Truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung

Sự bất tử hóa con người trong truyền thuyết...5 Chương 2...6 SỨC SỐNG TRUYỀN THUYẾT CHỬ ĐỒNG TỬ - TIÊN DUNG QUA KHÔNG GIAN VĂN HÓA TÍN NGƯỠNG...6 1... Như đã thấy, Chử Đồng Tử - Tiên Du

KHOA VĂN HỌC

BỘ MÔN THI PHÁP VĂN HỌC DÂN GIAN

-****** -BÀI THU HOẠCH GIỮA KÌ

Đề tài

CHỬ ĐỒNG TỬ - TIÊN DUNG TRONG TRUYỀN THUYẾT VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN

Sinh viên : Ngô Văn Lộc

Mã sinh viên : 12030312

Khóa : QH – 2012

Hà Nội – 2015

MỤC LỤC

THAY CHO LỜI NÓI ĐẦU 1

Chương 1 2

TRUYỀN THUYẾT CHỬ ĐỒNG TỬ - TIÊN DUNG : 2

TRI THỨC VÀ NHÌN NHẬN 2

1 Sơ lược nội dung truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung 2

2 Đặc điểm thi pháp trong truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung 4

2.1 Cách tổ chức hiện thực qua không - thời gian truyền thuyết 4

2.2 Về một dạng loại hình nhân vật trong truyền thuyết 4

2.3 Sự bất tử hóa con người trong truyền thuyết 5

Chương 2 6

SỨC SỐNG TRUYỀN THUYẾT CHỬ ĐỒNG TỬ - TIÊN DUNG QUA KHÔNG GIAN VĂN HÓA TÍN NGƯỠNG 6

1 Lược trình lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung tại huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên 6

1.1 Thông tin lễ hội 6

1.2 Toàn cảnh sự kiện 7

2 Sức sống giá trị từ truyền thuyết tới lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung8 TỔNG LUẬN SƠ BỘ 10

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

THAY CHO LỜI NÓI ĐẦU

Văn học Việt Nam là một tiến trình phát triển liên tục và có tiếp biến Mỗi chặng đường tiếp diễn đó đều những mốc lịch sử văn chương có ý nghĩa về mặt lịch đại và ý nghĩa về mặt giá trị văn chương Văn học dân gian Việt Nam là một phân mảng quan yếu trong toàn bộ diễn trình đó

Có thể nói mỗi nền văn học của một quốc gia đều có nguồn mạch và đi lên từ hệ thống thể loại của văn học dân gian Từ đó trên phạm vị thế giới, một chuyên ngành mang tên “Folklore” được nghiên cứu rộng rãi và chuyên sâu về những vấn đề thuộc về dân gian Tại Việt Nam, từ lâu trong tiến trình nghiên cứu văn học dân tộc, văn học dân gian đã trở thành một bộ môn được khai mở đầu tiên với đội ngũ nhà nghiên cứu tinh hoa Những người thầy ngành Văn học cũng là những bậc giảng sư trong bộ môn Văn học dân gian Việt Nam Chúng ta hẳn sẽ không bao giờ quên những tên tuổi đã đặt nền móng và gây dựng nên giá trị văn học dân gian dân tộc như GS.Đinh Gia Khánh, GS.Chu Xuân Diên, GS.Võ Quang Nhơn, GS.Nguyễn Xuân Kính Trải qua chặng đường nghiên cứu, văn học dân gian đã đạt được rất nhiều thành tựu và là bệ đỡ giá trị văn học vô cùng vững chắc cho tổng thể ngành nghiên cứu văn học nước nhà Ngày nay, khi sự xuất hiện và nở rộ của rất nhiều trào lưu, trường phái, chủ nghĩa, cho đến các lí thuyết nghiên cứu, tiếp nhận, văn học dân gian có cơ hội được ứng dụng các công cụ lí luận học thuất để phát triển và tiến bộ hơn Mặt khác, song trùng với

đó là thách thức về sự cách tân, đổi mới nhằm tìm ra những kết quả, giá trị mới cho phân mảng được coi là nguồn cội Cùng với thời gian và sự biến đổi, chúng

ta cùng hi vọng văn học dân gian nói riêng và ngành “Folklore” thế giới nói chung sẽ có được nhiều thành quả hơn nữa

Xét riêng về truyền thuyết dân gian Việt Nam quả thực là một kho tàng, “túi khôn” dân gian khổng lồ, nơi chứa đựng hồn cốt và bản sắc dân tộc Và không

có gì hạnh phúc tự hào khi được nghiên cứu, khám phá hệ thống truyền thuyết dân tộc, quê hương Là người con quê Hưng Yên, hồi nhỏ tôi vẫn thường nghe

ông bà, được thầy cô giảng dạy về câu chuyện Chử Đồng Tử - Tiên Dung – một

truyền thuyết ở vùng nơi tôi sinh ra và lớn lên Vì thế tôi đã lựa chọn truyền thuyết này để làm đối tượng khảo sát và nghiên cứu Những giá trị được tìm ra

sẽ là niềm tự hào và một phần gì đó hoài niệm về tâm thức dân gian

Hà Nội, ngày 07 tháng 10 năm 2015

Sinh viên Ngô Văn Lộc

Chương 1

TRUYỀN THUYẾT CHỬ ĐỒNG TỬ - TIÊN DUNG :

TRI THỨC VÀ NHÌN NHẬN

1 Sơ lược nội dung truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung

Ngày xưa ở làng Chử Xá có hai cha con Chử Cù Vân và Chử Đồng Tử sống cuộc sống nghèo khó, mò cua bắt ốc qua ngày Chỉ có một chiếc khố, hai cha con chung nhau, hễ ai đi đâu thì đóng

Đến một ngày, Chử Cù Vân già yếu, biết mình không qua khỏi bèn gọi con đến và dặn khi chết cứ táng trần, nhường lại cho Chử Đồng Tử chiếc khố Vốn là người con hiếu thuận, Chử Đồng Tử không thể táng trần khi cha nằm xuống : Chàng lấy khố đóng cho cha rồi mới chôn cất khi ông nhắm mắt xuôi tay

Ngày ngày Chử Đồng Tử vẫn đi mò cua bắt ốc ở các con sông Ở thuở

ấy, có công chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng, nhan sắc tuyệt trần, đã

17, 18 tuổi mà chưa chịu lấy ai, chỉ thích chèo thuyền du ngoạn khắp chốn

Một hôm thuyền của Tiên Dung đến khúc sông làng Chử Xá Thấy cảnh sông nước, bở bãi hai bên thơ mộng, hữu tình, nàng truyền lệnh cho thị nữ vây màn tứ vi vào một nơi có bóng mát để tắm Không ngờ nơi ấy đúng chỗ Chử Đồng Tử đang náu mình Tiên Dung giội nước một lúc rồi giật mình khi thấy một chàng trai trồi lên Nàng hỏi duyên

cớ thì Chử Đồng Tử nói vì không có quần áo lại thấy thuyền quan quân nên sợ phải ẩn mình ở đây

Ngẫm ngợi một lúc, Tiên Dung thấy đây như là định mệnh thiên ý cho hai người gặp nhau nên rất trân trọng cuộc gặp gỡ này Nàng lệnh cho hầu nữ đem áo quần cho Chử Đồng Tử và sửa soạn tiệc hoa Ban đầu Chử Đồng Tử bối rối, chối từ ân sủng từ nàng nhưng được công chúa Tiên Dung tỏ bày chân tình nên chấp thuận Và từ đó hai người nên duyên vợ chồng

Được tin, vua Hùng rất tức giận, triệu ngay công chúa Tiên Dung cùng đám người hầu hồi kinh Tiên Dung sợ vua cha bèn quyết ở lại chung sống gắn bó với Chử Đồng Tử, rau cháo nuôi nhau

Mấy năm sau, Chử Đồng Tử theo lời khuyên của vợ ra biển tìm những vật lạ quý đem về đổi lấy thứ khác Trên đường đi thấy một am nhỏ, chàng bèn dừng chân nghỉ rồi bất ngờ gặp được sư Phật Quang Thấy chàng là người hiền lành, chất phác, sư quyết định truyền phép lạ cho Một năm sau đó, Chử Đồng Tử trở thành người thần thông biến hóa,

am hiểu phép thuật Khi xuống núi về nhà, chàng lạy tạ sư Phật Quang

và được ngài ban cho một chiếc gậy và một cái nón có phép nhiệm màu

Cũng từ những vật phẩm đó, chàng và Tiên Dung đã có được một cung điện nguy nga tráng lệ khi dựng cây gậy và đặt chiếc nón lên Tin lạ đến tai vua Hùng, vua cả giận ngỡ hai người định tạo phản bèn sai quân lính đi đánh dẹp Nhưng binh mã triều định chưa kịp qua sông thì trời tối sầm lại Trong đêm đó hai vợ chồng Chử Đồng Tử -Tiên Dung cùng nhau bay về trời Mưa to gió lớn, cung điện cũng biến mất ngay sau đó

Về sau bờ bãi bên sông, nơi gặp gỡ hai người gọi là bãi Tự Nhiên, còn đầm ấy mang tên đầm Nhất Dạ Hai di tích này nay thuộc xã Bình Minh, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên

Tương truyền, nước ta thời bị đô hộ, Chử Đồng Tử đã cướp rồng trên trời, về giúp Triệu Việt Vương (Triệu Quang Phục) đánh bại quân Lương bằng việc cho vuốt rồng cắm trên đầu mâu Nhờ vậy quân ta chém được tướng Lương là Dương Sằn lấy lại được đất nước

Ở phần trên chúng ta đã biết và hiểu được sơ bộ nội dung truyền

thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung Như đã thấy, Chử Đồng Tử - Tiên

Dung là một truyền thuyết nằm trong hệ thống tác phẩm văn học dân

gian nói chung và thể loại truyền thuyết nói riêng Do đó tác phẩm

Chử Đồng Tử - Tiên Dung được cấu tứ và tổ chức hoàn toàn theo

những đặc trưng riêng, vốn có của thi pháp truyền thuyết

2 Đặc điểm thi pháp trong truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung

Trong khuôn khổ của bài luận, chúng tôi không thể đi hết và chuyên

sâu về những vấn đề thi pháp trong truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên

Dung nói riêng Do đó, ở đây xin trình bày một số phương diện thi

pháp được tổ chức triển khai trong tác phẩm

2.1 Cách tổ chức hiện thực qua không - thời gian truyền thuyết

Truyền thuyết là thể loại văn học dân gian trình bày và đề cập tới những sự kiện, nhân vật, diễn trình trong quá khứ trên cơ sở một phần chất hiện thực nhất định Truyền thuyết chắc chắn có yếu tổ thực trong đó Tuy nhiên cùng với đó, tác phẩm truyền thuyết được dân gian hóa dưới dạng thức hư cấu (chưa kể đến vấn đề dị bản và phương thức lưu truyền) Từ đó truyền thuyết thường mang tới cho cộng đồng tiếp nhận màu sắc của huyền thoại, không khí của thời

kì hồng hoang, sơ khởi Soi chiếu tính chất đó trong truyền thuyết

Chử Đồng Tử - Tiên Dung chúng ta dễ dàng cảm nhận được màu

sắc huyễn hoặc – chất nền trên sự kiện hiện thực Trong đó có không gian trung tâm là làng Chử Xá, nơi hai cha con Chử Đồng

Tử sinh sống và có thời gian định là thời vua Hùng Xét trên hệ thống các tác phẩm truyền thuyết khác cũng có nét tương trùng như

vậy từ truyền thuyết Con rồng cháu tiên (với Lạc Long Quân và

Âu Cơ), Bánh chưng bánh dày (với Lang Liêu) đến Sự tích thành

Cổ Loa

2.2 Về một dạng loại hình nhân vật trong truyền thuyết

Trong thể loại truyền thuyết của văn học dân gian, cụ thể là loại truyền thuyết lịch sử nhân vật trong tác phẩm là những con người sống trong khoảng thời gian lịch sử tương đương với diễn trình lịch

sử Việt Nam Nhân vật (lịch sử) cũng là một thành tố cấu thành nên chất có thật trong truyền thuyết Đó là những con người xuất hiện với đầy đủ hình hài, diện mạo và cuộc đời cũng như hành trạng của mình đã được chính sử ghi chép Từ nhân vật Lạc Long Quân và Âu Cơ đã được các sử gia ghi chép, miêu tả rất rõ ràng đến nhân vật vua Lê Lợi với công cuộc đánh đuổi giặc Minh xâm lược cũng hoàn toàn nằm trong hệ thống sử liệu Ở đây cũng như

vậy, Chử Đồng Tử - Tiên Dung cũng mang những thông tin chân

thực đó Bằng chứng là các ghi chép được cho sớm nhất là trong

Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp (?) Hơn thế nữa nhân vật

Chử Đồng Tử còn liên quan khá gắn thiết với sự kiện Triệu Quang Phục đánh quân Lương với các di tích đầm Dạ Trach Không chỉ

có vậy, điều chúng tôi nhấn mạnh ở đây là loại hình nhân vật cặp đôi (thường là vợ chồng) trong hệ thống truyền thuyết dân gian

Chử Đồng Tử - Tiên Dung là một cặp nhân vật, tồn tại với tư cách

vị thế là hai vợ chồng Loại hình này xuất hiện khá nhiều trong

truyền thuyết như Lạc Long Quân – Âu Cơ (Con rồng cháu tiên),

Mị Châu – Trọng Thủy (Sự tích thành Cổ Loa) Một nhân tố nữa

đó là hoàn cảnh xuất thân khác biệt đẳng cấp cũng là “tình tiết” thường thấy, được tổ chức trong truyền thuyết

2.3 Sự bất tử hóa con người trong truyền thuyết

Như đã từng nói tới, truyền thuyết lịch sử là truyện kể về những nhật vật được ghi chép bằng sử liệu nhưng bằng cảm quan của dân gian Yếu tố dân gian đóng vai trò tối quan trọng trong việc định hình và cấu trúc, xếp sắp tác phẩm từ đầu cho đến kết thúc truyền thuyết Với tấm lòng ngưỡng mộ, cảm phục tài năng công đức của các nhân vật lịch sử có công trạng với Tổ quốc, với nhân dân, do

đó “nghệ nhân dân gian” thường đem màu sắc huyền thoại qua việc bất tử hóa nhân vật đó Khắp dọc dài truyền thuyết Việt Nam, chúng ta thấy các hình ảnh nhân vật đó mãi mãi trường tồn, không chỉ trong kết thúc tác phẩm mà còn ra hiện thực cuộc sống : xây đền, miếu thờ, tổ chức các lễ hội liên quan, nhiều sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh khác Bằng việc để cho hai vợ chồng Chử Đồng

Tử - Tiên Dung bay về trời trong đêm tối, dân gian đã để hai con người đó sống mãi trong lòng dân tộc Và chính Chử Đồng Tử là một trong “Tứ bất tử” của Việt Nam cùng Đức thánh Tản, Thánh Gióng và Thánh Mẫu Liễu Hạnh Cả bốn người đều được dân gian tôn sừng là thánh Bên cạnh đó, hiện nay tại xã Bình Minh, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên có đền Đa Hòa – nơi thờ Chử Đồng

Tử - Tiên Dung và có lễ hội riêng tổ chức hàng năm

Như vậy có thể thấy, vấn đề thi pháp chỉ riêng trong truyền thuyết

Chử Đồng Tử - Tiên Dung chắc hẳn còn nhiều vấn đề Nhưng trên

đây chúng tôi cho rằng là những đặc điểm thi pháp điển hình, dễ nhìn nhận và đánh giá nhất

Chương 2

SỨC SỐNG TRUYỀN THUYẾT CHỬ ĐỒNG TỬ - TIÊN DUNG

QUA KHÔNG GIAN VĂN HÓA TÍN NGƯỠNG

1 Lược trình lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung tại huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên

Việt Nam là đất nước mang nhiều bản sắc văn hóa có tính chất bản địa rõ rệt và nét đặc trưng khu biệt trong khu vực cũng như trên thế giới Sự phong phú và đa dạng trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng cư dân đất Việt đã góp phần kiến tạo nên giá trị, phẩm chất cho bản sắc đó Lễ hội là hoạt động văn hóa tín ngưỡng phổ biến, thường xuyên của các dân tộc, các vùng cư dân trên lãnh thổ

Nằm trong hệ thống lễ hội Việt Nam, trong dòng chảy bản sắc

đất Việt, lễ hội gắn với truyền thuyết lịch sử Chử Đồng Tử

-Tiên Dung ở tỉnh Hưng Yên từ lâu đã trở thành nét sinh hoạt

văn hóa cộng đồng nổi bật của tỉnh nhà nói riêng Lễ hội chính

là thanh âm vang vọng của truyền thuyết xa xưa, của cố nhân nghìn thu còn mãi dư ba Hoạt động văn hóa này cũng hòa chung, giúp giàu có và đậm đà thêm truyền thống, bản sắc văn hóa Việt Nam

1.1 Thông tin lễ hội

1.1.1 Thời gian tổ chức

Lễ hội gắn với truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên

Dung được tổ chức từ ngày 10 đến 12 tháng 2 (âm

lịch) hàng năm

1.1.2 Địa điểm tổ chức

Hai đền Đa Hòa và Dạ Trạch thuộc huyện Khoái Châu, tình Hưng Yên

1.1.3 Nhân vật suy tôn

Đức thánh Chử Đồng Tử và phu nhân - công chúa Tiên Dung (Ngoài ra có nhân vật như ngoại truyện cũng là vợ Chử Đồng Tử là Tây Sa công chúa)

1.1.4 Lịch trình tổ chức

Lễ rước trên bộ của 9 xã từ các đình làng về đền

Đa Hòa 8 xã khác tổ chức rước lễ từ sông Hồng về đền Dạ Trạch

1.2 Toàn cảnh sự kiện

1.2.1 Không gian đền Đa Hòa

Từ sáng sớm ngày 10 tháng 2, cuộc rước kiệu của 9 xã xuất phát từ nhiều hướng theo đê sông Hồng tiến về đền Đa Hoà Nếu có dịp quan sát từ xa người xem sẽ thấy nổi bật trên con

đê là dòng người sắc màu rực rỡ

Đoàn rước của các xã mỗi khi gặp nhau đều có nghi lễ chào Tới điểm quy định đoàn rước của xã Đa Hoà (nơi có đền Đa Hoà) ra nghênh đón và nhập vào thành một đoàn rước lớn tiến về đền làm lễ Thứ tự đoàn rước quy định như sau: Hoàng Trạch, Đồng Quê, Bằng Nha, Phú Thị, Phúc Trạch, Thiết Trụ, Nhạn Tháp, Đa Hòa và cuối cùng là Mễ Sở

Đoàn rước của 9 xã tuần tự tiến vào đền trong niềm hân hoan của khách hành hương Sau khi an vị thánh tại ban thờ các tôn thần, kiệu cùng các đồ rước tập kết tại nơi quy định, thành viên các đoàn rước và khách hành hương ra sân đại tế

để làm lễ khai hội Sau lễ khai hội, dâng hương là các trò chơi dân gian, các trò vui diễn ra cả ngày lẫn đêm trong những ngày hội

1.2.2 Không gian đền Dạ Trạch

Sáng ngày 10 tháng 2, đoàn rước nước của xã Dạ Trạch và 4

xã khác : Hàm Tử, Yên Phú, Đông Tảo, Tứ Dân, thuộc huyện Khoái Châu, Hưng Yên được cử hành từ đền Dạ Trạch tiến về phía sông Hồng lấy nước

Mở đường cho đoàn rước là con rồng dài trên 20m được ba chục thanh niên khoẻ mạnh thay nhau múa theo điệu trống thúc liên hồi Tiếp theo sau là hai hàng các bà, các chị trang phục đủ màu rực rỡ tay cầm cờ hội (cờ ngũ hành, cờ tứ linh ), trống chiêng, ngựa hồng, ngựa bạch, lỗ bộ, gươm trường bát bửu, phường đồng văn, đội múa sinh tiền, đội múa nón, con đĩ đánh bồng, đội nhạc lễ (bát âm), kiệu rước chóe đựng nước, kiệu rước gậy có nón úp trên đầu gậy, biểu

tượng gợi nhớ uy linh của thánh Chử kiệu đức thánh Chử Đồng Tử

Hai kiệu rước phu nhân kiệu rước “Bế ngư thần quan” Xen vào đội hình là các đội tế, các bô lão trong trang phục lễ hội truyền thống đi hộ giá kiệu Các tàn, tán, lọng đi hai bên che cho kiệu

Ra đến sông Hồng đoàn rước xuống thuyền Đoàn thuyền của 5 xã thuộc huyện Khoái Châu xuôi sông Hồng đón đội hình rước của xã Mai Động (tỉnh Hưng Yên) và hai xã Khai Thái, Tự Nhiên (của tỉnh Hà Tây cũ) ghép thành một đội hình lớn Một cuộc trình diễn du thuyền trên sông và làm lễ lấy nước ở giữa sông Hồng

Kết thúc việc lấy nước đoàn rước lên bờ và rước nước về đền Khoảng 11h30 đoàn rước nước về tới đền vừa kịp giờ khai hội Sau khi kiệu rước nước được đưa vào an vị trong đền, các kiệu rước thánh an vị tại sân đền, đội hình ổn định, các đại biểu đến dự đầy đủ Đoàn rồng tiến qua Cầu Tiên vào cửa đền cúi lạy thánh sau đó lui ra, đoàn múa sinh tiền, múa nón biểu diễn trên cầu Lễ khai hội bắt đầu Sau lễ khai hội, nhiều hoạt động vui chơi, múa hát, tranh tài được tổ chức

2 Sức sống giá trị từ truyền thuyết tới lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung

Sức sống khởi nguồn từ tinh thần giá trị truyền thuyết Chử

Đồng Tử -Tiên Dung đến những hoạt động cộng đồng xung

quanh tín ngưỡng tâm linh là sự liên hợp lịch sử - văn học – văn hóa dẫn thành một quá trình

Chử Đồng Tử là một trong bốn vị thánh bất tử của dân tộc Việt, được người Việt tôn sùng và hiển linh trong toàn bộ tâm thức cộng đồng Cuộc đời cũng như hành trạng của con người Chử Đồng Tử mang tính lịch sử hiện thực rõ rệt mặc dù có nhuốm màu huyền thoại huyễn hoặc Cùng với đó vợ chồng Chử Đồng

Tử - Tiên Dung đã được sử sách ghi chép rõ ràng, kèm theo những luận bình, giảng giải của những tác giả dân gian Như vậy, hai con người, vốn có tính lịch sử, đã được cố định và minh định hóa bằng cứ liệu Theo dòng chảy của thời gian,

truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung đã đi vào và sống mãi

trong sử sách, được nhân dân lưu truyền, truyền tụng qua các

thế hệ Trên diễn đàn văn học, Chử Đồng Tử - Tiên Dung tồn tại

với tư cách là một tác phẩm truyền thuyết nằm trong hệ thống