

2 “Lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường của công ty du lịch”, báo Dân Trí, củaTuấn Hợp, năm 2014.

Các công trình nghiên cứu cũng như các bài báo khoa học trên đã cung cấp hệthống tri thức, các thông tin về lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, là nguồn tàiliệu quan trọng góp phần làm rõ tình hình, tính chất của hành vi này Tuy nhiên,chưa có công trình nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện về lạm dụng vị trí thốnglĩnh thị trường nhằm bóc lột khách hàng tại Việt Nam Đề tài nghiên cứu khoa họcnày góp phần bổ sung những biện pháp khắc phục về vấn đề lạm dụng vị trí thốnglĩnh thị trường ở nước ta hiện nay, trong đó tập trung vào một số khía cạnh mà cáccông trình nghiên cứu khoa học trước đó chưa làm rõ

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu:

+ Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường nhằm bóc lột khách hàng

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Không gian nghiên cứu: Việt Nam

+ Thời gian nghiên cứu: từ năm 2005 đến 2016

- Cách tiếp cận:

+ Các tài liệu liên quan đến hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường ( giáotrình, Luật cạnh tranh, những văn bản dưới luật có liên quan, Nghị Thư, Nghịđịnh, )

+ Máy tính, điện thoại để tìm kiếm các nguồn tư liệu trên mạng

+ Phương tiện đi lại phục vụ cho việc tìm kiếm tài liệu, số liệu cần thiết cho đềtài

- Phương pháp nghiên cứu:

 Phương pháp nghiên cứu lý luận:

+ Phương pháp phân tích lý thuyết ( là chủ yếu )

+ Phương pháp tổng hợp ( (Phần 1, Phần 2, Phần 3)

+ Phương pháp liệt kê (Phần 2, Phần 3)

 Phương pháp nguyên cứu thực tiễn

+ Phương pháp tổng hợp và nguyên cứu thực nghiệm ( Chương 2, Chương 3)

PHẦN I.

PHẦN II QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VỀ HÀNH

VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG

2.1 Khái niệm, đặc điểm về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường

 Vị trí thống lĩnh thị trường

Vị trí thống lĩnh thị trường là vị trí của doanh nghiệp trên thị trường mà dựa vào

vị trí đó của doanh nghiệp có thể chi phối sự biến động về giá cả trên thị trường mộtcách đáng kể Và để một doanh nghiệp được coi là có vị trí thống lĩnh thị trường thìdoanh nghiệp đó phải có khả năng hoạt động mà không phụ thuộc vào một hay bất kìcác đối thủ là doanh nghiệp khác, khách hàng hay nhà cung cấp

Một doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường có khả năng cạnh tranh, lợi thếcạnh tranh vượt trội hơn so với các doanh nghiệp khác Sự vượt trội này mang lại cho

họ khả năng hành động một cách độc lập trong các hoạt động về giá và sẽ có nhữngkhả năng gây tác động đến thị trường như tăng giá bán sản phẩm, hạn chế số lượng sảnphẩm đầu ra hoặc thậm chí còn hạn chế quá trình đổi mới sản phẩm so với các doanhnghiệp khác và so với khách hàng

 Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường

Dựa vào vị trí thống lĩnh của doanh nghiệp mình trên thị trường, mà các doanhnghiệp đã thực hiện các hành vi lạm dụng để củng cố vị trí thống lĩnh thị trường củadoanh nghiệp mình

Căn cứ theo Khoản 5 Điều 3 Luật Cạnh Tranh 2018 quy định thì chúng ta hiểu:Lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường là hành vi của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnhthị trường gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh

Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường là những hành vi do doanh nghiệphoặc nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường thực hiện bằng cách loại bỏdoanh nghiệp khác ra khỏi thị trường, ngăn cản, kìm hãm doanh nghiệp khác khôngcho gia nhập thị trường, phát triển kinh doanh điều đó dẫn đến những sai phạm về cạnhtranh trên thị trường Và doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường vi phạm pháp luậtkhi có hành vi “lạm dụng” vị trí lợi thế của mình trên thị trường.

 Căn cứ xác định vị trí thống lĩnh thị trường của doanh nghiệp

Căn cứ theo Điều 24 Luật Cạnh Tranh 2018 để xác định doanh nghiệp có vị tríthống lĩnh thị trường như sau:

 Doanh nghiệp được coi là có vị trí thống lĩnh thị trường nếu có sức mạnh thịtrường đáng kể hoặc có thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan

 Nhóm doanh nghiệp được coi là có vị trí trị thống lĩnh thị trường nếu cùng hànhđộng gây tác động hạn chế cạnh tranh và có sức mạnh thị trường đáng kể hoặc

có thị phần thuộc một trong các trường hợp: hai doanh nghiệp có tổng thị phần

từ 50% trở lên trên thị trường liên quan; ba doanh nghiệp có tổng thị phần từ65% trở lên trên thị trường liên quan; bốn doanh nghiệp có tổng thị phần từ 75%trở lên trên thị trường liên quan

Như vậy, căn cứ để xác định vị trí thống lĩnh của một doanh nghiệp dựa vào thịphần hoặc tiềm năng kinh tế của doanh nghiệp đó Hai căn cứ này được quy định táchrời nhau Theo đó, nếu một doanh nghiệp có thị phần từ 30% trở lên thì đươc xem là có

vị trí thống lĩnh thị trường mà không cần xem xét đến bất kỳ điều kiện nào khác Ngoài

ra, nếu doanh nghiệp có thị phần dưới 30% nhưng lại có sức mạnh thị trường đáng kểgây hạn chế cạnh tranh thì vẫn được xem là có vị trí thống lĩnh

Đối với một nhóm doanh nghiệp để xác định vị trí thống lĩnh thị trường nếu nhómdoanh ghiệp đó có đủ ba điều kiện:

Thứ nhất, là các doanh nghiệpthuộc nhóm doanh nghiệp này cùng hành động Cùnghành động ở đây được hiểu là đồng loạt trong một thời gian nhất định thực hiện mộthành vi lạm dụng như nhau Chính điều kiện này gắn kết các doanh nghiệp đơn lẻ , độclập với nhua thành một nhóm Cùng hành động của một nhóm doanh nghiệp có hành vilạm dụng được xác định dựa vào hành vi đồng loạt của hành vi mà không cần chứngminh có thỏa thuận mặc dù nếu có thỏa thuận thì đó cũng là biểu hiện rõ nhất của việcthống nhất ý chí “cùng hành động”

Thứ hai, hành động của nhóm này có mục đích gây hạn chế cạnh tranh một cách đángkể

Thứ ba, nhóm doanh nghiệp này phải có tổng thị phần trên thị trường liên quan đạtmức luật định Đối với hai doanh nghiệp có tổng thị phần từ 50% trở lên trên thị trườngliên quan; ba doanh nghiệp có tổng thị phần từ 65% trở lên trên thị trường liên quan;bốn doanh nghiệp có tổng thị phần từ 75% trở lên trên thị trường liên quan

Đặc điểm

Thứ nhất, chủ thể thực hiện hành vi là doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp

có vị trí thống lĩnh trên thị trường liên quan Doanh nghiệp ở đây được hiểu theo nghĩarộng bao gồm tổ chức và cá nhân kinh doanh…

Để xây dựng thương hiệu cho doanh nghiệp mình và trở nên vị trí thống lĩnh thịtrường, doanh nghiệp đó có thể hình thành qua quá trình cạnh tranh hoặc từ sự bảo hộcủa nhà nước

 Về vị trí thống lĩnh của doanh nghiệp qua quá trình cạnh tranh: Sau một thờigian dài tồn tại trên thị trường, doanh nghiệp đã tạo riêng thương hiệu của chính