Một số biện pháp rèn kĩ năng nói trong giờ kể chuyện cho học sinh lớp 2”

Một số biện pháp rèn kĩ năng nói trong giờ kể chuyện cho học sinh lớp 2” Một số biện pháp rèn kĩ năng nói trong giờ kể chuyện cho học sinh lớp 2” Một số biện pháp rèn kĩ năng nói trong giờ kể chuyện cho học sinh lớp 2” Một số biện pháp rèn kĩ năng nói trong giờ kể chuyện cho học sinh lớp 2” Một số biện pháp rèn kĩ năng nói trong giờ kể chuyện cho học sinh lớp 2” Một số biện pháp rèn kĩ năng nói trong giờ kể chuyện cho học sinh lớp 2” Một số biện pháp rèn kĩ năng nói trong giờ kể chuyện cho học sinh lớp 2”

I - ĐẶT VẤN ĐỀ

Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước đòi hỏi phải đổimới chương trình giáo dục phổ thông Nhân tố quyết định thắng lợi là nguồn lựccon người Việt Nam trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao, cho nên trướchết phải chăm lo phát triển nguồn lực con người, chuẩn bị lớp người lao động cónhững phẩm chất và năng lực phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong giaiđoạn mới Điều này cần được bắt đầu từ giáo dục phổ thông

Năm 2003 - 2004 Bộ Giáo dục và Đào tạo đã áp dụng thay sách giáo khoalớp 2 trên toàn quốc Ở chương trình tiểu học cùng với các phân môn như Tậpđọc, Tập làm văn phân môn kể chuyện có mối quan hệ gắn bó, quan hệ chặt chẽvới nhau Nó có sự gắn bó không chỉ ở sự phân bố giờ học mà còn ở nội dungdạy, thể hiện rõ quan điểm tích hợp, tạo ra một phong cách mới trong dạy họcphân môn kể chuyện Việc lấy văn bản ở bài Tập đọc làm ngữ liệu cho giờ kểchuyện, giúp giáo viên tiết kiệm được khá nhiều thời gian, giúp học sinh tìmhiểu truyện; ghi nhớ cốt truyện Do đó, chương trình đã dành được nhiều thờigian cho việc rèn kỹ năng nói cho học sinh

Phân môn kể chuyện ở Tiểu học có một vị trí quan trọng Nó góp phần bồidưỡng tâm hồn, đem lại niềm vui, trau dồi vốn sống và vốn văn học, phát triển

tư duy và ngôn ngữ cho học sinh Ngoài ra nó còn nhằm nâng cao năng lực trítuệ, đồng thời rèn luyện cho các em khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ Chính vìvậy tiết kể chuyện đòi hỏi giáo viên vừa biết kể chuyện hấp dẫn, vừa biết dạycho học sinh tập nói - tập kể chuyện và phát triển ngôn ngữ, bước đầu tập dùngngôn ngữ của bản thân để diễn tả (tập kể chuyện) Qua mỗi tiết kể chuyện, họcsinh được tiếp xúc với một văn bản truyện kể khá lý thú, cảm nhận được nộidung và thu hoạch được những bài học bổ ích nhưng điều quan trọng hơn làcác em học được cách dùng từ ngữ, câu văn để diễn đạt một ý, liên kết các ýtrong một đoạn, một bài Đây chính là yêu cầu rèn kỹ năng nói cho học sinh

Xuất phát từ thực tế trên, tôi đã chọn nội dung: “Một số biện pháp rèn kĩ năng nói trong giờ kể chuyện cho học sinh lớp 2”

II - GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Thực trạng của vấn đề:

Năm học 2014 – 2015 tôi được nhà trường phân công chủ nhiệm và giảngdạy lớp 2D Tổng số học sinh là 35 trong đó 20 HS nam, 15 HS nữ

a Thuận lợi:

Tất cả học sinh được sự quan tâm chăm sóc chu đáo của gia đình; họcsinh có đầy đủ sách vở và đồ dùng học tập Các em đều được kế thừa truyềnthống hiếu học của gia đình, được sự quan tâm của các lực lượng giáo dục ở địaphương

Học sinh được học tập 2 buổi/ngày có nhiều điều kiện để giáo viên quantâm nhiều hơn đến từng đối tượng học sinh

Điều kiện cơ sở vật chất nhà trường đảm bảo được yêu cầu dạy - học củagiáo viên và học tập của học sinh

Giáo viên có lòng nhiệt tình, luôn tìm tòi, nghiên cứu các tài liệu đáp ứngkịp thời nhiệm vụ dạy học; quan tâm đến mọi đối tượng học sinh

b Khó khăn:

Trong những năm vừa qua hầu hết giáo viên vẫn còn bị ảnh hưởng theolối dạy kể chuyện theo chương trình cũ, giờ kể chuyện giáo viên kể mẫu xongchỉ đặt các câu hỏi như: Câu chuyện này có mấy nhân vật? Là những nhân vậtnào? để cho các em nhớ lại cốt truyện, sau đó là để các em kể lại theo đoạn và

cả câu chuyện Với hình thức dạy kể chuyện như vậy nhiều khi học sinh khôngthể nắm bắt được cốt truyện ngay trên lớp, trừ một số em đã đọc truyện đó ở nhàmột hai lần Do đó hạn chế kỹ năng kể lại và nhận xét bạn kể của các em Điều

đó cũng ảnh hưởng đến việc rèn khả năng nghe, nói cho học sinh Khi tổ chứccác hoạt động dạy trong giờ kể chuyện chưa phát huy được tính tích cực, sángtạo, năng động của học sinh Chưa linh hoạt khi xử lí các tình huống có vấn đềkhi dạy giờ kể chuyện

Ở phân môn kể chuyện trong bộ SGK không có quyển Truyện kể dùngriêng cho các giờ Kể chuyện Trên lớp, học sinh chỉ kể lại hoặc dựng lại dướihình thức hoạt cảnh những câu chuyện đã học trong tiết tập đọc đầu tiên trongtuần

Trong quá trình dạy học giáo viên chưa động viên kịp thời học sinh, chưagiúp các em nhập hồn vào các nhân vật khi kể dẫn đến giờ học hiệu quả chưacao Việc chuẩn bị bài của học sinh chưa chu đáo, tình trạng học sinh khôngnắm được yêu cầu, nội dung câu chuỵên cần kể còn hạn chế

Từ đó dẫn đến học sinh chưa phân biệt được các mức độ: kể được bằnglời trong văn bản, kể bằng lời của mình, kể bằng lời trong câu chuyện Các emdiễn đạt chưa lưu loát, chưa biết thay đổi giọng phù hợp với nội dung câuchuyện, chưa biết sử dụng điệu bộ, cử chỉ hỗ trợ cho lời kể Vì vậy chưa pháthuy được khả năng nói của học sinh trong giờ học kể chuyện

Do số học sinh phần lớn là con em gia đình nông nghiệp, đời sống

kinh tế còn khó khăn nên vấn đề quan tâm của gia đình đến việc học tập củacon em vẫn bị hạn chế Phụ huynh học sinh chưa có điều kiện để giúp đỡ con em

về phương pháp học tập Học sinh lớp 2 - các em còn nhỏ tuổi nên chưa thực sự

tự tin khi diễn giải điều gì trước lớp

Cụ thể chất lượng khảo sát đầu năm học 2014- 2015 ở lớp 2D về khả năngnói của học sinh trong giờ kể chuyện như sau:

2 Các biện pháp giải quyết vấn đề

Trong cấu trúc SGK Tiếng Việt lớp 2, các câu chuyện được phân bố như sau:

Thể loại truyện Số lượng Tên truyện

Bà cháuTìm ngọcÔng Mạnh thắng Thần Gió

Thể loại truyện Số lượng Tên truyện

Người làm đồ chơiBông hoa niềm vuiSáng kiến của bé HàCon chó nhà hàng xómNhững quả đào

Người mẹ hiền

Đồng thoại

4

Bạn của Nai NhỏChim Sơn ca và bông cúc trắngBác sĩ Sói

Tôm Càng và Cá Con

2.1 Rèn luyện kĩ năng nói qua phương pháp, hình thức tổ chức dạy học:

Theo luật giáo dục về yêu cầu nội dung, phương pháp giáo dục tiểu họcthì: phương pháp giáo dục tiểu học phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ độngcủa từng học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡngphương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tácđộng đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú cho học sinh

Đổi mới phương pháp dạy học là một khâu quan trọng không thể thiếuđược trong quá trình giáo dục Đổi mới phương pháp dạy học được thể hiện đậmnét trong chương trình mới ở chỗ: Chương trình tiểu học mới tập trung vào cáchdạy học, đặc biệt là giúp học sinh biết cách học và có nhu cầu tự học, khuyến khíchdạy học cá nhân và dạy học hợp tác để phát triển năng lực theo tốc độ học, khả năngcủa từng học sinh

Là một phân môn nằm trong chương trình tiểu học mới, phân môn kểchuyện lớp 2 cũng được dạy theo phương pháp mới Trong giờ kể chuyện, giáo viên chỉ nêu đầu bài, yêu cầu và mục đích của tiết kể chuyện Học sinh

tự kể (cá nhân) hoặc nhóm theo các yêu cầu đó Giáo viên chỉ là người đạo diễn,hướng dẫn, chỉ đạo, còn học sinh là diễn viên, là người thực hiện, chủ đạo trongtiết kể chuyện đó Giáo viên chỉ kể mẫu một lần, thậm chí giáo viên không cần

kể mẫu, mà gọi một học sinh khá kể mẫu, cho học sinh xung phong kể mẫu Cònlại các học sinh khác lần lượt kể theo đoạn và cả câu chuyện bằng nhiều hìnhthức khác nhau Trong khi học sinh kể, chỗ nào các em quên, lúng túng thì giáoviên nhắc một cách khéo léo, tế nhị hoặc mời một học sinh khác nhắc giúp bạnhọc

Như vậy, trong giờ dạy học kể chuyện, học sinh sẽ phát huy được khảnăng nghe nói của mình một cách tối đa Hơn nữa giáo viên lại sử dụng cácphương tiện dạy học như tranh ảnh, một số dụng cụ thật với hình thức kể chuyệnsắm vai, làm cho giờ học kể chuyện thực sự sôi nổi, hấp dẫn

Hình thức dạy học cũng được đổi mới: giáo viên có thể tổ chức dạy họctheo lớp, theo nhóm Trước kia giáo viên chỉ dạy theo lớp là chủ yếu, học sinh

ít được học theo nhóm Học theo hình thức mới này sẽ giúp cho học sinh phátriển kĩ năng nói trước lớp, trước đám đông

Ví dụ bài: Con chó nhà hàng xóm (Tiếng Việt 2 - tập 1 trang 128) yêu cầudựa vào tranh kể lại từng đoạn câu chuyện đã học Với tiết kể chuyện này, giáoviên cho học sinh làm việc theo nhóm Giáo viên cho học sinh quan sát tranh 1,sau đó đặt câu hỏi gợi ý:

- Bạn của Bé ở nhà là ai?

- Bé và Cún Bông đang làm gì?

Sau khi quan sát tranh 1, nghe giáo viên đặt câu hỏi, học sinh phải huyđộng nhiều thao tác: nghe để nhớ câu hỏi, hiểu câu hỏi rồi các em vừa quan sáttranh vừa nhớ lại nội dung câu chuyện đã được học để xác định nội dung câu trảlời Cuối cùng các em phải trình bày được câu trả lời của mình dưới

hình thức nói Như vậy, để trả lời được câu hỏi, học sinh phải sử dụng nhiều

thao tác bộ phận của kĩ năng nói: nghe- nhớ, nghe- hiểu, xác định nội dung câutrả lời, nói Đó là từng hoạt động của từng học sinh, mỗi học sinh trong nhómthảo luận với nhau để tìm ra câu trả lời chính xác.

Sau khi học sinh đã nhớ lại được đoạn 1 của câu chuyện, giáo viên chohọc sinh kể Đây là lúc các em bước đầu rèn luyện kĩ năng nói nhưng mới chỉ ởdạng độc thoại Lời kể của các em diễn ra liên tục, do đó các em ít có thời gian

để ngừng nghỉ, chuẩn bị Chính vì vậy đòi hỏi học sinh phải chuẩn bị kĩ càng nộidung kể, tâm thế kể chuyện (thậm chí cả ngôn từ và các yếu tố phụ trợ) Khi kểchuyện, ngoài việc tự nghe mình kể, các em còn phải lưu ý quan sát những phảnứng từ người nghe, để có sự điều chỉnh phù hợp về nội dung, giọng kể, điệu bộ Những học sinh khác, khi bạn kể chú ý nghe để nhận xét lời kể của bạn về nộidung, về cách diễn đạt, cách thể hiện để bạn rút được kinh nghiệm và chính bảnthân các em cũng được bổ trợ những kinh nghiệm đó để điều chỉnh mình khi kể

Qua đây, ta thấy: rõ ràng phương pháp kể chuyện mới này đã có nhữngtiến bộ rõ rệt: trong tiết học, giáo viên chỉ là người hướng dẫn chỉ đạo còn họcsinh mới thực sự là người làm cho tiết học sôi nổi, hấp dẫn hơn Bởi trong tiết kểchuyện, hoạt động của học sinh chiếm 2/3 tiết học Như vậy có nghĩa là học sinhđược chủ động trong việc nghe nói, đẩy ngôn ngữ nói của các em lên một mứccao hơn

2.2 Rèn luyện kĩ năng nói qua hình thức kể chuyện theo tranh:

Chúng ta cần phân biệt kể chuyện theo tranh và sử dụng tranh minh hoạcho truyện Tranh ảnh là đồ dùng trực quan có thể được sử dụng trong bất kì mộtmôn học nào Nhưng các môn học khác, sử dụng tranh khi giới thiệu khái niệmhoặc nhằm minh họa cho khái niệm, nhưng ở tiết dạy kể chuyện của chươngtrình cải cách giáo dục, giáo viên sử dụng tranh vẽ để minh hoạ cho nội dungtruyện, làm cho lời kể mẫu của mình sinh động và hấp dẫn hơn

Còn hình thức kể chuyện theo tranh của chương trình mới thì hoàn toànkhác Giáo viên phải chuẩn bị đầy đủ tranh vẽ thể hiện nội dung, diễn biến củacâu chuyện Học sinh dựa vào tranh vừa là phương tiện trợ giúp trí nhớ một cách

đắc lực, vừa là công cụ làm cho việc thể hiện lại câu chuyện một cách sinh động

và hấp dẫn Hình thức kể chuyện theo tranh là hình thức rất hay, phát huy đượckhả năng quan sát, óc tưởng tượng, đặc biệt là phát huy khả năng nói (ngôn ngữ)

ở các em

Hướng dẫn kể chuyện theo tranh.

* Trong sách giáo khoa:

Đa số các câu chuyện đều được kể theo tranh, mỗi bức tranh sẽ tương ứngvới nội dung của một đoạn truyện, thường thì mỗi câu chuyện có từ 3 đến 4đoạn nên có từ 3 đến 4 bức tranh minh hoạ Nhưng cũng có những truyện có từ

5 đến 6 đoạn nên được minh hoạ bằng 5 đến 6 tranh, ví dụ như truyện “Tìmngọc” (Tiếng việt 2-trang 140 tập 1)

Tranh sử dụng trong kể chuyện có hai loại: tranh kèm lời gợi ý (dùngtrong những tuần đầu năm học) và tranh không kèm lời gợi ý (dùng trong nhữngtuần sau)

Trong việc áp dụng biện pháp này, giáo viên có thể sử dụng tranh trongsách giáo khoa hoặc vẽ tranh lớn treo trên bảng

+ Hướng dẫn đối với những truyện có tranh kèm theo lời gợi ý: Ví dụtruyện “Có công mài sắt có ngày nên kim” (lớp 2-tập 1), sách giáo viên hướngdẫn như sau:

* Quy trình hướng dẫn:

- Cho học sinh quan sát từng tranh

- Giáo viên đặt câu hỏi gợi ý

- Cho từng học sinh kể

- Sau mỗi lần cho một học sinh kể, cho lớp nhận xét:

+ Về nội dung: Kể đã đủ ý chưa? Kể có đúng trình tự không?

+ Về cách diễn đạt: Nói đã thành câu chưa? Dùng từ có hợp không? Đãbiết kể bằng lời của mình chưa (mức độ cao)?

+ Về cách thể hiện: Kể có tự nhiên không? Đã biết phối hợp lời kể vớiđiệu bộ, nét mặt chưa? Giọng kể có thích hợp không?

* Kể theo tranh 1:

Câu hỏi gợi ý:

+ Cậu bé đang làm gì? Cậu đọc sách như thế nào?

+ Em hãy nhớ lại truyện đã đọc: Cậu bé tập viết như thế nào?

- Ví dụ về lời kể có sáng tạo: Ngày xưa có một cậu bé làm gì cũng chóngchán Cứ cầm đến quyển sách, đọc được vài ba dòng là cậu đã ngáp ngắn ngápdài, rồi gục đầu ngủ lúc nào không biết Lúc tập viết, cậu cũng chỉ nắn nót đượcmấy chữ đầu, rồi viết nguệch, viết ngoạc cho xong chuyện

- Sau khi nghe bà cụ giảng giải, cậu bé làm gì?

Học sinh có thể tách lời giảng giải của bà cụ thành nhiều câu ngắn:

Hôm nay bà mài Ngày mai bà lại mài Mỗi ngày thỏi sắt nhỏ lại một ít.Chắc chắn có ngày nó sẽ thành cái kim

* Kể theo tranh 4:

Câu hỏi gợi ý:

- Em hãy nói lại câu tục ngữ

- Câu tục ngữ khuyên em điều gì?

Như vậy, ta thấy: đối với những câu chuyện kèm theo lời gợi ý, sách giáoviên đã hướng dẫn khá kĩ Vì vậy, giáo viên nhìn hệ thống câu hỏi gợi ý này cóthể điều hành một tiết kể chuyện dễ dàng, còn học sinh thì dựa vào hệ thống câuhỏi đó có thể tự mình kể được câu chuyện Vậy là hình thức kể chuyện theotranh đã phát huy được tác dụng của nó, đó là việc rèn luyện kĩ năng nói cho họcsinh.

Để dạy được hình thức bài tập này đạt hiệu quả cao thì giáo viên khôngnên trao đổi tất cả các tranh cùng một lúc Kể đoạn nào giáo viên treo tranh đoạn

đó để thu hút sự tập trung của các em Nếu nhìn tranh kể lại toàn bộ câu chuyệnthì mới treo tất cả tranh cùng một lúc (Phần củng cố)

Hơn nữa, giáo viên nên cho học sinh quan sát dưới lớp trước, sau đó gọicác em lên bảng kể và khuyến khích các em khi kể không cần nhìn chăm chúvào tranh mà chỉ dùng tranh như một phương tiện làm cho lời kể hay hơn, hấpdẫn hơn Nghĩa là học sinh quay xuống lớp kể chỗ nào cần đến tranh

thì các em mới chỉ vào tranh

2.3 Rèn luyện kĩ năng nói qua hình thức kể chuyện bằng hội thoại, giao tiếp.

Kể chuyện là khả năng sử dụng ngôn ngữ ở dạng nói có tính nghệ thuật.Đây là một dạng đặc biệt của đối thoại Kể chuyện bằng hội thoại, giao tiếp làhình thức kể chuyện sử dụng dàn ý, câu hỏi gợi ý để hướng dẫn học sinh kểchuyện Trong tất cả các hình thức kể chuyện thì đây là hình thức dễ nhất vì cáctình tiết, diễn biến câu chuyện đã được ghi lại (trong dàn ý hoặc câu trả lời), họcsinh dựa vào đó để kể lại truyện Với các câu chuyện dài, nhiều tình tiết, giáoviên sử dụng hình thức kể chuyện này sẽ giúp học sinh dễ dàng kể lại câuchuyện

Ví dụ như truyện “Kho báu” (lớp 2-tập 2) Nói chung đây cũng là mộttruyện khá dài, nhưng nếu giáo viên dùng hình thức hội thoại, giao tiếp trong tiết

kể chuyện sẽ giúp học sinh kể được câu chuyện dễ dàng hơn, đồng thời giúp học

sinh phát huy được khả năng nói của mình Giáo viên có thể dùng dàn ý dướiđây để giúp học sinh kể lại câu chuyện:

- Đoạn 1: Hai vợ chồng chăm chỉ

+ Hai người con lười biếng

+ Lời dặn của người cha

- Đoạn 3: Tìm kho báu

+ Đào ruộng tìm kho báu

+ Không thấy kho báu

+ Hiểu lời dặn của cha

Hướng dẫn học sinh kể chuyện bằng hội thoại, giao tiếp.

* Trong sách giáo khoa:

Qua khảo sát sách giáo khoa lớp 2 chương trình mới ta thấy, đây cũng làmột hình thức phổ biến của phân môn kể chuyện lớp 2 chương trình tiểu họcmới Hình thức này không có yếu tố tranh ảnh phụ trợ Song mỗi đoạn truyệnthường có 3- 4 câu gợi ý ngắn, mỗi câu gợi ý chứa đựng nội dung tổng hợp củađoạn truyện Những câu gợi ý đó lại gợi lại trí nhớ, trí tưởng tượng của học sinhmột cách dễ dàng Lệnh của hình thức kể chuyện bằng hội thoại, giao tiếpthường là: “Dựa vào các gợi ý sau kể lại từng đoạn của câu chuyện mới học”.Sau khi phát lệnh, giáo viên ghi gợi ý của từng đoạn lên bảng và cho học sinhnhìn vào gợi ý đó để các em có thể kể lại Tuy nhiên, để cho hình thức này pháthuy hiệu quả rèn kĩ năng nói cho học sinh thì giáo viên không nên ghi những gợi

ý đó lên bảng ngay, mà cần đưa ra câu hỏi cho học sinh trả lời Những câu hỏinày phải đảm bảo tính logic của truyện