LỊCH SỬ TRUYỀN THỐNG ĐẢNG BỘ VÀ NHÂN DÂN PHƢỜNG TAM HIỆP

Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, Tam Hiệp trở thành địa bàn đứng chân của nhiều cơ quan lãnh đạo, kháng chiến của quận ủy Châu Thành, Tỉnh ủy Biên Hòa; nơi ra đời trường quân chính đ

LỊCH SỬ TRUYỀN THỐNG ĐẢNG BỘ VÀ NHÂN DÂN PHƯỜNG TAM HIỆP

NHÀ XUẤT BẢN TỔNG HỢP ĐỒNG NAI

LỜI GIỚI THIỆU

Phường Tam Hiệp thành phố Biên Hòa, hình thành cách nay trên 100 năm,

có địa lý hành chính rộng bao gồm các phường Thống Nhất, Tân Mai, Bình Đa, An Bình, Tam Hòa và Tam Hiệp ngày nay

Đất Tam Hiệp xưa từng là căn cứ của Hội kín Đoàn Văn Cự tụ tập nghĩa sĩ kháng Pháp Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, Tam Hiệp trở thành địa bàn đứng chân của nhiều cơ quan lãnh đạo, kháng chiến của quận ủy Châu Thành, Tỉnh

ủy Biên Hòa; nơi ra đời trường quân chính đầu tiên của tỉnh Biên Hòa với tên gọi Trại du kích Vĩnh Cửu(1); có căn cứ du kích Bình Đa nằm sát thành phố Biên Hòa, bàn đạp tấn công địch trong nội thành, hành lang giao liên từ Biên Hòa về Chiến khu Đ, xuống vùng ven biển Bà Rịa

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Đảng bộ và nhân dân Tam Hiệp cùng với bộ đội, du kích chiến đấu kiên cường, bảo vệ căn cứ Bình Đa, đánh phá giao thông địch, tổ chức nhiều trận đánh vào các cơ quan đầu não thực dân trong nội thành

Trong chống Mỹ, Tam Hiệp nhanh chóng phát triển thành khu đô thị, có Khu

kỹ nghệ Biên Hòa, địch xây dựng chi khu Đức Tu, có tổng kho Long Bình, kho hậu cần lớn nhất của Mỹ ở miền Nam bấy giờ Tuy là vùng tạm bị địch chiếm đóng, nhân dân bị kềm kẹp nặng, nhưng Đảng bộ Tam Hiệp luôn tồn tại trong dân, nhân dân Tam Hiệp vẫn một lòng hướng về kháng chiến Vượt mọi gian khổ hi sinh, nhân dân Tam Hiệp là cơ sở nuôi giấu, đùm bọc nhiều cán bộ, chiến sĩ cách mạng, góp phần làm nên những thắng lợi rất quan trọng trên các mặt trận chính trị, binh vận, hậu cần và vũ trang

Phát huy truyền thống đấu tranh trong hai cuộc kháng chiến giành độc lập, trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Đảng bộ và nhân dân phường Tam Hiệp dưới

sự lãnh đạo của Thành ủy Biên Hòa không ngừng nỗ lực phấn đấu vươn lên phát triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần, hoàn thành tất cả những chỉ tiêu mà thành phố giao cho

Nhằm thể hiện lại truyền thống hào hùng, bất khuất của Đảng bộ và nhân dân Tam Hiệp, phát huy truyền thống kháng chiến, lao động trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, Ban chấp hành Đảng bộ phường Tam Hiệp cho biên soạn quyển “Lịch sử truyền thống Đảng bộ và nhân dân phường Tam Hiệp”

Trong quá trình nghiên cứu, tập hợp tư liệu, chúng tôi được sự ủng hộ của Thành ủy Biên Hòa, sự giúp đỡ chân tình của nhiều đồng chí cách mạng lão thành

và đông đảo quần chúng cách mạng ở địa phương Tuy nhiên do những khó khăn

về tư liệu bị mất mát, nhiều nhân chứng lớn tuổi không còn, nên chắc chắn quyển sách không thể tránh khỏi những thiếu sót

Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu quyển sách “Lịch sử truyền thống Đảng

bộ và nhân dân phường Tam Hiệp” với bạn đọc gần xa và mong đón nhận nhiều sự góp ý của bạn đọc

T/M Ban chấp hành Đảng bộ phường Tam Hiệp

CHƯƠNG MỞ ĐẦU

PHƯỜNG TAM HIỆP

Tam Hiệp là phường ngoại ô cách trung tâm thành phố Biên Hòa 5 km về phía đông Bắc và tây bắc giáp phường Tân Mai, nam giáp phường Bình Đa và An Bình; đông giáp phường Tam Hòa; tây giáp sông Đồng Nai (đoạn Rạch Cát qua xã Hiệp Hòa); diện tích tự nhiên là 220 hecta

Phường Tam Hiệp nằm bên cạnh những giao lộ quan trọng như: Quốc lộ 1A

và xa lộ Hà Nội, thông thương từ Nam ra Bắc và xuống đồng bằng sông Cửu Long Quốc lộ 15 có một đoạn 3 km chạy ngang qua trung tâm phường, tiếp giáp với xa

lộ Hà Nội và Quốc lộ 51 đi Vũng Tàu Đường sông Đồng Nai nối liền sông Lòng Tàu ra biển Đông và về Sài Gòn, miền Tây Nam bộ Đường sắt có một đoạn chạy ngang cạnh hướng tây bắc của phường

Về địa hình phường, Tam Hiệp chia làm hai khu vực khá rõ nét: Đất gò ở phía bắc đường 15, nơi cao nhất là 26,5 mét (nghĩa địa Bùi Thượng), đất bị la-tê-rít hóa, trên mặt có một tầng đất cát mỏng, nhiều nơi trơ đá ong cứng và sạn đen Phía nam đường 15, đa số là ruộng bưng, cao từ 1,4 đến 1,8 mét do phù sa sông Đồng Nai bồi đắp, diện tích trên 50 ha được khai phá trên 100 năm

Phường Tam Hiệp hiện nay có 26.875 dân ( nam 12.734, nữ 14.141) gồm các thành phần dân tộc như Kinh (5.681 hộ với 26.149 người, chiếm 97,37%), Hoa (19 hộ với 121 người, chiếm 0,45%), các dân tộc khác 39 hộ với 585 người, chiếm 2,18%… Nhân dân sinh sống với các nghề nông nghiệp (chủ yếu trồng hoa màu, chăn nuôi); lao động tiểu thủ công nghiệp (như làm gạch, ngói, đan lát mây tre); lao động dịch vụ, thương mại; công nhân trong các nhà máy, xí nghiệp công nghiệp quốc doanh, tư nhân

* *

* Ngược về quá khứ, phường Tam Hiệp xưa là làng Vĩnh Cửu được hình thành cách nay trên 100 năm Sách Gia Định Thành thông chí của Trịnh Hoài Đức

in năm 1820 phần viết về Trấn Biên chưa có tên Vĩnh Cửu

Bản đồ Boa-u do Pháp vẽ năm 1881, tổng Phước Vĩnh Thượng gồm có các làng: Bình Trước, Nhị Hòa, Nhất Hòa, Bình An, Tân Mai, Vĩnh Cửu

Đến năm 1928, chính quyền Pháp sáp nhập các làng Tân Mai, Bình An, Vĩnh Cửu thành xã Tam Hiệp Xã Tam Hiệp bấy giờ có diện tích rộng lớn, bao gồm cả khu vực phường Thống Nhất, Tân Mai, Bình Đa, An Bình, Tam Hòa và Tam Hiệp ngày nay

Trong suốt chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), đối với chính quyền tay sai, địa lý hành chính xã Tam Hiệp không thay đổi Đối với cách

mạng, ta cũng tổ chức xã Tam Hiệp để lãnh đạo cuộc kháng chiến ở địa phương Năm 1948, do yêu cầu của kháng chiến, Tỉnh ủy, Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh Biên Hòa chia quận Châu Thành thành hai đơn vị hành chánh: Thị xã Biên Hòa và huyện Vĩnh Cửu Xã Tam Hiệp thuộc huyện Vĩnh Cửu gồm có các ấp Vĩnh Cửu, Bình Đa, An Hảo

Năm 1955, chính quyền Sài Gòn sắp xếp lại tổ chức hành chánh, chia xã Tam Hiệp thành hai làng: Vĩnh Cửu và Bình An Làng Vĩnh Cửu có 6 ấp: Vĩnh Cửu, Minh Tân, Vĩnh Hiệp, Thái Hòa, Thái Hiệp, Trần Quốc Toản Làng Bình An gồm hai ấp Bình Đa, An Hảo

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, tỉnh Đồng Nai được thành lập (1976), để đáp ứng yêu cầu quản lý hành chánh, xây dựng và phát triển kinh tế, xã Tam Hiệp được chia ra làm 4 phường:

Phường Tam Hiệp có 3 ấp: Vĩnh Cửu, Vĩnh Hiệp, Minh Tân

Phường Tam Hòa có 3 ấp Thái Hòa, Thái Hiệp, Trần Quốc Toản

Phường An Bình gồm 2 ấp Bình Đa, An Hảo

Năm 1988, lại tách từ phường Tam Hòa lập thêm phường Bình Đa

Làng Vĩnh Cửu cách đây trên 100 năm là một vùng nằm ven sông Đồng Nai, địa bàn toàn rừng già bao phủ Cho đến những năm 50 của thế kỷ 20, khu vực này vẫn còn khá nhiều rừng chạy dài lên Hố Nai, Trảng Bom, Xuân Lộc

Thuở ấy, rừng Vĩnh Cửu có nhiều gỗ tốt như gõ, cẩm lai, dên dên, dầu, bằng lăng… Trên đường kiểm lâm Bà Bao có một cây gõ lớn đâm 4 nhánh, nhân dân thường gọi là “cây gõ bốn tược” Khi lập làng, rừng là nguồn sống quan trọng của nhân dân địa phương và quanh vùng Cây để cất nhà, hầm than, làm củi đun nấu, đốt lò gốm ở địa phương và Tân Vạn, Hóa An, Bửu Hòa…

Rừng Vĩnh Cửu còn có nhiều loại cây cho quả như bứa, rỏi, viết, gùi Đặc biệt trong kháng chiến chín năm, hạt cây cầy nhiều chất béo được cán bộ, chiến sĩ, nhân dân chế biến thành một loại thức ăn Hạt cây được giã nhuyễn, xào lên cho chảy hết dầu, dùng hai chén ăn cơm làm khuôn ép chặt để làm bánh cầy cứng như sáp ong ăn với cơm nóng

Suốt cuộc kháng chiến chín năm và những năm đầu chống Mỹ, rừng Vĩnh Cửu là một trong những căn cứ du kích quan trọng của kháng chiến; là địa bàn huấn luyện đào tạo cán bộ của huyện Vĩnh Cửu, thị xã Biên Hòa; là bàn đạp đứng chân của nhiều lực lượng vũ trang để tiến công địch trong thị xã, đánh giao thông địch trên Quốc lộ 15, Quốc lộ 1, đường sắt…; đây cũng là tuyến đường giao thông liên lạc quan trọng của cách mạng từ Bà Rịa lên Chiến khu Đ (phải đi qua Vĩnh Cửu đến chiến khu Hố Cạn-Tân Phong, qua sông Đồng Nai lên Chiến khu Đ)

Từ 1954, 1955, hàng ngàn đồng bào miền Bắc di cư vào được chính quyền Sài Gòn cho định cư ở Tam Hiệp Rừng ngày càng bị thu hẹp để phát triển làng,

xã, khu dân cư, và đến sau tết Mậu Thân 1968 thì rừng Vĩnh Cửu hoàn toàn biến mất

Làng Vĩnh Cửu có hai con suối và rạch Suối Linh bắt nguồn từ trên Hố Nai chảy qua địa bàn phường theo hướng đông tây đổ vào Rạch Cát ở vàm Bà Xanh, suối thường cạn vào mùa khô Ngang qua Suối Linh có cầu Ông Tửu trên đường

15, cầu vàm Bà Xanh Đây là hai nơi ghi dấu tội ác của giặc Pháp, chúng từng bắn giết hàng chục cán bộ, nhân dân qua lại Rạch cu Mên nhỏ từ khu gò cao bắc đường 15 chảy xuống, mùa khô có nước thủy triều lên xuống hàng ngày

Trước Cách mạng Tháng Tám 1945, làng Vĩnh Cửu có hai xóm: Xóm Trên

và Xóm Dưới (hay Xóm Bưng) với trên 70 nóc nhà (vài trăm dân), nhưng chỉ chưa đến 10 căn nhà lợp ngói âm dương nền đất Ngôi nhà lớn nhất là nhà kiểu xưa của

họ Lương với 72 cây cột gỗ quý Họ Lương là dòng họ đến sinh cơ lập nghiệp đầu tiên trong làng Nhân dân trong làng xem là bậc “tiền hiền khai khẩn” Khu phố 2 phường Tam Hiệp còn một ngôi mộ cổ mà nhân dân gọi là “mả Tía” để ghi nhớ công ơn người trước đã đến khai hoang lập làng

Nhân dân làng Vĩnh Cửu xưa sinh sống nhiều nghề, chủ yếu là nông nghiệp với diện tích trồng trọt là 58,5 ha, trong đó 37,5 ha là ruộng Tính bình quân mỗi

hộ có khoảng 1 ha Một số hộ sở hữu ruộng đất có diện tích vài chục ha (nhưng là ruộng đất ngoài xã) như Bùi Trường Thơ (tổng Thi), Lương Văn Tường…

Nguồn sống thứ hai khá quan trọng của dân làng Vĩnh Cửu trước đây là nghề làm củi, hầm than để bán, người có xe bò thì có thể chở gỗ thuê từ trong rừng

ra bờ sông Một số dân địa phương làm công nhân cạo mủ trong các sở cao su tư nhân như sở Tây lé, Étpinát, Izido, Ông Tòa (Toà Tỉ)… Cuộc sống công nhân khá nhọc nhằn, nhưng ít có cảnh bị cai, xu, xếp đánh đập như ở các đồn điền tư bản Pháp ở Xuân Lộc, Long Thành…

Một bộ phận lao động nghèo vào làm công trong các lò gạch Làng Vĩnh Cửu xưa có 5 lò gạch: Trần Thủy (chú Sủi), Lương Văn Biện, Bùi Trường Đạt, Bùi Trường Chiếm, Nguyễn Văn Kiến1 Các lò gạch này nằm ven sông, nơi đây có đất sét tốt, nhiều củi rừng cho việc đốt lò, lại có đường sông thuận tiện cho việc vận chuyển, mua bán gạch Trong 5 cơ sở này, lò gạch Ông Kiến là lớn nhất với 4 vạn viên gạch cho một mẻ lò

Sau 1954, một bộ phận đồng bào từ miền Bắc vào sinh sống ở Tam Hiệp, các nghề thủ công, buôn bán, dịch vụ thương mại bắt đầu phát triển

Nhân dân Vĩnh Cửu vẫn giữ truyền thống tín ngưỡng thờ cúng ông bà tổ tiên, các bậc tiền hiền, hậu hiền có công khai phá mở mang làng xóm Hàng năm làng có các ngày lễ chung: Mùng 10 tháng 3 âm lịch cúng thần Bạch hổ ở Miếu Ông (tức chúa sơn lâm) Miếu trước đây ở khu vực nhà thờ Bùi Vĩnh, nay không còn dấu vết Nhân dân ở Tam Hiệp lấy ngày ấy làm ngày lập thôn, trùng với ngày giỗ các vua Hùng Ngày 12 tháng giêng âm lịch là ngày cúng kỳ yên ở đình thần để cầu mưa thuận gió hòa, nhân dân làm ăn sung túc

Đình Vĩnh Cửu xưa tọa lạc ở Xóm Trên, ban đầu là một ngôi miếu nhỏ, đến

1930, được trùng tu, xây gạch trở thành ngôi đình khang trang Đình thờ “Thành hoàng bổn cảnh” có sắc phong của triều đình nhà Nguyễn Thành hoàng bổn cảnh

chỉ chung những bậc có công trong việc khai khẩn lập làng Hàng năm đến ngày lễ cúng kỳ yên, sắc thần mới được thỉnh ra đình Ngày thường, sắc thần được giao cho một gia đình có truyền thống đạo đức trong làng cất giữ

* *

* Nhân dân làng Vĩnh Cửu có truyền thống yêu nước, yêu quê hương Khi thực dân Pháp đánh chiếm tỉnh lỵ Biên Hòa (tháng 12-1861), nhân dân Vĩnh Cửu

đã tích cực ủng hộ nghĩa quân Trương Định chống Pháp Và trên mảnh đất này đã nổi lên một nhân vật tiêu biểu cho lòng yêu nước, ý chí chiến đấu bất khuất của dân tộc Đó là nhà nho Đoàn Văn Cự

Đoàn Văn Cự sinh năm 1835 tại làng Bình An, huyện Bình An tỉnh Biên Hòa (nay là huyện Thủ Đức thành phố Hồ Chí Minh) trong một gia đình nhà nho yêu nước Khi Pháp chiếm Gia Định (tháng 2-1861), ông cùng gia đình lánh về ở Bưng Kiệu thôn Vĩnh Cửu Ông làm nghề dạy học, bốc thuốc chữa bệnh gia truyền Là người có lòng yêu nước, ông ngấm ngầm tổ chức hội kín để thu hút người đồng chí hướng Số người tham gia hội kín của ông đến hàng trăm từ Vĩnh Cửu, Bình Đa, chợ Chiếu (Hiệp Hòa) đến Núi Nứa (Bà Rịa) Thôn Vĩnh Cửu có ông Nguyễn Văn Mè là một trong các chỉ huy quân sự của hội kín; ông Nguyễn Văn Lịnh là thư ký, các ông Văn, Cả Sỏi, Cả Nhe… Tân Mai có ông Cả Kiếng; Bình Đa có các ông Nguyễn Văn Chánh, Nguyễn Văn Kỳ, Trịnh Văn Nhiêu, Huỳnh Văn Liễn… Hội kín Đoàn Văn Cự được tổ chức tương đối chặt chẽ, tích trữ lương thảo, khí giới, tổ chức tập luyện võ nghệ chờ ngày khởi nghĩa

Đầu tháng 4 âm lịch năm Ất Tị (năm 1905), nghĩa quân Đoàn Văn Cự tổ chức tế cờ luyện quân ở ngọn Suối Linh Bọn trẻ chăn trâu trông thấy về nói lại với dân làng Một hương chức trong làng biết tin đã báo cho chính quyền thực dân ở Biên Hòa

Sáng mùng 8 tháng 4 (11-05-1905), được tin giặc bố ráp, Đoàn Văn Cự bố trí nghĩa quân do các ông Mè, Giáp chỉ huy để chuẩn bị đánh địch Nhưng suốt ngày không thấy động tĩnh, chiều tối ông cho anh em rút về căn cứ ăn cơm

Đúng lúc không còn quân canh phòng, một toán quân khá đông do một sĩ quan Pháp (cấp bậc quan ba, tức đại úy) chỉ huy lẻn đến bao vây nhà ông Tên sĩ quan cùng ba lính tiến vào nhà Ông vung đao chém tên sĩ quan Pháp bị thương, nhưng hắn rút súng bắn trả Đoàn Văn Cự hy sinh ngay trước bàn thờ tổ Quân Pháp nổ súng tiến vào căn cứ, thêm 16 người hy sinh Dân làng đã an táng 17 nghĩa binh vào ngôi mộ chung bên bờ Suối Linh cách xa lộ Hà Nội hiện nay khoảng 100 mét (nay thuộc phường Long Bình) Mộ Đoàn Văn Cự và 16 nghĩa binh đã được Bộ Văn hóa thông tin công nhận là di tích quốc gia vào tháng 4-1998 Hội kín Đoàn Văn Cự bị đàn áp, chủ soái và một số nghĩa binh hy sinh, nhưng tinh thần yêu nước của nhân dân thôn Vĩnh Cửu không lụi tàn mà vẫn âm ỉ, chờ thời cơ thuận lợi sẽ rực cháy

Tinh thần, tính cách thẳng thắn, hay chống đối bọn tề, tổng trong làng của dân Vĩnh Cửu xưa cũng là một nét khá độc đáo Ông Xề – một người dân trong làng, đi làm củi trong rừng thường bị cả Hiểu hạch hỏi, hoạnh họe Một hôm cả Hiểu chở gỗ lậu từ trong rừng ra, ông Xề bắt gặp, chạy ngay ra nhà hội, tay thúc trống dồn dập, miệng la làng cho lính kiểm lâm đến Cả Hiểu phải đứng ra năn nỉ

và từ đó bớt làm khó dễ nhân dân Lần khác, gặp quản Thôn trên chiếu bạc, ông Xề nắm lấy bộ bài chạy ra nhà hội đánh trống la làng, làm cho vị hương chức này mắc

cỡ từ đó bỏ đánh bạc

Trong phong trào cách mạng do Đảng Cộng sản lãnh đạo (từ năm 1930), làng Vĩnh Cửu đã có những thanh niên trí thức hưởng ứng, sau này nhiều người trở thành đảng viên Cộng sản, có vai trò trong công cuộc kháng chiến

Anh Hồ Văn Công (Tư Công), em của thầy giáo Hồ Văn Thể Anh là nhân viên sở Đoan (quan thuế) ở Sài Gòn Qua một số thủy thủ trên các tàu thường ra vào cảng, anh gửi mua được một số sách báo mác xít như: Chủ nghĩa Cộng sản sơ giải (Polide), Biện chứng pháp, báo La Lutte (Tranh đấu)… Anh mất năm 1936 khi còn rất trẻ Khi chiến tranh thế giới lần thứ II nổ ra, thực dân Pháp khủng bố phong trào cách mạng, nhà anh bị khám xét, các loại sách, báo mác xít đều bị tịch thu Anh Hồ Văn Leo (Sáu Leo) cũng là em của ông giáo Thể Là một thanh niên

có tư tưởng tiến bộ, là thư ký riêng cho đồng chí Dương Bạch Mai hồi đồng chí tham gia báo La Lutte Khi báo Dân Chúng (Le Peuple) của Đảng ra đời mà không xin phép nhà cầm quyền Pháp, anh làm phụ tá quản lý cho đồng chí Nguyễn Văn Kỉnh Báo Dân Chúng ra vài ngày một số (từ 22-7-1938 đến 30-9-1939 được tròn

80 số) Mỗi lần báo in xong, từ hai giờ sáng anh cùng Nguyễn Văn Kỉnh lo giao cho trẻ đem bán rao và phân phối cho các sạp Sau đó cả hai đi thăm các sạp “bỏ mối” để “xem tình hình, không để báo mình phất phơ trước gió, mặt mũi vàng khè, tìm hiểu lý do báo tồn đọng, nắm đạo quân bán báo”(2) Anh Hồ Văn Leo được kết nạp vào Đảng Cộng sản thời kỳ này Chiến tranh thế giới nổ ra, thực dân Pháp đàn

áp phong trào cách mạng do Đảng lãnh đạo Anh Sáu bị bắt đày đi Tà Lài Gia đình phải lo lót cho chính quyền thuộc địa, anh mới được tha về Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Hồ Văn Leo được chỉ định làm Bí thư Quận ủy đầu tiên của quận Châu Thành, tỉnh Biên Hòa

Tháng 6-1940, nước Pháp bị phát xít Đức chiếm đóng Nhân cơ hội đó, phát xít Nhật xâm lược Đông Dương, thực dân Pháp đầu hàng Nhật Từ đây nhân dân ta chịu cảnh một cổ hai tròng Bọn thực dân và lũ quân phiệt thi nhau vơ vét, bóc lột, đẩy cuôc sống các tầng lớp nhân dân ta đến chỗ cùng cực Vải mặc trở nên hiếm hoi, vừa mắc vừa khó mua Phần lớn dân làng Vĩnh Cửu phải lấy bao bố, bao bàng làm quần áo Diêm, bật lửa cũng khó tìm, bà con nghĩ cách lấy lửa bằng miếng sắt đập mạnh vào hòn sỏi to, tia lửa xẹt ra bắt cháy bùi nhùi bằng bẹ cây đủng đỉnh Dầu hôi đắt mà khó tìm, đêm đến nhiều nhà đi ngủ sớm Một số gia đình phải vào các lô cao su nhặt hạt cao su về ép dầu, thắp bằng bấc, ngọn lửa đỏ quạch, khói tuôn mù mịt khét lẹt Thiếu thốn vật chất đè nặng lên vai từng gia đình, từng người

dân Trong hoàn cảnh ấy, đông đảo quần chúng cảm nhận sâu sắc thân phận nô lệ, đọa đày, khổ đau, ý thức dân tộc tiềm ẩn dễ dàng trỗi dậy nếu được khơi gợi

Cuộc khởi nghĩa Nam kỳ tháng 11 năm 1940 thất bại, thực dân Pháp tiến hành khủng bố ác liệt phong trào cách mạng do Đảng Cộng sản lãnh đạo Một số đảng viên Cộng sản đã lánh đến Vĩnh Cửu, trong đó có đồng chí Tươi và Nguyễn Văn Trấn (Bảy Trấn) từ Chợ Đệm lên Hai đồng chí đến sống, làm việc trong lò gạch Nguyễn Văn Thức (con của ông Nguyễn Văn Kiến) Anh Hai Thức và gia đình trở thành cơ sở nuôi chứa cán bộ cách mạng trong những ngày đen tối khó khăn đó Sau đó cơ sở tìm cách đưa các đồng chí lên Đà Lạt an toàn

Khi được tin đồng chí Trần Văn Giàu và 10 đồng chí khác vượt ngục Tà Lài (ngày 27-3-1941), Nguyễn Văn Trấn lại quay về Vĩnh Cửu, được anh Hai Thức đưa về Sài Gòn để liên lạc với các đồng chí trong Xứ ủy Nam kỳ Quá trình ở tại nhà anh Hai Thức, Bảy Trấn đã quan hệ và tuyên truyền yêu nước, chống thực dân phát xít Pháp-Nhật cho nhiều thanh niên như các anh Trần Văn Đạt (Phích), Trần Văn Rô, anh Tiệp, Tư Biểu…

Anh Trần Văn Lai (Năm Rô) người làng Vĩnh Cửu là một trong những đảng viên đầu tiên của làng Anh là con trai ông Trần Văn Sĩ làm nghề buôn bán và lãnh thầu, học đến đệ tam trung học ở Sài Gòn Anh nhiều lần chống đối sự tàn ác, bóc lột của bọn tề tổng ở địa phương, cãi nhau với bọn Tây Sau năm 1940 anh giác ngộ và trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương Từ đầu năm 1944, nhiều đảng viên Cộng sản từ các nơi trở lại Biên Hòa để khôi phục, xây dựng cơ sở cách mạng Trần Văn Lai cùng Nguyễn Văn Ký (Hai Ký (3)), Huỳnh Văn Hớn, Quách Sanh đã tuyên truyền Cộng sản cho trên 10 thanh niên ở Vĩnh Cửu, Bình Đa như: Bùi Trường Thăng, Hai Xỉnh, Tư Thâm, Tư Mẹo…

Ngày 9-3-1945, Nhật đảo chính Pháp, dựng lên chính quyền bù nhìn thân Nhật Tại bến đò Kho, hai anh em Năm Đố, Bảy Phát, bà Tư Hỉnh theo đạo Cao Đài phái Tây Ninh, lập “am Phước Thiện” lôi kéo nhân dân bằng cách bất kỳ người nào ghé lại am đều được dùng cơm Chúng tuyên truyền Nhật sắp đưa “đức Cường Để” về làm vua cai trị đất nước, ai theo đạo Cao Đài sẽ được làm lớn Một

số bà con nhẹ dạ đã tin theo bọn này Nhưng bộ mặt thật của phát xít Nhật với thuyết “đồng văn đồng chủng”, với chiêu bài “giúp dân Việt độc lập” đã nhanh chóng bị lộ rõ

Một số bà con ở Tân Mai, Vĩnh Cửu bị bắt đi xâu trong các sở cao su Tây lé, Étpinát, Ông Tòa để đào hầm cho Nhật cất giấu xăng dầu, vũ khí, súng đạn… phòng máy bay đồng minh ném bom Họ làm việc như tù khổ sai, luôn bị roi và báng súng của lính Nhật hối thúc

Tháng 5-1945, tổ chức Thanh niên Tiền phong được thành lập tại Sài Gòn

do Xứ ủy Nam kỳ lãnh đạo, nhanh chóng phát triển thành một phong trào và lan tỏa về các tỉnh Tổ chức Thanh niên Tiền phong tỉnh Biên Hòa do thầy giáo Huỳnh Thiện Nghệ làm thủ lĩnh tập hợp không chỉ thanh niên mà còn quy tụ đủ các thành phần nam nữ, thiếu niên, người lớn tuổi…

Tại Vĩnh Cửu, Thanh niên Tiền phong do anh Trần Văn Lương (Hai Lương) làm đoàn trưởng, anh Nguyễn Văn Cúc (Ba Cúc), lính gác kho sở cao su Étpinát làm huấn luyện viên Vài chục thanh niên với chiếc gậy tầm vông vạt nhọn và cuộn dây thừng bên hông, ngày ngày tham gia luyện tập đội ngũ và tuần tra canh gác, bảo vệ an ninh thôn, xóm

Tháng 7-1945 tại chùa Tân Mai, đồng chí Hà Huy Giáp, Xứ ủy viên tổ chức cuộc họp với các đảng viên ở Biên Hòa như Hoàng Minh Châu (Bí thư chi bộ Đảng sở Trường Tiền Biên Hòa), Huỳnh Văn Hớn, Đặng Nguyên, Lê Nguyên Đạt… để phổ biến chủ trương gấp rút xây dựng, phát triển lực lượng cách mạng, chuẩn bị phát động quần chúng khởi nghĩa giành chính quyền khi thời cơ đến

Tháng 8-1945, tình hình trong nước ta và trên thế giới chuyển biến mau lẹ Ngày 15-8, Nhật đầu hàng Đồng Minh Thủ đô Hà Nội và một số tỉnh khởi nghĩa thắng lợi Để chuẩn bị cướp chính quyền ở Biên Hòa, các đồng chí Hoàng Minh Châu, Huỳnh Văn Hớn chỉ đạo tổ chức một cuộc mít tinh tại sân trường nam tiểu học (nay là trường Tiểu học Nguyễn Du) ngày 20-8-1945 Hơn 3.000 thanh niên từ các nơi trong tỉnh đã vể dự mít tinh Anh Hồ Thê (em ông giáo Hồ Văn Thể) được

cử lên nói chuyện, khơi gợi lòng yêu nước của thanh niên và các tầng lớp, kêu gọi tất cả hãy sẵn sàng xuống đường giành chính quyền khi có thời cơ Cuộc mít tinh cũng có tính chất thăm dò thái độ bọn lính Nhật đang trong tâm trạng thất bại, hoang mang

Chiều ngày 25-8-1945, các anh Truyện, Hồ Thê theo chỉ đạo của đồng chí Dương Bạch Mai về Vĩnh Cửu, thông báo tình hình khởi nghĩa thắng lợi ở khắp nơi, nắm lại Thanh niên Tiền phong chuẩn bị giành chính quyền Sáng ngày 26-8, tại nhà hội Vĩnh Cửu, trước hàng trăm đồng bào và ban hương chức làng, hai anh tuyên bố chính quyền thực dân, phong kiến bị xóa bỏ Lá cờ đỏ sao vàng được treo trên nóc nhà hội Vĩnh Cửu

Cách mạng tháng Tám 1945 là ngày hội lớn của nhân dân trong làng Cùng với nhân dân cả nước, cả tỉnh, nhân dân làng Vĩnh Cửu đã đứng lên giành chính quyền, chính thức trở thành người dân tự do trong một đất nước độc lập, tự do

Ủy viên quân sự: Trần Văn Lương

Cảnh sát trưởng: Nguyễn Văn Hợi

Quốc gia tự vệ cuộc: Tư Biểu, Điếm, Phiêu

Các ủy viên khác: Bùi Trường Thăng, Bùi Trường Đạt …

Chủ nhiệm Việt Minh xã: Phạm Văn Bính (Nguyễn Văn Xỉnh, Hai Xỉnh) Các đoàn thể cứu quốc như Thanh niên, Phụ nữ xã được hình thành sau đó

Để bảo vệ chính quyền non trẻ mới hình thành và giữ gìn an ninh trật tự địa phương, Ủy ban xã chỉ đạo xây dựng đội dân quân tự vệ các thôn Vĩnh Cửu, Tân Mai, Bình Đa trên cơ sở các đội Thanh niên Tiền phong hình thành từ trước Cách mạng tháng Tám Trang bị của dân quân tự vệ chỉ có 2 khẩu súng calip 12 tịch thu của ông cả Hiểu và Hai Thủ, còn lại là gậy tầm vông, các loại dao, mác Tham gia dân quân tự vệ và được trang bị súng lúc này là ước mơ của thanh niên trong xã

Do đó, các đội viên đều có ý thức kiếm tìm vũ khí để tự trang bị, và không bỏ qua một cơ hội nào có thể lấy được khẩu súng

Một chiều đầu tháng 9-1945, một tên lính Nhật vào uống rượu ở quán Năm Mót Hắn say và để khẩu súng bên gốc cây sao cạnh quán Không bỏ lỡ cơ hội, anh

Tư Biểu chụp lấy khẩu súng chạy về xóm Biết sở Hàm Rồng có kho súng của Nhật, ít hôm sau các anh Tư Biểu, Tư Điêu, Hợi, Trừ (Keng) lẻn vào lấy được 4 khẩu súng

Những người dân Tam Hiệp từng làm xâu đào hầm chôn giấu vũ khí cho Nhật

ở sở Ông Tồn, nên rành đường và biết nơi chúng chôn vũ khí Nhiều thanh niên đã

tổ chức đi lẻ hoặc từng nhóm, lấy được nhiều thùng xăng dầu để chuyển về cho Ủy ban nhân dân tỉnh Thấy bọn lính Nhật thất trận lơ là trong việc canh gác, đội dân quân chủ trương đột vào tìm một số lượng lớn xăng dầu

Một đêm trong tháng 9, anh Năm Sang và Ba Chỉnh (thầy dạy võ người làng Tân Khánh) cầm đầu một đoàn hơn 30 người bí mật vào lấy súng ở hầm Nhật Đợt đầu các anh lấy được một số thùng đạn, khuân cất vào rừng Đợt hai, anh em vào

nhưng chưa tìm được súng thì đụng phải bọn lính đi tuần Bọn Nhật cho lính đến bao vây Anh Năm Sang và anh Cống (người Bình Đa) bị chúng bắt, số còn lại đều chạy thoát

Sáng hôm sau, bọn Nhật mang anh Cống ra bắn để thị oai rồi thủ tiêu mất xác Anh Năm Sang bị chúng đánh đập rất dã man nhằm tìm thêm những người tham gia và chỉ huy Anh Năm Sang cố chịu đau chỉ trả lời nhà ở gần cầu đúc nhà thương điên, người ta rủ thì đi chứ không biết ai cầm đầu… Thông ngôn bọn Nhật

là một anh người Miên, thấy anh bị đánh đau mà không khai báo nên rất khâm phục Thừa lúc vắng bọn Nhật, hắn bảo anh trốn chớ để bọn Nhật giải về Sài Gòn giao cho quân Anh-Pháp Đêm thứ mười lăm thừa lúc tên gác ngủ mê, anh tháo được giây trói chạy thoát về Tân Mai, rồi về cù lao Phố Bọn Nhật cho lính xuống bắt mẹ anh Sang về xét hỏi Sau đó nhân dịp chúng sai đi chợ, bà thừa cơ trốn thoát

Một người lính Nhật ở Biên Hòa có cảm tình với cách mạng Việt Nam đã báo cho cán bộ ta nơi chôn giấu vũ khí ở vùng B’Lao (Bảo Lộc, Lâm Đồng) Anh Hồ Thê và một số đồng đội được cử lên thác Pôngua, đào được một thùng súng trường Nga mang về bổ sung cho tỉnh để xây dựng lực lượng vũ trang

Khi cuộc kháng chiến của quân dân Nam bộ bùng nổ ở Sài Gòn, cũng là lúc Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh Biên Hòa quyết định xây dựng trường huấn luyện cán bộ quân sự, chính trị cho tỉnh Trường này lấy tên là “Trại Du kích Vĩnh Cửu” đặt tại ấp Vĩnh Cửu xã Tam Hiệp Ban chỉ huy trại gồm đồng chí Phan Đình Công

Ủy viên thường vụ tỉnh ủy, phụ trách quân sự; Nguyễn Xuân Diệu; giáo sư Phạm Thiều; Nguyễn Trí Định; Nguyễn Thanh Sơn; Nguyễn Đình Ưu; Huỳnh Văn Hớn – Phó chủ tịch ủy ban nhân dân tỉnh Biên Hòa

Trại chọn sở đất của ông giáo Hồ Văn Thể bên cạnh Suối Linh làm nơi huấn luyện Gia đình ông giáo Thể đã nhường ngôi nhà lợp ngói làm văn phòng Ban chỉ huy trại du kích Học viên của Trại được bố trí ăn ở trong các nhà của dân Hàng ngày, Ủy ban tỉnh đều có hai chuyến xe chở lương thực, thực phẩm lên tiếp tế cho trại

Ngày 26-9-1945, trại mở khóa học đầu tiên Học viên không chỉ là những thanh niên ưu tú ở địa phương trong tỉnh, mà còn thu hút nhiều tổ chức, cá nhân từ các điạ phương khác như: Phân đội nhà máy cưa Biên Hòa (BIF); phân đội Tân Phong do Nguyễn Chức Sắc chỉ huy; một phân đội lính Nhật theo kháng chiến 10 người từ Tân Vạn lên; 20 người có cả đảng viên từ hộ 6 Sài Gòn lên; công nhân xe lửa Sài Gòn (7 người); thanh niên các xã và nhiều công, tư chức ở Biên Hòa, Sài Gòn…

Trại có trên 80 khẩu súng các loại do nhiều nguồn cung cấp: Anh Nguyễn Đình Ưu nguyên giám đốc Nông khố ngân hàng Biên Hòa được một số sĩ quan Nhật chuyển giao, cất giấu từ trước tháng 8-1945 với 44 khẩu súng trường và nhiều mìn, lựu đạn; 20 khẩu súng săn 12 ly, 16 ly tịch thu của Pháp sau tháng Tám 1945; 10 khẩu do tiểu đội lính Nhật cung cấp khi theo kháng chiến; Đoàn Thanh niên cứu quốc Biên Hòa mang ra 4 khẩu

Giảng viên chính của trường là Nguyễn Xuân Diệu, Nguyễn Trí Định (dạy quân sự), Phạm Thiều, Thanh Sơn (dạy chính trị) Tài liệu giảng dạy quân sự chủ yếu dựa vào quyển “Chiến thuật du kích” của Nguyễn Ái Quốc và quyển Bộ binh (Infantrie militaire) Học viên được học đội ngũ, chiến thuật chiến đấu cá nhân, chiến đấu tiểu đội, trung đội, cách sử dụng các loại súng, mìn chống tăng… Về chính trị, các học viên học các bài: Năm bước công tác, đạo đức cách mạng, dân chủ và kỷ luật, khí tiết cách mạng…

Để tạo điều kiện cho Trại du kích hoạt động, Ủy ban nhân dân xã Tam Hiệp huy động các chị trong Hội Phụ nữ cứu quốc xã như bà giáo Thể, vợ anh Nguyễn Chức Sắc, gia đình anh Sáu Đức cùng với hai chị trong Ban chỉ huy trại phụ trách bếp ăn cho anh em tập luyện Lúc bấy giờ tuy chưa có phong trào “ba không” (tức không nói, không nghe, không thấy), nhưng nhân dân Tam Hiệp đã có ý thức tự giác: ai không có nhiệm vụ thì không vào phạm vi của trại; nếu có người lạ lảng vảng thì nhân dân báo cho bộ phận bảo vệ ra xét hỏi

Cuối tháng 10-1945, quân Nhật theo lệnh “Đồng Minh” lùng sục vào Vĩnh Cửu Ban chỉ huy trại quyết định chuyển trại về đồi An Hảo Địch lại lùng sục, trại dời về đình Bình Đa Lúc này đoàn quân Nam Tiến do đồng chí Nam Long chỉ huy vào đến Biên Hòa, trại được tăng cường thêm một số giảng viên quân sự, chính trị tốt nghiệp Trường quân chính Việt Bắc như Đỗ Hy Vọng, Mạnh Liên, Quang Phục…

Ngày 25-10-1945, quân Pháp đánh chiếm tỉnh lỵ Biên Hòa, trại du kích Vĩnh Cửu lại chuyển về khu vực Suối Linh (ấp Vĩnh Cửu) Nhà thầy giáo Thể, giáo Tỏi, giáo Tòng – những người đã có nhiều giúp đỡ cho trại hoạt động đều bị thực dân đốt phá Trường chỉ ở Suối Linh vài ngày, sau đó phải chuyển về Tân Tịch (Tân Uyên)

Hơn hai tháng thành lập, huấn luyện, Trại Du kích Vĩnh Cửu – trường quân chính đầu tiên của Biên Hòa, đã đào tạo được trên 100 cán bộ quân sự, chính trị Đây là những hạt nhân để xây dựng phong trào du kích chiến tranh trong tỉnh Nhiều đồng chí từ trại du kích Vĩnh Cửu sau này trở thành sĩ quan cao cấp của Quân đội nhân dân Việt Nam

Khi thực dân Pháp đánh chiếm tỉnh lỵ Biên Hòa, thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến của tỉnh, Ủy ban nhân dân xã Tam Hiệp chỉ đạo cho dân quân chặt cây ngã đổ ra đường 15 để ngăn cản giặc; phá một phần trường học Vĩnh Cửu để không cho địch đóng đồn bót…

Tuy vũ khí thô sơ, nhưng dân quân tự vệ xã Tam Hiệp ngay từ đầu đã thể hiện tinh thần và ý chí chiến đấu, quyết ngăn chận giặc Pháp mở rộng lấn chiếm

Một ngày vào giữa tháng 11-1945, khoảng 9 giờ sáng, một trung đội lính Pháp khoảng 30 tên từ nhà máy cưa Tân Mai lần đầu tiên hành quân mở đường đi Long Thành Đội hình địch đi theo ba hàng dọc: một hàng giữa đường 15, một hàng ven đường, một hàng đi sát bìa rừng cách lộ khoảng vài chục mét, mỗi tên đi cách nhau vài mét, súng đeo trên vai

Tiểu đội dân quân tự vệ xã Tam Hiệp có 4 khẩu súng bố trí thành ba vọng gác dài từ Tân Mai xuống Dùng mõ tre, tù và sừng trâu anh em báo động để nhân dân bồng bế con cái, dắt trâu bò, gồng gánh của cải rút về phía bắc đường 15 để “chạy Tây”

Từ trong bìa rừng cách lộ khoảng 100 mét, anh Nguyễn Văn Đạo (Năm Đạo)

và chị Tư Yến (con ông cả Thôn) quan sát địch Tên lính da đen đi đầu tiến đến gần Hắn vừa kịp la: P.C (politique colonial = chính trị thuộc địa), anh Tư Đạo nổ súng, tên lính lê dương đổ nhào xuống đất Chi Tư Yến la to: địch tới! Cả hai người vượt qua khu gò mả, chạy nhanh vào rừng Bọn lính lê dương xúm nhau săn sóc tên bị thương, nổ súng loạn xạ vào rừng rồi rút lui, bỏ dở cuộc hành quân

Những ngày đầu kháng chiến tại Biên Hòa có một số đơn vị Cộng hòa vệ binh

từ Sài Gòn chạy ra, gồm nhiều phần tử lưu manh, hay nhũng nhiễu nhân dân, không chịu chiến đấu, làm ảnh hưởng đến uy tín của bộ đội, nhân dân Xóm Bưng còn e dè khi chứa bộ đội Phân đội 4 Vệ quốc đoàn Biên Hòa do Nguyễn Chức Sắc chỉ huy, là lực lượng vũ trang đầu tiên đứng chân ở Vĩnh Cửu, phải làm chòi ở trong rừng Đứng chân ở đây còn có phân đội 5 Vệ quốc đoàn Biên Hòa do Lê Thoa chỉ huy, được ông Sáu La bí mật tiếp tế lương thực khá nhiều Đặc biệt phân đội 5 có một số lính lê dương, lính Nhật cùng tham gia kháng chiến với nhân dân Việt Nam

Chỉ cách vài ngày sau phát súng của anh Năm Đạo, anh Hóa (người Nhật) chiến sĩ phân đội 5 chỉ huy một tiểu đội chặt cây sao trên đường cống Cây Me cho ngã lăn xuống đường 15 Đơn vị phục kích tại đây chờ quân Pháp lên Tám giờ sáng hôm sau, thực dân Pháp đi mở đường bằng xe cam nhông Tới đoạn đường bị cây ngăn, xe chúng dừng lại Bộ đội ta nổ súng bắn cháy một xe rồi rút lui

Sau hai trận bị chặn đánh trên đường, thực dân Pháp tiến hành càn bố, trả thù

dã man Được Tư Tiệp, dân địa phương ra đầu hàng dẫn đường, giặc Pháp đã đốt nhà anh Năm Đạo, Ba Sang, Chín Quyền, Hai Bắc, Chín Gò Chúng châm lửa vào mái nhà ông Hai Sành, ông nhào vô định dập tắt lửa Giặc Pháp nổ súng giết chết ông ngay tại chỗ Tên Tư Tiệp sau đó lo sợ phải đưa cả gia đình trốn lên ở khu máy cưa Tân Mai

Ngày 1-12-1945, một đơn vị Quốc vệ đội (công an vũ trang) do anh Hai Thức chỉ huy tổ chức phục kích ở khu vực cầu Ông Tửu Một số dân quân tự vệ xã cùng phối hợp chiến đấu Ba xe của giặc Pháp lọt vào vòng vây, Quốc vệ đội và dân quân xã cùng nổ súng Địch chống trả quyết liệt, cuối cùng phải bỏ xe chạy bộ về nhà máy cưa Hai tên lính lê dương bị chết Ta đốt cháy 3 xe và thu một số chiến lợi phẩm Bên ta, anh Chín Địa bị thương, cố lết vào đám rễ um tùm của cây trường Khi tìm được, anh Chín đã hi sinh, trong tay còn ôm chặt cây súng trường Nga Anh Khôi bị thương ở ven Suối Linh bên cầu Ông Tửu (khóm 4) quần áo rách tả tơi Chị Tự (19 tuổi) dũng cảm cõng anh về đến căn cứ Bà Bao

Ngay hôm sau, giặc Pháp lại càn quét vào ấp Vĩnh Cửu Chúng đốt sạch 40 căn nhà ở Xóm Bưng và Xóm Gò, cướp đi nhiều của cải, gia súc của nhân dân và bắt một số người đưa đi thủ tiêu ở Trảng Bom Vừa xong trận càn của giặc, bà con

trở về cùng giúp nhau thu dọn những gì thực dân phá còn sót lại, giúp nhau dựng lại nhà cửa trên đống tro tàn đổ nát Trước những mất mát to lớn do giặc Pháp gây nên, nhân dân càng ý thức hơn về tội ác của chúng, lòng căm thù giặc càng sâu sắc hơn, chỉ có tham gia kháng chiến đánh đuổi giăc Pháp, đất nước độc lập thì người dân mới có tự do hạnh phúc Hàng loạt thanh niên ấp Vĩnh Cửu đã lên đường tòng quân chiến đấu như các anh: Sáu Hà, Nhóc, Cẩm, Tương, Du (tức Hoàng Maní), Thân, Tám Rỗ, Đực Chay…Một số thiếu niên học sinh cũng hăng hái xin theo các anh đi chiến đấu như: Sơn, Tiếp, Bảo, Ba Ngôn…

Để cổ vũ tinh thần nhân dân, tiếp bước truyền thống đánh giặc giữ nước của cha ông, Ủy ban nhân dân xã Tam Hiệp có sáng kiến tổ chức lễ viếng và đốt hương tưởng niệm nhà nho yêu nước Đoàn Văn Cự nhân dịp cúng kỳ yên (16-12 Ất Dậu 1945) Hàng chục cán bộ chính quyền, đoàn thể, du kích và thanh niên trong xã đã dâng hương trước mộ, quyết noi gương sáng của cụ sẵn sàng hi sinh vì sự nghiệp kháng chiến giành độc lập

Một mặt lo sản xuất, bảo vệ nhân dân khi giặc càn bố vào xã, cán bộ xã Tam Hiệp vẫn tích cực chuẩn bị cho ngày hội lớn của dân tộc ta: Ngày bầu cử Quốc hội đầu tiên dưới chế độ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Anh em cán bộ phải đến từng nhà dân tuyên truyền, giải thích cho bà con biết về mục đích, ý nghĩa, trách nhiệm

và vinh dự của người dân khi được cầm lá phiếu tự do để bầu người đại diện xứng đáng vào Quốc hội

Đề phòng giặc Pháp đánh phá, Ủy ban xã có sáng kiến tổ chức thùng phiếu lưu động Phiếu bầu không có (vì phương tiện in ấn chưa có), anh em phải lập danh sách cử tri, ai bỏ phiếu xong thì ký tên vào hoăc lăn ngón tay vào danh sách Ngày 6-1-1946, cùng cử tri toàn tỉnh, toàn quận, cử tri ấp Vĩnh Cửu, xã Tam Hiệp đã nhanh chóng hoàn thành nhiệm vụ công dân của mình

Trước đó 5 ngày, tại trung tâm tỉnh lỵ Biên Hòa đã diễn ra một sự kiện lớn có sức cổ vũ, động viên nhân dân toàn tỉnh thêm tin tưởng vào kháng chiến Đêm mùng 1-1, trên địa bàn ấp Vĩnh Cửu, trung đội 5 (bộ đội Tám Nghệ), cùng bộ đội liên chi 2-3 Bình Xuyên đã về đứng chân ở xã để phối hợp các cánh quân khác chờ lệnh tiến công vào nội ô Rạng sáng 2-1-1946, theo hiệu lệnh chung, các cánh quân nhất loạt nổ súng tiến công vào các cơ quan, nơi đóng quân của Pháp ở tỉnh lỵ Tiếng súng nổ, lửa bốc cháy từ trong nội ô xã Bình Trước làm giặc bất ngờ, kinh hoàng Trận đánh đầu tiên vào tỉnh lỵ Biên Hòa – đang bị giặc chiếm đóng, là câu trả lời đanh thép của nhân dân ta trước giọng điệu tuyên truyền của thực dân là “đã bình định xong Nam bộ” Tiếng súng ở Biên Hòa càng thôi thúc các tầng lớp nhân dân trong xã quyết tâm kháng chiến

Ngày 6-3-1946, Hiệp ước sơ bộ được ký kết, thực dân Pháp càng tăng cường binh lực để mở rộng chiếm đóng Tại Tam Hiệp, địch đóng bót ở trường học Vĩnh Cửu và sở cao su Suối Chùa, mỗi nơi một trung đội lính ngụy do sĩ quan Pháp chỉ huy Hai bót này có vị trí quan trọng để án ngữ, ngăn chặn lực lượng kháng chiến đột nhập vào tỉnh lỵ, kiểm soát giao thông trên đường số 1, số 15

Sống trong vùng địch kiểm soát, nhân dân Tam Hiệp vẫn khéo léo che chở cho cán bộ, du kích; hàng ngày đi chợ vẫn mua gạo, cá, rau… để tiếp tế cho bộ đội đóng ở Bà Bao Bọn lính ngụy bót Vĩnh Cửu hàng ngày thường vào làng, ấp lấy cớ

đi tuần để tìm bắt con gà, kiếm xị rượu Một buổi chiều có ba tên lính từ bót Vĩnh Cửu mang súng bất ngờ xông vào nhà bà Sáu Sách (ở khóm 4 bây giờ) Trong nhà lúc này có 5, 6 anh bộ đội đang ăn cơm Trước tình huống bất ngờ, bà Sáu vẫn bình tĩnh ra dấu cho anh em cứ ăn cơm bình thường, miệng nói cùng bọn lính: “Hôm nay nhà tôi cúng cơm cho bà già, mời mấy ông vào uống ly rượu” Chỉ tay vào các anh bộ đội bà nói: “Đây là mấy anh em bà con tôi tới chơi” Trong bọn lính có anh Hồng là người tốt gạt đi, không cho bọn lính vào ăn vì nhà bà Sáu quá nghèo Chính sự bình tĩnh, nhanh trí của bà Sáu đã giúp tránh một cuộc nổ súng thiệt hại cho bộ đội

Tuy giặc đóng bót Vĩnh Cửu, nhưng bộ đội, du kích xã lúc nào cũng tìm cách tấn công chúng khi có thời cơ Một buổi sáng tháng 5-1946, hai tên lính từ bót Vĩnh Cửu đi vào Xóm Miễu, xộc vào nhà ông Mười Chi tìm bắt gà Hay tin, bà con trong xóm nhanh chóng báo tin cho bộ đội anh Nguyễn Chức Sắc (tức phân đội 4 Vệ quốc đoàn Biên Hòa) đang đóng ở Xóm Hóc Một tiểu đội bộ đội nhanh chóng vận động ra đón địch ở bụi tre sau nhà ông Năm Ký Hai tên lính trở ra lọt vào ổ phục kích Một tên bị bắn chết, một tên bị thương nhưng chạy thoát Bọn giặc trả thù rất dã man: Chúng đem 21 người dân bị chúng bắt giam ở bót Vĩnh Cửu ra bắn chết rồi xô xuống giếng Miễu Ông

Hành động trả thù man rợ của thực dân Pháp diễn ra rất thường, mà nhân dân

ở Vĩnh Cửu, Tam Hiệp phải hứng chịu Anh Hai Nên người làng Vĩnh Cửu cùng với mười chủ xe bò khác khai thác củi bị giặc bắt đưa về bót máy cưa (BIF) Không muốn chết vì sự tra khảo của giặc, anh Nên giả vờ rằng mình biết nơi Việt Minh ẩn náu, sẵn lòng đưa chúng về ban đêm để bắt Khi về tới khu nhà anh Năm Sang gần chùa Tân Mai, lợi dụng đêm tối Hai Nên tông chạy thoát Thế là anh em

bị giam trong bót tiếp tục bị tra tấn, sau đó địch giết chết bốn người: Hai Đời, Ba Đầy, Tư Phi, Sáu Lằn

Đứng chân tại Vĩnh Cửu, ngoài bộ đội của Vệ quốc đoàn Biên Hòa, còn có một bộ phận Quốc gia tự vệ cuộc của quận Châu Thành do đồng chí Ba Ký và Chín Trừ chỉ huy Anh Năm Trung và Bảy Quăn là thanh niên của xã đã trở thành chiến sĩ Quốc gia tự vệ cuộc Nhiều tên ác ôn ra làm tay sai, chỉ điểm cho giặc Pháp đã bị Quốc gia tự vệ cuộc cảnh cáo, hoặc trừ diệt như tên cai Hoa, tên Tiên,

xã Huy… Ban đầu thành lập tuy non trẻ, nhưng Quốc gia tự vệ cuộc đứng chân ở

xã đã biết dựa vào nhân dân để hoàn thành nhiệm vụ

Cuối năm 1946, tên Thuần là một chỉ điểm của Pháp bị bắt giam tại sở cao su Ông Tòa Do sơ xuất tên này cởi được giây trói và trốn thoát Các chiến sĩ công an (tiền thân là Quốc gia tự vệ cuộc) đã phát động nhân dân bao vây khu rừng lùng sục Đến sáng, nhân dân phát hiện hắn trốn trên một cây cầy gần sở cao su Étpinat, bắt lại và chuyển giao về công an quận

Nhiều cơ sở kháng chiến ở xã Tam Hiệp mặc dù bị địch bắt giam đánh đập, vẫn kiên cường chịu đựng không một lời khai báo Vợ chồng anh Hai Kiếm là cơ

sở của bộ đội trung đội 4 (tức phân đội 4 phát triển lên), do có tên đầu hàng chỉ điểm, giặc đốt nhà của anh chị (ngày 19-12-1946), chị My (vợ anh Hai Kiếm) bị bắt giam tại bót nhà máy cưa BIF Bọn phòng nhì Pháp tra tấn chị rất dã man, nhằm buộc chị khai báo về Nguyễn Thị Thé (em của chị) đã thoát ly đi kháng chiến, hòng phăng lần để tìm những cán bộ chủ chốt hơn của xã Trước đòn thù của địch, chị Hai My vẫn một mực không khai gì, ngoài câu trả lời: Từ khi em gái tôi lớn lên bỏ nhà ra đi, tôi không biết nó làm gì và ở đâu Không có chứng cớ gì, ngày 17-1-1947, địch thả chị về, cũng là lúc chị biết tin đứa con gái nhỏ của mình chết vì thiếu ăn, thiếu sự chăm sóc của mẹ Vợ chồng anh chị phải dời nhà về ở trong sở Ông Tòa Căn nhà lá đơn sơ của anh chị chính là trạm giao liên của bộ đội

Từ cuối tháng 12-1946, thực dân Pháp mở rộng chiến tranh ra cả nước ta Chúng phải rút bớt quân ở Nam bộ để tăng cường cho chiến trường miền Bắc Theo chỉ đạo chung của Quận ủy Châu Thành dân quân du kích xã Tam Hiệp ban đêm thường ra phá đường kiểm, Quốc lộ 15, Quốc lộ 1 Để có thể thực hiện các trận đánh giao thông của địch thuận lợi, Ban chỉ huy chi đội 10 Biên Hòa quyết định đánh diệt bót Vĩnh Cửu

Một đêm tháng 3-1947, trung đội 5 đại đội B Chi đội 10) kết hợp cùng dân quân du kích xã Tam Hiệp bất ngờ nổ súng tiến công bót Vĩnh Cửu Trung đội ngụy binh trong bót bị tiêu diệt, ta tịch thu toàn bộ quân trang, quân dụng của địch Bót Vĩnh Cửu bị diệt, địch hoang mang, rút cả bót Suối Chùa

Diệt bót Vĩnh Cửu, ta mở rộng quyền làm chủ ở Tam Hiệp, xây dựng ấp Vĩnh Cửu, Bà Bao thành một căn cứ du kích hợp cùng Chiến khu Bình Đa, mở được hành lang giao thông liên lạc đường bộ nối liền từ Chiến khu Đ xuống khu vực Long Thành, Bà Rịa ven biển Quân Pháp từ Biên Hòa chỉ dám hành quân vào xã ban ngày, ban đêm bắn vu vơ vài quả mọt chê, canon Bà Bao, Vĩnh Cửu trở thành nơi đứng chân thường xuyên của các đơn vị chi đội 10, từ năm 1948 là trung đoàn

310 Biên Hòa; là địa bàn để các đơn vị vũ trang nghỉ ngơi sau một đợt hoạt động;

là bàn đạp để bộ đội xuất kích đánh giao thông đường sắt, Quốc lộ 1 và 15 Đất Bà Bao, Vĩnh Cửu cũng là điểm dừng chân, nghỉ ngơi của nhiều đoàn cán bộ Trung ương từ miền Bắc vào, hoặc từ Chiến khu Đ xuống Bà Rịa để ra Trung ương Tiểu đội du kích Vĩnh Cửu do anh Năm Sang phụ trách nhiều lần làm giao liên dẫn đường, gác ở các điểm vượt đường số I, 15 bảo vệ an toàn cho các đoàn khách (như đoàn các đồng chí Lê Duẩn, Phạm Hùng, Lê Đức Thọ…)

Trở thành vùng căn cứ du kích, Vĩnh Cửu, Bà Bao trở thành một khu vực có đời sống khá sầm uất Chợ Bà Bao nhóm họp, từ một vài hàng quán, chỉ ít lâu sau phát triển đủ loại hàng quán, từ hàng chạp phô đến các hàng ăn uống như cà phê,

hủ tíu… Nhiều bạn hàng từ trong nội thành mang hàng ra bán, trao đổi Báo từ trong vùng tạm chiếm Sài Gòn, báo từ trong Chiến khu Đ (như Biên Hòa, Tiếng Rừng) đều có thể tìm đọc tại Bà Bao vào buổi sáng Xe ngựa chở khách, chở hàng

thường xuyên từ nội ô Biên Hòa ra Vĩnh Cửu và ngược lại Ban đêm, đèn măng sông, đèn khí đá thắp sáng tới khuya, cán bộ đi lại, tiếp xúc với nhân dân thường xuyên, dễ dàng

Những ngày kỷ niệm lớn của dân tộc như Cách mạng Tháng Tám, Quốc khánh 2 tháng 9, ngày Thương binh liệt sĩ 27-7…, Bà Bao chính là nơi tổ chức, tập họp đông đảo quần chúng nhân dân ra tham dự (kể cả nhân dân trong nội thành) Các đội văn công của Ty Thông tin tuyên truyền Biên Hòa cũng thường về đây trình diễn những bài hát, điệu múa, vở kịch để phục vụ nhân dân và cổ vũ kháng chiến

Trong vùng căn cứ du kích, nhân dân luôn luôn nêu cao tinh thần cảnh giác trước các thủ đoạn mua chuộc, dụ dỗ của giặc Pháp nhằm dò la tin tức của kháng chiến Anh Nguyễn Văn Chai, một người dân ở Tam Hiệp sống bằng nghề chạy xe ngựa Sau khi bót Vĩnh Cửu bị diệt, một hôm anh bị giặc bắt về bót Tân Mai Chúng biết anh là dân Tam Hiệp nên tìm cách dụ dỗ khai thác buộc anh phải cung cấp tin tức của bộ đội trong căn cứ Nhưng mặc cho chúng tra hỏi, anh một mực trả lời mình là người làm ăn không biết gì cả Khi được tha về, anh lập tức nghỉ chạy

xe, dọn nhà vào sâu trong vùng căn cứ Thực hiện tiêu thổ kháng chiến, nhân dân Tam Hiệp còn giúp đỡ bộ đội trung đội 5 đột nhập hãng Xê đô (Cedo) ở Rạch Bùn (Bình Đa), thu một số máy móc, thiết bị và kim loại để chuyển về cho binh công xưởng chế tạo vũ khí; tịch thu mủ bành (cao su) ở sở Suối Chùa về đốt cháy hãng Tuy không kiểm soát được khu vực Vĩnh Cửu, Bình Đa, nhưng pháo ca nông (canon) của địch từ bót máy cưa (Tân Mai) thỉnh thoảng vẫn bắn vào căn cứ và tổ chức một số trận càn quét Một ngày trong tháng 5-1947, được nhân dân thông báo tin một trung đội lính lê dương Pháp hơn 30 tên từ bót Bến Gỗ hành quân vào Bình

Đa, trung đội 5 lập tức bố trí đội hình phục kích tại truông Nước Nhỉ gần chùa An Hảo Đây là một bãi đất hoang khá trống trải, hơi trũng, cây cối mọc lúp xúp, có đường mòn đi qua giữa bãi trống Chung quanh truông có nhiều bụi cây rậm rạp giấu quân rất tốt Truông có mội nước chảy ra quanh năm nên nhân dân trong vùng gọi là truông Nước Nhỉ

Khoảng 9 giờ sáng địch quay trở về, tinh thần mệt mỏi và chủ quan Chờ địch lọt vào vòng kích, bộ đội cho nổ mìn, tên lính đi đầu mang khẩu trung liên FM đầu bạc bị diệt ngay, một số tên bị thương kêu la inh ỏi Cùng lúc, bộ đội ta xung phong mãnh liệt Địch bỏ chạy tán loạn Ta tịch thu một số súng, trong đó có 1 khẩu trung liên và nhiều chiến lợi phẩm khác Trận đánh truông Nước Nhỉ là trận đầu tiên đánh thắng lính lê dương Âu Phi của thực dân, cổ vũ tinh thần nhân dân vùng kháng chiến, củng cố thêm vùng căn cứ cách mạng

Quốc lộ 15 đi ngang qua Tam Hiệp bấy giờ là con đường giao thông chiến lược của Pháp để về Long Thành, Bà Rịa, Vũng Tàu Từ khi bót Vĩnh Cửu bị diệt, bót Suối Chùa rút bỏ, khi di chuyển, thực dân Pháp thường tổ chức từng chuyến với nhiều xe có lính đi hộ tống, mở đường Thực hiện chủ trương đánh phá giao thông địch, dân quân du kích Tam Hiệp thường xuyên thực hiện phong trào “phá hoại để kháng chiến”: đào phá đường nhựa, chặt đổ, ngã các cây to ra đường đoạn

từ Tân Mai đến Suối Chùa, buộc Pháp phải giải tỏa, du kích nhân đó thực hiện bắn chim sẻ gây cho địch thiệt hại Nắm chắc tình hình địch, dân quân du kích Vĩnh Cửu hai lần dẫn đường cho Chi đội 10 Biên Hòa thực hiện đánh giao thông đường sắt thắng lợi

Tam Hiệp không xa nội ô Bình Trước – nơi đóng nhiều cơ quan chỉ huy trọng yếu của thực dân ở Biên Hòa, nhưng nhờ giữ và xây dựng được căn cứ, bàn đạp,

có sự hỗ trợ của bộ đội tỉnh, phong trào nhân dân tham gia du kích chiến tranh khá mạnh, nhiều thanh niên tham gia kháng chiến từ sau Cách mạng Tháng Tám nhanh chóng trưởng thành

Tháng 5-1947, Quận ủy quận Châu Thành được thành lập lại Ban chấp hành được Tỉnh ủy chỉ định gồm 7 đồng chí: Phạm Văn Diêu (tức Lê Lên) Bí thư và các

ủy viên Phạm Văn Bính, Ngô Bá Cao, Bùi Trường Thăng, Nguyễn Việt Trai, Đặng Văn Tuấn Đồng chí Bùi Trường Thăng được quận ủy phân công tổ chức xây dựng chi bộ Đảng ở xã Tam Hiệp làm hạt nhân để củng cố bộ máy kháng chiến địa phương gồm có chính quyền, các đoàn thể cách mạng, dân quân du kích địa phương Tiêu chuẩn hàng đầu để kết nạp Đảng bấy giờ là những người có tinh thần kháng chiến chống thực dân Pháp, biết làm tốt công tác vận động quần chúng tham gia ủng hộ kháng chiến Cán bộ công tác Đảng luôn luôn có bên mình cờ Đảng, ảnh các lãnh tụ cách mạng: Mác, Ăng-ghen, Lê-nin, Hồ Chủ tịch và quyển điều lệ Đảng Những đối tượng nhiệt tình yêu nước, hăng hái công tác đều được cán bộ Đảng tuyên truyền kết nạp

Cuối năm 1947, chi bộ Đảng Cộng sản xã Tam Hiệp được thành lập Bí thư chi bộ là đồng chí Nguyễn Cảnh Thúc (còn gọi là Nguyễn Văn Cúc, Ba Cúc), Nguyễn Văn Cường Chủ tịch xã(5), Võ Văn Kiếm Chủ nhiệm Việt Minh xã

Sự ra đời của Quận ủy Châu Thành, chi bộ xã Tam Hiệp là một bước ngoặt của phong trào kháng chiến ở địa phương Có sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân các thôn Vĩnh Cửu, Tân Mai, Bình Đa đã tích cực tham gia kháng chiến, tiêu biểu là phong trào phá hoại giao thông của địch và đóng góp lương thực nuôi quân Hàng đêm, chi bộ, các đoàn thể đều vận động dân quân du kích xã, nhân dân, có khi đến hàng trăm người cùng tham gia phá lộ 15 Bằng cuốc, xẻng, xà beng, búa tạ, nhân dân phá bứt từng đoạn lộ, gây cho địch nhiều khó khăn trong việc vận chuyển trên đường 15 Cầu Ông Tửu, cầu Suối Chùa thường xuyên bị phá hoại Phong trào đi dân công tải đạn, tải lương thực cho kháng chiến được nhân dân Tam Hiệp tham gia rất nhiệt tình, có đêm lên đến 50 xe trâu, xe bò đi vận chuyển Đây thực sự là một cuộc chiến âm thầm, dai dẳng không kém phần cam go, khó khăn, đôi khi bị giặc chặn đánh thiệt hại cả người và của Nhưng lòng yêu nước, ý thức độc lập đã

cổ vũ nhân dân Tam Hiệp lên đường dù biết có thể hi sinh Công tác tự nguyện phục vụ kháng chiến của nhân dân Tam Hiệp thể hiện rất rõ phong trào du kích chiến tranh ở địa phương

Tam Hiệp còn có những phong trào tiêu biểu khác như “hũ gạo nuôi quân”, phong trào kết nghĩa giữa các đơn vị bộ đội với hội Phụ nữ, từ đó ra đời Hội mẹ, Hội chị chiến sĩ Mỗi tháng vài lần, cán bộ Hội Phụ nữ, mà nòng cốt là Hội mẹ,

Hội chị chia nhau đến từng nhà thu những nắm gạo hàng ngày bà con ki cóp, dành dụm cho bộ đội kháng chiến Những dịp lễ, tết, các má, các chị lại làm bánh, tặng quà cho các chiến sĩ Không chỉ thế, các mẹ, các chị còn chăm chút cho bộ đội đến từng manh quần tấm áo Bộ đội ta chủ yếu xuất thân từ thành phần lao động nghèo, hành trang lớn nhất mang theo là lòng căm thù giặc sâu sắc, là lòng yêu nước nồng nàn, quần áo thiếu thốn, nhưng lại phải thường xuyên luyện tập, cơ động chiến đấu liên tục, chịu đựng nắng gắt, mưa dầm, quần áo vì thế mau rách nát Nhiều anh vụng tay, cầm kim khâu còn khó gấp trăm lần cầm súng, đành phải lấy dây thun cột lỗ thủng Tên “Vệ túm” thân thương ra đời từ đó Hội mẹ, Hội chị chiến sĩ ở Tam Hiệp thương mến bộ đội đã nhận vá quần áo cho anh em mỗi khi có dịp Một trong những điển hình là chị Năm Gương được anh em bộ đội từng ở Bà Bao, Vĩnh Cửu quý mến Một tay chị đã từng vá quần áo cho hàng trăm chiến sĩ Có lần chị may tặng một chục bộ quần áo cho anh em Nhiều mẹ, nhiều chị từ trong nội ô ra căn cứ đều mang theo vải, kim chỉ để vá quần áo cho cán bộ, chiến sĩ

Chị Đinh Thị Vân (Ba Vân) người quê Long Thành lên làm cứu thương ở Bệnh viện dân y Bình Đa Bệnh viện tiếp nhận, chữa trị cho cán bộ, chiến sĩ và nhân dân khá đông trong khi thuốc men rất là thiếu thốn Nhiều trường hợp phải cưa cắt chân tay hoặc mổ xẻ mà không có thuốc mê, thuốc tê, anh em rất đau đớn Chị Ba Vân cùng các y sĩ, y tá tận tụy bón từng muỗng cháo cho thương bệnh binh, nhẹ nhàng băng bó, rửa vết thương, dịu dàng an ủi, quạt muỗi cho anh em ngủ… Phụ nữ Tam Hiệp không chỉ phục vụ kháng chiến, mà còn trực tiếp tham gia chiến đấu trong đội du kích nữ của xã như các chị Sáu Chừng, Bùi Thị Hai…Đội

du kích nữ xã Tam Hiệp từng đoạt hạng nhất trong cuộc thi biểu diễn ở Trường Thọ (Bến Gỗ) do huyện đội Châu Thành tổ chức

Để bảo vệ vùng căn cứ, chi bộ đảng cùng Ủy ban, Mặt trận Việt Minh xã Tam Hiệp một mặt xây dựng dân quân du kích làm nhiệm vụ canh phòng, mặt khác phát động nhân dân nêu cao tinh thần cảnh giác cách mạng, nhanh chóng phát hiện nhiều tên gián điệp, chỉ điểm trà trộn để chống phá lại kháng chiến Thị Thơm, Thị Một (vợ Mười Nghệ) là hai chỉ điểm nguy hiểm bị nhân dân Tam Hiệp phát hiện cho công an bắt giữ trừng trị Thảo là trưởng ban thông tin của xã, nhưng bí mật làm tay sai cho thực dân, thường dùng mật hiệu cho máy bay Pháp bắn phá căn cứ,

đã bị nhân dân phát hiện bắt giữ

Điều đáng tự hào và cũng là sức mạnh của phong trào kháng chiến ở xã Tam Hiệp là tinh thần kiên cường, bất khuất vì đã xác định đúng lý tưởng, mục tiêu chiến đấu, sẵn sàng hi sinh vì mục tiêu cao cả đó

Ông Hai Phàm nông dân bị giặc bắt khi chúng đi càn vào vàm Cu Mên Anh Trần Thắng Rê (Tám Rê) công an xã bị bắt ở gò Cây Vải (khóm 2 bây giờ) Cả hai

bị giam giữ ở bót máy cưa BIF Tân Mai Ách Năm (thượng sĩ tên Năm) là một tay

ác ôn khét tiếng, hắn dùng đủ mọi cực hình như quay điện, đổ nước, đánh đập dã man để điều tra hai anh Hai anh vẫn một lời khai không biết Địch xua chó béc giê xông ra cắn xé hai anh Không chịu nổi cực hình, ông Hai Phàm chết tại chỗ Anh

Tám Rê bị thương nặng, chúng lôi ra bắn Thân thể hai anh bị chúng mang đi thủ tiêu ở Rạch Cát

Thực dân Pháp một mặt thực hiện khủng bố bắn giết nhân dân nhằm uy hiếp tinh thần, một mặt, thông qua nhiều biện pháp như càn quét liên tục, mua chuộc,

dụ dỗ nhân dân bỏ căn cứ về sống ở vùng tạm chiếm Nhiều gia đình trước sự uy hiếp của địch đã bỏ về Chiến khu Đ sinh sống kiên quyết không ra vùng địch kiểm soát Cuối năm 1947, đầu năm 1948, phần lớn nhân dân ấp Vĩnh Cửu dời về gò Ông Quản và lò gạch thầy Tri (Huỳnh Văn Tri) Một số gia đình về ở ấp Núi Đất Tuy sống trong vùng địch kiểm soát, nhưng lòng dân Vĩnh Cửu vẫn hướng về kháng chiến Các chị Hai Hiệp, Ba Đáo, Bảy Đồng…vẫn bí mật mua gạo, thực phẩm, các vật dụng cần thiết khác, để tại lò gạch thầy Tri Được tín hiệu hẹn trước, ban đêm chị Sáu Chừng và một số cán bộ khác chèo xuồng về rạch Cầu Lớn (Tân Mai) mang đi Anh Bùi Ngọc Châu còn bí mật gởi tặng kháng chiến một máy đèn Khu vực gò Ông Quản trở thành một đầu cầu để nhân dân vùng địch kiểm soát gởi hàng tiếp tế ra cho kháng chiến

Đầu năm 1948, sau thất bại ở Việt Bắc, thực dân Pháp lại chuyển sang bình định Nam bộ, thực hiện chính sách “dùng người Việt giết người Việt, lấy chiến tranh nuôi chiến tranh” Ở Biên Hòa, thực dân tập trung đánh phá ác liệt các vùng căn cứ, du kích nhằm tạo ra một vành đai an toàn cho khu vực nội ô Do tính chất quan trọng của xã Bình Trước (có 5 khu 8 ấp), Tỉnh ủy, Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh Biên Hòa quyết định chia lại quận Châu Thành: Xã Bình Trước trở thành thị xã Biên Hòa trực thuộc tỉnh và huyện Vĩnh Cửu gồm các xã còn lại của quận Châu Thành Bí thư Thị ủy là đồng chí Võ Văn Mén (Bảy Mén) Với những truyền thống và thành tích đóng góp cho kháng chiến ngay từ sau Cách mạng Tháng Tám, địa danh Vĩnh Cửu được đặt cho một huyện và tồn tại đến nay hơn 50 năm

Từ cuối năm 1948, thực dân Pháp ở Biên Hòa tập trung lực lượng đánh phá nhằm tiêu diệt căn cứ du kích Bình Đa, gom dân về vùng tạm chiếm Pháo binh địch từ bót nhà máy cưa thường xuyên liên tục (nhưng không thành quy luật) bắn phá vào căn cứ, gây nhiều thiệt hại về người và của trong căn cứ Ngày 21-11-

1949, đồng chí Nguyễn Văn Tứ (Tư Thiền) Phó bí thư chi bộ xã Tam Hiệp, phụ trách Mặt trận Việt Minh và Nông hội xã hi sinh vì đạn pháo kích của giặc Bộ binh địch từ tiểu khu Biên Hòa, bót Bến Gỗ, cùng bọn lính biệt kích Paren ở bót Cây Chàm thường xuyên càn quét vào Bình Đa, đột kích bí mật ám sát cán bộ, phá hoại vườn tược cây trái của nhân dân Trên hành lang giao liên từ Chiến khu Đ về Long Thành, Bà Rịa qua Hố Cạn (Tân Phong), Bình Đa nhiều cán bộ, chiến sĩ lọt vào vòng kích của địch Hàng chục cán bộ, chiến sĩ nhân dân đã hi sinh ở hai đầu cầu Bà Xanh vì lọt vòng kích của giặc

Tháng 4-1951, thực hiện âm mưu lợi dụng tôn giáo đánh phá lại kháng chiến, thực dân Pháp đưa một trung đội lính ngụy có đạo Thiên chúa về đóng bót ngay nhà thờ Long Điềm Linh mục Paul Thiên ở nhà thờ Long Điềm với danh nghĩa tặng quà ủy lạo chiến sĩ đại đội Lam Sơn nhằm mục đích tác động lôi kéo một số

cán bộ chiến sĩ đại đội, nhưng không thành Đặc biệt nguy hiểm, thực dân Pháp còn sử dụng các thủ đoạn như dùng tiền, gái, bả lợi danh để lôi kéo một số cán bộ dao động rời bỏ hàng ngũ kháng chiến (như Lương Văn Biện, nguyên là Chủ tịch

xã Tam Hiệp)

Thôn Vĩnh Cửu trở thành vành đai trắng, nhưng ở lõm rừng ven sở Tây lé, vẫn còn một vài gia đình bám trụ vì không muốn bị địch kìm kẹp Quán “quân dân” là một gian chòi lá đơn sơ do dân quân du kích Vĩnh Cửu mở Quán có bán cà phê, thuốc lá, bánh kẹo… cho các đoàn khách đi ngang qua một thời gian khá lâu Thỉnh thoảng vẫn có một vài đơn vị bộ đội về đóng ở cụm rừng cao su ít hôm Còn

du kích Tam Hiệp thì lưu động suốt một dải từ Bà Bao, Vĩnh Cửu tới Bình Đa Đứng chân thường xuyên tại căn cứ du kích Bình Đa có cơ quan, du kích xã Tam Hiệp, đại đội Lam Sơn, đại đội chuyên môn đánh phá đường sắt do Hoàng Phùng Đức chỉ huy, quân báo tỉnh và quân báo quận Châu Thành Chỉ tính riêng sáu tháng đầu năm 1949, đội chuyên môn đã đánh hỏng 13 đầu máy xe lửa Pacific

Từ cuối năm 1949, địch liên tục càn quét, các đơn vị phải liên tục chống càn quyết giữ căn cứ bàn đạp

Đầu năm 1950, sau lớp huấn luyện cách đánh tháp canh ở Chiến khu Đ, binh công xưởng Khu 7 nghiên cứu và chế tạo loại mìn lõm có sức công phá lớn để đánh tường tháp canh, mìn được đăt tên là “FT” Ngày 11-2-1950, du kích Vĩnh Cửu đã hướng dẫn một tổ bộ đội xưởng quân giới quân khu dùng một quả FT 4 kg đánh thử ở cầu Ông Tửu Quả mìn nổ phá tan một xe Dodge 4x4, diệt gọn một tiểu đội học sinh hạ sĩ quan trường Xanh Xia (Saint Cire) của Pháp qua Đông Dương thực tập ở chiến trường

Lính biệt kích Paren bót Cây Chàm liên tục đột nhập các căn cứ Bình Đa, Hố Cạn và lõm rừng Bình Ý Chúng gồm toàn bọn đầu hàng, phản bội, thông thạo địa hình vùng ven thị xã Biên Hòa Từng toán nhỏ biệt kích thực hiện chiến thuật thọc nhanh, rút nhanh; hoạt động của chúng bất ngờ không theo quy luật giờ giấc, gây cho ta nhiều khó khăn trong việc đối phó Ngày 13-3-1950, một đoàn 9 cán bộ và

du kích xã đi bảo vệ mùa màng ở Thiện Tân về Bình Đa Khoảng trưa các anh về đến trạm gác của du kích ở bến đò Kho, không thấy có người gác (do hai anh Nói

và Thanh đã bị địch đột kích bắn chết hồi đêm) Các anh thấy vỏ đồ hộp và bao thuốc lá còn mới, rải rác quanh trạm, nên cảnh giác cắt rừng đi về nhà ông Năm Ký hỏi tình hình Ông Năm cho biết hồi sáng lính có vào, không rõ đã rút chưa Cho rằng địch đã rút, các anh về đến Xóm Miễu vừa đi vừa trò chuyện Khi qua cầu Ông Gia đến ngang quán Tây lé thì cả đoàn lọt vòng kích Bọn lính nằm sau các lùm cây định bắt sống cả đoàn Anh Sáu Hà vừa xốc cây mi tuyn (tiểu liên) lên thì

bị bắn hi sinh Bị tấn công bất ngờ, các anh chạy tản vào bìa rừng và tạt xuống suối, bị địch bắn đuổi chỉ còn ba anh chạy thoát được Một tổn thất lớn với xã, nhưng cũng là bài học về thiếu cảnh giác trước biệt kích Paren

Tháng 5-1951, Trung ương Cục miền Nam bố trí lại chiến trường Tỉnh Thủ Biên được thành lập (nhập hai tỉnh Thủ Dầu Một và Biên Hòa) Thị ủy Biên Hòa vẫn do đồng chí Võ Văn Mén (Bảy Mén) làm Bí thư Tam Hiệp tuy thuộc huyện

Vĩnh Cửu, nhưng là một bàn đạp, một đầu cầu quan trọng để các lực lượng vào thị

xã

Đồn Long Điềm, nơi xuất phát của địch đánh vào căn cứ du kích Bình Đa, đồng thời thể hiện âm mưu của thực dân Pháp lợi dụng tôn giáo đánh phá cách mạng, Tỉnh ủy chỉ đạo tiến công diệt đồn Long Điềm, phá vỡ âm mưu này

Sau nhiều ngày nghiên cứu, được nhân dân Vĩnh Cửu thông tin, ngày

11-6-1951, đại đội Lam Sơn, đội biệt động tỉnh từ căn cứ du kích Bình Đa xuất phát, tập kích bất ngờ đồn Long Điềm vào giữa trưa Địch bị bất ngờ không kịp trở tay, bỏ chạy tán loạn Ta thu nhiều vũ khí, nhưng quan trọng hơn là đã phá vỡ âm mưu thâm độc của địch từ trong trứng nước, xóa bỏ thế uy hiếp của địch với căn cứ Bình Đa

Ngày 20-7-1951, tiểu đoàn 303 Thủ Biên cùng đội biệt động tỉnh và đại đội Lam Sơn huyện Vĩnh Cửu phối hợp diệt yếu khu quân sự Trảng Bom Để phát huy thắng lợi này, du kích xã Tam Hiệp đã tổ chức đánh bọn lính gác Cầu Vạt, một chốt gác của địch trên Quốc lộ 15 Cuối mưa năm 1951, các anh Hai Dớ, Ba Đảo, Sáu Xu, Bảy Kính hoá trang như một tốp đi làm than về, mang theo vũ khí (ba khẩu súng ngắn, một khẩu mi tuyn) từ trong rừng cao su đi ra Đến gần tên lính gác đang đi lại trên cầu, anh Bảy Kính bắn nhưng súng không nổ; anh Hai Dớ bắn khống chế tua gác để hai anh Sáu Xu, Ba Đảo xông lên cướp được khẩu súng trên vai tên lính gác Tên lính gác hốt hoảng nhảy xuống lòng suối để trốn Cả bốn anh rút vào rừng cao su an toàn

Cuối năm 1951, đồng chí Bí thư Thị ủy Biên Hòa hi sinh Trước tình hình đánh phá của địch ngày càng tăng, Tỉnh ủy Thủ Biên quyết định thành lập đội vũ trang tuyên truyền thị xã Biên Hòa, nhằm tuyên truyền, diệt ác và khôi phục cơ sở trong các vùng tạm chiếm Đoàn 2 đội vũ trang tuyên truyền thị xã thường xuyên đứng chân ở Bình Đa, Tam Hiệp Một số xã trong đó có Tam Hiệp được chuyển giao về thị xã để làm bàn đạp vào nội ô

Từ năm 1952, thực dân Pháp tập trung nhiều lực lượng quyết tâm diệt căn cứ

du kích Bình Đa Địch từ tiểu khu Biên Hòa liên tục càn bố vào Bình Đa; pháo, cối của địch từ bót Bến Gỗ, Máy Cưa thường xuyên bắn vào căn cứ; máy bay thỉnh thoảng lên ném bom xuống những vùng chúng nghi có bộ đội đứng chân.Tàu tuần của địch trên sông Đồng Nai ngang qua Bình Đa, chỉ cần thoáng thấy bóng người lập tức nổ súng máy vào Mặc khác thời tiết khô hạn kéo dài, trâu bò cày không có, nên số dân còn bám trụ phải bỏ ruộng Nạn đói đe dọa hàng ngày trong căn cứ Trước tình hình này, Tỉnh ủy chủ trương đưa một số cán bộ cùng nhân dân vào nội

ô sinh sống, vừa để giải quyết khó khăn trước mắt, vừa tạo thêm cơ sở bên trong nội thành

Liên tục trong năm 1952, nhiều đoàn cán bộ từ Bình Đa lên Chiến khu Đ và ngược lại bị rơi vào ổ phục kích của giặc chịu nhiều tổn thất Đặc biệt từ mùa thu năm 1952, địch càn vào Bình Đa, chúng đốn hết tre ở vòng thành bao quanh Bình

Đa Du kích Tam Hiệp luôn bám sát địch, chặn đánh nhưng không thể ngăn được

chúng Để phòng xa, chi bộ Tam Hiệp cử cán bộ về xây dựng căn cứ dự phòng ở

Bà Bưởi (gần ga Hố Nai)

Lực lượng xã Tam Hiệp bám lại Bình Đa lúc này chỉ còn các đồng chí Mười Hậu (Phó chủ tịch xã), Lâm Văn Hai (thư ký ủy ban), Tư Điêu (xã đội trưởng kiêm chính trị viên), Năm Cang (xã đội phó), Sáu Dần (cán bộ xã đội), Bảy An (công an xã), Lu và Hoa (quân nhu), Cược (quân báo), các du kích như Minh, Cầu, Cây, Kính, Tám Ta, Chinh, Sinh (cuối năm các anh Minh, Cầu, Cây hi sinh)

Cuối năm 1952, địch từ bót Bến Gỗ tiến về Bình Đa, vừa tiến quân vừa sửa đường, cuối cùng xây lại bót Bình Đa trên nền ngôi đình cũ Lực lượng của xã phải vượt Quốc lộ 15, rút lên Bà Bưởi Do khó khăn về lương thực, cán bộ, du kích Tam Hiệp chia ra thành từng nhóm nhỏ bám trụ các nơi khác nhau Một nhóm ở

Bà Bưởi, một nhóm bám vạt rừng tre sở cao su trưởng Tòa Tỉ, một nhóm lại vượt đường 15 về lò gạch Tân Hưng kiếm tre và dây rừng làm đăng bắt cá, nhờ cơ sở đi đổi gạo Vấn đề lương thực của xã hết sức khó khăn Cá, củi rừng chỉ đủ đổi mua gạo để nấu cháo loãng cho anh em ăn cầm chừng Thức ăn phổ biến là đọt mây nấu với muối, mắm ruốc Thèm thuốc lá chỉ biết quấn lá cò ke, hoăc bứt đuôi tranh hút cho đỡ nhớ Xuân Quý Tị (1953), không có gì ăn tết, thời may du kích xã chặt được một con trăn về nấu nướng đón xuân

Đóng được bót Bình Đa, địch cho một số dân trong nội ô thị xã và Bến Gỗ vào rừng làm củi để lấy thuế, đồng thời cũng để phá căn cứ của ta Bọn biệt kích áo đen cũng trà trộn với dân đi làm củi để luồn rừng hòng tìm bắt cán bộ, du kích của

ta Ở cửa rừng, chúng đặt các trạm kiểm soát để ngăn chặn dân tiếp tế gạo, thực phẩm, thuốc men… cho kháng chiến Địch không thể ngờ được lòng dân vẫn hướng về kháng chiến, bà con đã bí mật làm ám hiệu cho anh em: có lính theo thì động tác chặt cây thật gấp, không có địch thì chặt cây chầm chậm để anh em trong rừng ra tiếp xúc hoặc nhận tiếp tế mà bà con lén mang ra được

Trong khó khăn gian khổ, đa số anh em kháng chiến ở Tam Hiệp đều vững vàng, chịu đựng Nhưng cái khổ về thiếu lương thực không bằng việc có bọn đầu hàng ra làm tay sai đánh phá vào căn cứ Một ngày tháng 3-1953, Ba Chánh là trưởng đoàn 2 đội vũ trang tuyên truyền thị xã Biên Hòa, đóng quân gần đội du kích Tam Hiệp ở sở trưởng Toà Tỉ đã tổ chức ra hàng giặc mang theo cả súng và lựu đạn

Mười giờ trưa cùng ngày, anh em đội vũ trang tuyên truyền lập tức dời căn

cứ Đến khuya, Ba Chánh dẫn lính từ bót máy cưa về bắn phá vào các chòi của anh

em trong căn cứ Anh Tám Muôn đội viên bị trúng đạn hi sinh Mờ sáng

26-5-1953, tên Kính du kích Tam Hiệp lại mang súng ra hàng giặc Ngay đêm đó, hắn dẫn lính về đột vào căn cứ, bắn anh Xạn bị thương Anh Đỗ Văn Thi (Một Thi), đoàn trưởng đoàn 2 vũ trang tuyên truyền thị xã Biên Hòa bị thương nặng không chạy được, tên Hoàng súng máy – một tên trong đội đã hàng giặc dã man nổ súng giết chết anh ngay trên võng

Để bảo toàn lực lượng, huyện ủy Vĩnh Cửu, chi bộ Tam Hiệp cho một số cán

bộ, du kích đã kiên trì theo kháng chiến từ những ngày đầu về sống hợp pháp để

chờ thời cơ Anh Tư Điêu, Hai Dớ, Sáu Hoa ra sống ở khu máy cưa; ba anh Năm Sang, Sáu Hò, Tám Ta ra Bến Gỗ nhờ người quen lo giúp giấy tờ về làm ăn Trong

số người về, anh Tư Điêu bị địch bắt giam cho đến tháng 7-1954

Cuối năm 1953, Huyện ủy Vĩnh Cửu thành lập đoàn cán bộ dân quân chính Đảng, từng bước bám trụ vào Bình Đa, Hiệp Hòa… Đến đầu năm 1954, đồng chí Bảy Lan, Bí thư kiêm Chủ tịch xã Tam Hiệp cùng một số cán bộ, du kích xã về bám trụ ở Bình Đa, liên lạc được với các cơ sở trong nội ô từ ngõ cù lao Phố qua Đông xuân 1953-1954, quân dân ta giành thắng lợi lớn trong các chiến dịch Hòa Bình, Thượng Lào, Tây Nguyên, mở chiến dịch Điện Biên Phủ Nhân dân xã Tam Hiệp sống trong vùng địch tạm chiếm hàng ngày dõi theo tin tức thắng lợi của quân dân ta trên các chiến trường, tin tưởng kháng chiến nhất định thắng lợi Ngày 7-5-1954, chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng Ngày 20-7-1954, Hiệp định Giơ-ne-vơ (Genève) được ký kết, hòa bình được lập lại

***

Chín năm kháng chiến, trên một vùng đất hẹp – căn cứ kháng chiến, nhân dân Tam Hiệp chịu đựng nhiều tổn thất, mất mát và hi sinh trước sự đánh phá, bắn giết khốc liệt của giặc Pháp xâm lược và bọn tay sai Nhưng nhân dân Tam Hiệp vẫn một lòng với kháng chiến, sẵn sàng hi sinh và không từ nan bất cứ việc làm gì có lợi cho kháng chiến; vô cùng tự hào vì đã góp phần làm nên những thắng lợi chung: Tạo điều kiện cho trại huấn luyện du kích Vĩnh Cửu – trường quân chính đầu tiên của tỉnh Biên Hòa hoạt động, đào tạo cán bộ quân sự, chính trị ngay những ngày đầu kháng chiến Chi bộ Đảng xã Tam Hiệp (thành lập năm 1947) trải qua nhiều giai đoạn khó khăn ác liệt, một số đồng chí hi sinh, nhưng vẫn kiên trì lý tưởng cách mạng, luôn bám sát dân, lãnh đạo kháng chiến Nhân dân Tam Hiệp đã thể hiện lòng son sắt, gắn bó với cách mạng, một lòng ủng hộ, giúp đỡ kháng chiến; ra sức xây dựng Chiến khu Bình Đa, một bàn đạp, đầu cầu quan trọng trên trục hành lang Chiến khu Đ về Long Thành, Bà Rịa, tạo thế đứng để các lực lượng

vũ trang đánh giao thông địch, đánh vào nội ô thị xã

Lòng yêu nước, truyền thống đấu tranh, đoàn kết tin tưởng vào cách mạng… chính là những yếu tố thúc đẩy nhân dân Tam Hiệp sẵn sàng bước vào cuộc kháng chiến mới chống đế quốc Mỹ và tay sai vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước

Nhưng với âm mưu xâm lược nước ta từ trước, đế quốc Mỹ nhanh chóng hất chân thực dân Pháp, đưa Ngô Đình Diệm từ Mỹ về miền Nam làm Thủ tướng, dựng lên chính quyền bù nhìn tay sai, nhằm biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới, một tiền đồn chống Cộng sản ở Đông Nam Á Với sự giúp sức của Mỹ, Ngô Đình Diệm xây dựng chính quyền tay sai từ trung ương xuống tới tỉnh, huyện, xã; tiêu diệt các đảng phái đối lập, nhằm thống nhất quân đội tay sai ở miền Nam Hơn một triệu đồng bào miền Bắc có đạo Thiên chúa, được Mỹ, Diệm đưa vào miền Nam để xây dựng hậu thuẫn chính trị cho chính quyền tay sai

Tại Tam Hiệp, thực dân Pháp cho ủi phá vạt rừng ở phía bắc Bình Đa để xây trại lính, đưa sư đoàn 5 của Woòng A Sáng cùng với thân nhân gia đình binh lính

từ Lạng Sơn vào chiếm đóng Âm mưu của đế quốc là sử dụng số người Hoa Nùng làm hậu thuẫn chính trị quân sự cho chúng, chia rẽ dân tộc và án ngữ đánh phá khu căn cứ Bình Đa

Tuy nhiên mục tiêu hàng đầu của chính quyền Ngô Đình Diệm vẫn là tìm diệt các cán bộ Cộng sản, tiêu diệt phong trào đấu tranh của quần chúng do Đảng Cộng sản lãnh đạo Tháng 2-1955, Diệm đã thành lập các ủy ban tố cộng, diệt cộng từ trung ương xuống tới cơ sở Các đoàn công dân vụ, dân ý vụ cùng tự vệ hương thôn (tức dân vệ) và bọn tề tổng, xã tích cực phân loại dân, chú ý các cán bộ, chiến

sĩ từng tham gia kháng chiến chống Pháp chuẩn bị cho việc khủng bố trả thù sắp tới

Tháng 8-1954, sau khi thực hiện chuyển quân tập kết, đồng chí Phạm Văn Bính, Bí thư Huyện ủy Vĩnh Cửu về trực tiếp tổ chức lại chi bộ Đảng xã Tam Hiệp Đồng chí Bí thư đã triển khai nghị quyết “Tình hình mới, nhiệm vụ mới” cho chi bộ: Hiệp định Giơ-ne-vơ là một thắng lợi to lớn của dân tộc ta, nhưng chưa trọn vẹn, đất nước còn tạm thời chia hai miền Nhiệm vụ của cách mạng miền Nam

là đấu tranh giải phóng miền Nam, tiến tới thống nhất đất nước Nhiệm vụ trước mắt của chi bộ là tập họp lãnh đạo nhân dân đấu tranh chính trị đòi thi hành Hiệp

định, đòi dân sinh, dân chủ, bảo vệ quyền lợi cho nhân dân, chống địch khủng bố trả thù người kháng chiến Đồng chí Lê Văn Xu (Sáu Xu) được cử làm Bí thư chi

bộ xã Tam Hiệp (thay đồng chí Bảy Lan)

Để thực hiện nhiệm vụ mới, chi bộ phân công và bố trí các đảng viên về các địa bàn cơ sở: Đồng chí Bảy Lan ở cù lao Phố, các đồng chí Sáu Xu, Mười Hậu,

Tư Điêu ở Tân Mai và Vĩnh Cửu, đồng chí Tư Thiện ở bưng Ông Văn, Ba Vinh, Sáu Nhàn ở Bình Đa… Nhiệm vụ của các đồng chí là vận động nhân dân trước đây

bị địch o ép vào sống trong vùng tạm chiếm trở lại quê cũ để sinh sống, tạo cơ sở cho cuộc chiến đấu mới

Sau bao năm chiến tranh ác liệt, các xóm ấp nhiều năm không người ở đã gần như thành rừng, cây và cỏ tranh cao ngút đầu người Khu ruộng ven sông trở lại quang cảnh hoang sơ do thiếu bàn tay người chăm sóc Nhân dân ấp Bình Đa, Vĩnh Cửu trước không khí hòa bình, chiến tranh đã đi qua, đã trở lại quê cũ ra sức khai hoang, dọn cỏ, dọn vườn xây dựng cuộc sống mới Phải mất gần một mùa lao động, làng đất khu vực ấp Vĩnh Cửu mới dần khôi phục lại quang cảnh như trước năm 1945 Đồng làng bắt đầu dập dìu ngưới cày cấy; khi nông nhàn, các đoàn xe

bò lại kéo củi lâm phần ra bến sông; các sở cao su từng bước được khôi phục lại

Để quản lý xã, địch cho lập lại bộ máy chính quyền cơ sơ (hội đồng xã) Thực hiện sự chỉ đạo của Huyện ủy cài người hoặc cơ sở nòng cốt vào bộ máy hành chính của địch để nắm tin phục vụ cho cách mạng, chi bộ Đảng xã Tam Hiệp đã vận động những quần chúng tốt đứng ra nhận những chức vụ trong bộ máy chính quyền của địch ở xã: Ông giáo Hồ Văn Thể giữ chức Chủ tịch ủy ban nhân dân; Sáu Nhứt thư ký; ủy viên cảnh sát địch bố trí Văn Hữu Phước …Các viên chức này ban ngày làm việc ở trụ sở xã, chiều về nội ô thị xã Đội tự vệ hương thôn cũng được địch tổ chức Lợi dụng thời cơ này, chi bộ Đảng xã Tam Hiệp đã chọn và cử một số người tin cậy của ta vào đó như các anh Ba Đảo, Ba Bổ, Tám Khoẻ, Tài, Xương…

Cuối năm 1954, số dân miền Bắc bị địch dụ dỗ cưỡng ép di cư vào Nam được chính quyền Sài Gòn đưa về định cư ở Biên Hòa Số người được ngụy quyền ở Biên Hòa bố trí ở ấp Tân Mai (xã Tam Hiệp bấy giờ) làm địa điểm định cư, hầu hết là bà con ở Bùi Chu Chân ướt chân ráo vào Nam, đồng bào còn bỡ ngỡ, nhà cửa không, việc làm không, cuộc sống nhiều khó khăn vất vả Trước tình cảnh đó, sau khi thống nhất với dân địa phương, ông giáo Thể, Chủ tịch xã đã lấy khu đất ruộng hậu mấy mẫu của bà Tiếng cúng chùa để cất nhà cho bà con từ miền Bắc mới vào có nơi tạm ngụ Không phân biệt Bắc, Nam, nhân dân địa phương các ấp Tân Mai, Vĩnh Cửu, Núi Đất phát huy tinh thần “lá lành đùm lá rách” đã tham gia phụ giúp những bà con mới đến dựng nhà Sau vài năm khu định cư mới phát triển, được lấy tên là khu Bùi Tiếng, sau đó thành xã Bùi Tiếng(6)

Nhân dân địa phương vốn theo tín ngưỡng tôn trọng những bậc tiền hiền, có công với đất nước, nên cuộc sống vừa tạm ổn định, nhân dân có nguyện vọng xây dựng lại ngôi đình của xã, trước đây bị chiến tranh tàn phá Theo nguyện vọng này, ông giáo Thể vận động một số bô lão trong làng làm lại đình Vĩnh Cửu Là một

nhà giáo, nhân sĩ tiến bộ, ông Thể đề nghị và được các bô lão cùng nhân dân địa phương chấp nhận là đình sẽ thờ nhà nho yêu nước Đoàn Văn Cự, người từ đầu thế

kỷ 20 đã tập hợp quần chúng nhân dân chống thực dân Pháp, nhưng mưu sự không thành bị thực dân giết hại(7), chớ không thờ “thành hoàng bổn cảnh” chung chung như trước

Nhận thức đúng về nhà nho yêu nước chống Pháp thể hiện sự trưởng thành trong nhận thức của nhân dân, những người đã từng tham gia cuộc kháng chiến chín năm chống thực dân Pháp xâm lược Đình làng thờ Đoàn Văn Cự từ đó trở thành nơi người dân địa phương đến cúng bái hàng năm, nơi cán bộ cách mạng ở

xã (được phân công ở lại chiến đấu) lồng vào đó những câu chuyện để khơi gợi lòng yêu nước và truyền thống đấu tranh năm xưa, tập hợp đoàn kết bà con đấu tranh cho quyền lợi chính đáng của nhân dân

Từ năm 1954-1956, chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm ra sức củng cố bộ máy ngụy quyền, tập trung lực lượng đánh dẹp các giáo phái thân thực dân Pháp (như lực lượng Bình Xuyên) chống đối chính quyền Tuy nhiên đối tượng đánh phá chủ yếu của chúng vẫn là cán bộ, phong trào cách mạng và quần chúng yêu nước Do đó từ tháng 2-1955, Diệm đã thành lập các ủy ban tố cộng từ trung ương xuống tới cơ sở xã phường Ngoài mặt thì địch tỏ vẻ không phân biệt gì với những người kháng chiến, nhưng thực chất bên trong luôn luôn theo dõi bằng nhiều biện pháp, như khi đăng ký làm giấy căn cước người là cán bộ, cơ sở Việt Minh trên giấy đều có những dấu hiệu riêng, khi cần chúng có thể bắt mà không sợ lầm Bọn công dân vụ, dân ý vụ, thực chất là mật vụ của Diệm vẫn thường xuyên theo dõi các cán bộ được bố trí ngoài dân, tuyên truyền xuyên tạc nói xấu Cộng sản

Cán bộ đảng viên xã Tam Hiệp được chỉ đạo của Huyện ủy là phải sống hợp pháp trong dân để thực hiện nhiệm vụ lãnh đạo quần chúng Tuy nhiên với tinh thần cảnh giác, các đồng chí Sáu Xu, Bảy Lan…phải luôn hoán chuyển chỗ ở, sống bất hợp pháp với địch Mỗi người phải tự xây dựng cho mình nhiều cơ sở ở các ấp khác nhau để dễ hoạt động, tránh sự truy tìm của địch Đồng chí Bảy Lan thì sắm một xuồng câu lênh đênh trên sông nước không cố định một nơi nào để tránh tai mắt bọn chỉ điểm

Để tuyên truyền Hiệp định Giơ-ne-vơ, chi bộ xã Tam Hiệp tổ chức một cơ sở

in ấn bí mật ở nhà bà Nguyễn Thị Màng, mẹ ruột của anh Sáu Xu Truyền đơn được in bằng xu xoa, khẩu hiệu được viết trên các đệm lá buông Cùng làm công việc này với đồng chí Bí thư chi bộ, có hai đoàn viên Thanh lao (Đoàn Thanh niên Lao động miền Nam) là Ba Đảo và Ba Bổ và sự bảo vệ, báo động khi cần thiết của anh Tám Khoẻ và cô Chín (Lê Thị Chín)

Nội dung các truyền đơn chủ yếu là kêu gọi địch thi hành Hiệp định

Giơ-ne-vơ, chống khủng bố người kháng chiến, chia rẽ dân tộc, tôn giáo… Truyền đơn được phân phát khắp các ấp Tân Mai, Núi Đất, Vĩnh Cửu, Bình Đa… Ban đầu chưa có kinh nghiệm, các anh rải vung địch dễ phát hiện, sau đó rút kinh nghiệm các anh để từng xấp mươi tờ gần các lề đường, khi xe ô tô chạy qua truyền đơn sẽ

bị cuốn tung lên Mặt khác, nhờ đưa được cơ sở vào trong dân vệ xã, đôi khi chính

những cơ sở này bảo vệ, canh gác cho các anh làm nhiệm vụ Các khẩu hiệu thường được dán ở các gốc cây to ven đường 15, sau đó các anh lại có sáng kiến dùng khoai từ viết trên đường nhựa, địch muốn xóa cũng phải mất nhiều thời gian Nhờ có cơ sở trong dân vệ và hội đồng tề xã, chi bộ biết được âm mưu phân loại dân của địch, cũng như những thủ đoạn mà tên cò Phước (Văn Hữu Phước) chuẩn bị đánh vào cán bộ cách mạng ở địa phương Theo chỉ đạo của Tư Cường(8), khi này là trưởng ban Binh vận huyện cần phải giải quyết cò Phước không để hắn kịp đánh phá cách mạng; mọi việc phải hết sức bí mật

Ngày 25 và 26-6-1955, nhân dịp lễ cúng đình ở Tam Hiệp, có đông đủ hương chức hội tề tham dự, hai đoàn viên Thanh lao của xã được phân công bí mật phục kích cò Phước trên lộ 15 khi hắn đi xe đạp về Biên Hòa vào buổi tối Cò Phước đã

bị trừng trị theo kế hoạch Cuộc diệt ác gây tác động mạnh đối với bọn tay sai của địch ở xã Ty cảnh sát điều tra nhưng không ra được manh mối gì Sau đó theo chỉ đạo của Huyện ủy, đoàn viên Thanh lao của xã còn tham gia cuộc cảnh cáo đội Trận, vốn là nhân viên phòng nhì của Pháp nay tiếp tục làm tay sai cho ngụy quyền Mười Trận bị thương sau đòn cảnh cáo tại Hiệp Hòa đã bớt hẳn tính hung hăng

Để hợp thức hóa chính quyền tay sai ở miền Nam, tháng 10-1955, Ngô Đình Diệm bày trò “trưng cầu dân ý” nhằm phế truất Bảo Đại đang lưu vong tận bên Pháp Ngày 4-3-1956, tiến một bước cao hơn xé bỏ Hiệp định Giơ-ne-vơ, địch tổ chức bầu cử Quốc hội tay sai Trong cả hai cuộc này, chi bộ xã Tam Hiệp đã tấn phát nhiều truyền đơn, khẩu hiệu tố cáo Mỹ-Diệm vi phạm Hiệp định Đêm 3-3-

1956, anh Ba Bổ đã ném hai qủa lựu đạn vào căn phòng nhỏ đặt máy phát điện sau nhà hội (địa điểm bầu cử) Tiếng nổ tạo cớ cho nhiều bà con cử tri ở Tam Hiệp không đi bầu cử vì an ninh không bảo đảm

Tam Hiệp nằm trên tuyến lộ 15, cửa ngõ vào thị xã Biên Hòa, địch thấy cần thiết phải xây dựng những cơ sở cho việc án ngữ vành đai Từ đầu năm 1955, địch

đã đưa sư đoàn 5 Wòong A Sáng (Cao Bằng - Lạng Sơn) từ Sông Mao Bình Thuận vào xây dựng trại Trần Quốc Toản ở Bình Đa Đến tháng 6-1956, chính quyền Sài Gòn lại tiếp tục đưa hàng ngàn người là thân nhân lính sư đoàn 7 bộ binh, đa phần

là giáo dân Thiên chúa giáo ở Bùi Chu, Phát Diệm… vào định cư ở khu vực rừng chồi phía bắc đường 15 thuộc ấp Vĩnh Cửu Đoàn này do các ông tổng Quảng, chánh Trị, Đoàn Văn Thừa cầm đầu Đất của các chủ Huỳnh Thị Hượt, Bùi Trường Chiếm được chính quyền Sài Gòn mua lại để lập trại gia binh, trại định cư: Trại gia binh Bùi Hưng lập nhà thờ vào tháng 10-1956 do linh mục Phêrô Đinh Công Trình chăn dắt giáo dân Trại định cư Bùi Hiệp có linh mục Trần Hữu Quyền từ Hố Nai

về chăn dắt, làm nhà thờ sau nhà thờ Bùi Hưng(9) Trại Bùi Vĩnh lập nhà thờ lợp tôn, vách trát năm 1957 do linh mục Bùi Đình Tân chăn dắt Các trại được tổ chức khá chặt chẽ Đến khoảng giữa năm 1966, các trại này địa phương hóa và trở thành các ấp Thái Hòa, Thái Hiệp thuộc xã Tam Hiệp Năm 1957, hơn 100 giáo dân từ miền Bắc về định cư ở ấp Tân Mai (phía trái lộ 15 từ Biên Hòa xuống) lập nhà nguyện, đặt tên giáo xứ Đa Minh, sau này là ấp Minh Tân

Để xây dựng hậu thuẫn chính trị, ngụy quyền thành lập “Phong trào cách mạng quốc gia” do Ngô Đình Nhu cầm đầu Ở Tam Hiệp tổ chức này được thành lập theo lối “úp bộ” Ông giáo Thể Chủ tịch hội đồng xã Tam Hiệp bị địch ép làm chủ tịch phong trào Được huyện ủy Vĩnh Cửu và chi bộ xã chỉ đạo, ông Mười Hậu

và Năm Sang, cán bộ kháng chiến cũ, ra làm phó chủ tịch phong trào để tạo thêm thế hợp pháp hoạt động cho cách mạng Phong trào cách mạng quốc gia nêu khẩu hiệu “ái hữu, ái quốc, ái quần”, nhưng thực chất là để kiểm soát chặt quần chúng

và tuyên truyền mị dân cho cái gọi là “chính phủ quốc gia” của Diệm

Nhiều gia đình dân Vĩnh Cửu kỳ cựu, nay nhà lọt thỏm vào khu vực có đông đồng bào từ miền Bắc vào định cư Tại khu vực Bùi Tiếng để có điều kiện hoạt động, với danh nghĩa phó chủ tịch phong trào cách mạng quốc gia, ông Mười Hậu đứng ra vận động bà con quyên góp tiền dựng lại đình Tân Mai để nhân dân thờ cúng; đồng thời có điều kiện hội họp nhân dân một cách hợp pháp để thực hiện việc tuyên truyền vận động cách mạng Nhờ khéo che mắt địch, nhà ông Mười Hậu, Năm Sang trở thành một đầu mối giao liên của tỉnh Biên Hòa, huyện Vĩnh Cửu, nhiều cán bộ lãnh đạo của tỉnh, huyện đã dựa vào đây để hoạt động như Ngô

Bá Cao, Bảy Lan, Nguyễn Văn Tỏ, Phan Văn Trang, Hồng Dương…; nhà ông Tư Thiện ở vườn chôm chôm bưng Ông Văn cũng là một đầu mối giao liên của xã, huyện. (10)

Tháng 7-1956, địch mở chiến dịch Trương Tấn Bửu đánh phá phong trào cách mạng ở các tỉnh miền Đông, mà Biên Hòa là một trong những trọng điểm Địch không chỉ dùng cảnh sát, mật vụ lùng sục tìm bắt cán bộ và cơ sở cách mạng, mà còn dùng thủ đoạn mua chuộc những tên trước đây có đi kháng chiến nay tỏ ra dao động, thiếu vững vàng, nêu giải thưởng cho ai chỉ bắt được cán bộ “nằm vùng” Tên Lý ở ấp Núi Đất, nguyên là chiến sĩ đại đội Lam Sơn của huyện Vĩnh Cửu thời 9 năm, sau bão lụt năm thìn 1952, Lý bỏ về nhà Sau tháng 7-1954, trước khí thế cách mạng, Lý nhận làm cơ sở cho đồng chí Sáu Xu Bí thư xã Tam Hiệp Khi địch mở chiến dịch Trương Tấn Bửu, vì dao động và ham tiền thưởng, Lý câu kết cùng tên Tài Rượu (nguyên là quân báo huyện Vĩnh Cửu ra đầu hàng và làm tay sai cho giặc) đã bố trí cho công an ngụy phục kích bắn bị thương và bắt được đồng chí Sáu Xu ở ấp Núi Đất Anh đã bị tra tấn và chuyển đi nhiều nhà tù Biên Hòa, Thủ Đức, Phú Lợi Đầu năm 1959, đồng chí bị đày ra Côn Đảo và hi sinh tại chuồng cọp ngoài đảo ngày 17-9-1959(11)

Sau khi đồng chí Sáu Xu bị địch bắt, đồng chí Võ Văn Điêu (Tư Điêu) được Huyện ủy chỉ định làm Bí thư xã Tam Hiệp

Đồng chí Ba Bổ cũng bị địch bắt vào tháng 8-1956 tại cống Mương Sao do tên Tài Rượu bố trí Anh bị giam giữ ở khám Biên Hòa, Chí Hòa, bị địch tra khảo, đánh đập bằng nhiều thủ đoạn tàn bạo, nhưng vẫn giữ vững tinh thần không khai báo điều gì có hại cho cách mạng Cuối cùng địch chuyển anh về giam giữ ở nhà tù Tân Hiệp (Biên Hòa – địch gọi là Trung tâm huấn chính) chờ ngày ra Côn Đảo Cuối năm 1956, trước tình hình địch khủng bố, đánh phá phong trào cách mạng ngày càng ác liệt, Đảng ủy nhà tù Tân Hiệp quyết định tổ chức cuộc nổi dậy

phá khám trở về với cách mạng Ba Bổ được Đảng ủy tin tưởng cử vào đội giao liên dẫn đường cho một cánh tù nhân chính trị từ nhà tù lên hóc Ông Đặng (Tân Phong) để trở về Chiến khu Đ

Buổi chiều ngày 2-12-1956, theo hiệu lệnh của Đảng ủy, cuộc nổi dậy phá khám Tân Hiệp của những đảng viên Cộng sản, người yêu nước đã nổ ra 462 người đã ra khỏi nhà tù của địch Anh Ba Bổ với khẩu trung liên tịch thu được của địch đã dẫn đầu một đoàn tù nhân vượt qua sân bóng (trước nhà tù bên kia lộ 1) chạy vào Bàu Hang, đến gò cây Trâm Muối, còn lại 103 người (trong đó có 2 nữ) Đường tìm về với cách mạng hết sức gian nan, bởi lúc này địch đã báo động, tất cả lực lượng vũ trang của địch tham gia chiến dịch Trương Tấn Bửu đều được huy động để truy tìm người vượt ngục

Suốt hai ngày hai đêm, trong trạng thái căng thẳng thần kinh, nhịn đói, nhịn khát(12), đoàn vượt qua được lộ số 1, qua giáo xứ Đa Minh đi ven nhà hội Tam Hiệp, qua sở đất ông giáo Thể, sở cao su Suối Chùa về tới xóm Mã Thành (Bình Đa) rồi ra bến đò Kho lúc này đã bị địch phát hoang chỉ còn lại vài khóm rừng chồi lúp xúp Đêm 4-12, nhờ liên hệ được với cơ sở cũ, Ba Bổ chỉ đường cho một nhóm cán bộ người Long Thành, Bà Rịa cắt rừng về xứ Số cán bộ, đảng viên người các tỉnh Gia Định, Long An, Tây Ninh, Thủ Dầu Một được đưa ra Bến Đá (Bình Đa), mỗi người nhận một vắt cơm, xuống đò qua sông để tìm đường về quê Các anh Ba

Bổ, Tám Phi, anh Huề người Biên Hòa ở lại móc nối với cấp ủy địa phương tiếp tục công tác Trước khi đoàn chia tay, anh Tám Khoẻ, là cơ sở bí mật trong dân vệ

xã Tam Hiệp thừa lúc địch sơ hở, đã lấy được nhiều giấy kiểm tra, giấy phép đi làm ăn xa (có đóng mộc, ký tên) đưa cho anh em lên đường

Sau cuộc phá khám Tân Hiệp, một số thanh niên qua thử thách đã được kết nạp vào Đoàn Thanh niên Lao động miền Nam (gọi tắt là Đoàn Thanh lao) Anh Tám Khoẻ, sau đó là các anh Nguyễn Văn Bình (Tư Bình), Nguyễn Thành Sanh (thợ điện máy cưa), anh Khìn, Hai Méo trở thành đoàn viên Lực lượng cách mạng

ở xã Tam Hiệp được tăng cường

Năm 1957, anh Ba Đảo, đoàn viên Thanh lao bí mật trong dân vệ xã được Huyện ủy Vĩnh Cửu rút ra căn cứ ở Suối Cả(13) để học dự thảo “Đề cương đường lối cách mạng miền Nam” do đồng chí Lê Duẩn khởi thảo Khi trở về, anh cùng các đoàn viên Thanh lao ở xã tích cực rải truyền đơn, khẩu hiệu vạch trần bản chất tay sai bán nước của ngụy quyền khi bày trò bầu cử hội đồng xã Qua những thử thách, cuối năm 1957, thay mặt Huyện ủy, hai đồng chí Phan Văn Trang, Bảy Lan làm lễ kết nạp anh Ba Đảo vào Đảng tại vàm Cu Mên Không lâu sau đó, đồng chí

Ba Đảo được Ban thường vụ Huyện ủy cử làm Bí thư chi bộ xã Tam Hiệp thay đồng chí Tư Điêu

Từ cuối năm 1957, đầu năm 1958, chính quyền Sài Gòn cho xe ủi phá căn cứ Bình Đa để chuẩn bị xây dựng khu kỹ nghệ và đường xa lộ nối Biên Hòa - Sài Gòn Huyện ủy Vĩnh Cửu cử các đồng chí Hồng Dương, Năm Trang trực tiếp về cùng chi bộ xã lãnh đạo phong trào chống địch ủi phá, đòi bồi thường không để nhân dân bị cướp không ruộng đất, vườn tược Chi bộ xã cho in hàng loạt truyền

đơn kêu gọi quần chúng đấu tranh, khẩu hiệu được nêu lên: “sống có cái mồ, thác

có cái nhà”, không để cho địch ủi phá vườn, ruộng trong đó có mồ mả của cha ông Cuộc đấu tranh bắt đầu từ những kiến nghị, lấy ý kiến tập thể của nhân dân, địch không đồng ý, lập tức chi bộ phát động hàng trăm quần chúng kéo lên hiện trường ngăn không cho xe ủi, xe xúc của địch hoạt động Nhiều quần chúng trước hành động cướp đất của địch, sử dụng cả dao mác đến chặn đầu xe

Trước tinh thần đấu tranh không khoan nhượng của nhân dân, chính quyền tỉnh Biên Hòa phải xuống hòa giải, chấp nhận yêu sách của bà con, bồi thường thiệt hại ruộng vườn bị ủi phá và cho nhân dân bốc mộ thân nhân trước khi bang phá

Cuộc đấu tranh do Huyện ủy và chi bộ xã Tam Hiệp lãnh đạo giành được thắng lợi, bảo vệ được quyền lợi vật chất và quyền lợi về tinh thần của nhân dân,

đã tăng cường tình đoàn kết trong xã, nâng cao được uy tín của cách mạng

Tháng 5-1959, Ngô Đình Diệm ban hành Luật 10/59 đặt Cộng sản ra ngoài vòng pháp luật, tăng cường khủng bố, đánh phá phong trào cách mạng ở cơ sở Phong trào cách mạng miền Nam bị nhiều tổn thất nghiêm trọng

Phong trào tỉnh Biên Hòa nằm trong tình hình chung gặp nhiều khó khăn Đặc biệt là một số cán bộ mất khí tiết, dao động hoặc bị mua chuộc đã ra hàng địch Tháng 5-1959, Hà Tư nguyên Bí thư hHyện ủy Long Thành ra chiêu hồi Tháng 5-

1959, Đoàn Trị (tức Tư Cường), nguyên Bí thư chi bộ xã Tam Hiệp, trưởng ban Binh vận huyện Vĩnh Cửu đã ra đầu hàng địch Tư Cường đã chỉ điểm cho địch bắt hàng loạt cán bộ tỉnh, huyện và cơ sở tại địa phương như Hai Trắng, Chín Quyền, Mười Ốm (ba của anh Ba Bổ)…

Năm 1959, toàn miền Nam nhân dân sống trong không khí lo âu, ngột ngạt dưới chế độ phát xít của Ngô Đình Diệm Số lượng cố vấn quân sự của Mỹ ở miền Nam tăng lên đến trên 2.000 tên Tại Biên Hòa, đoàn cố vấn quân sự Mỹ (MAAG) đóng tại văn phòng nhà máy cưa Tân Mai(14), tiến hành huấn luyện và chỉ huy quân ngụy càn quét nhằm “tìm diệt” lực lượng cách mạng do Đảng Cộng sản lãnh đạo

Để tố cáo và vạch trần bản chất xâm lược của Mỹ, Liên Tỉnh ủy miền Đông chủ trương phối hợp cùng Thị ủy Biên Hòa tập kích vào “ Nhà Xanh”, nơi đoàn cố vấn quân sự Mỹ đang ở Từ tháng 5-1959, Ban quân sự Miền đã cử các trinh sát vào thị xã Biên Hòa để điều nghiên mục tiêu Các anh được gia đình má Bảy Vết,

má Ba Xuân ở Gò Me giúp đỡ, tạo điều kiện hoàn thành nhiệm vụ

Đêm 7-7-1959, một phân đội C.250 của miền Đông (nguyên là đơn vị vũ trang Biên Hòa thành lập tháng 10-1957) do đồng chí Nguyễn Văn Hoa chỉ huy(15)bất ngờ tiến công, tiêu diệt hai cố vấn quân sự Mỹ(16) Đó là hai quân nhân Mỹ chết đầu tiên trong cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ ở miền Nam Việt Nam Sau trận đánh, ngụy quyền, ngụy quân Sài Gòn tổ chức hành quân, truy tìm ác liệt nhằm trả đũa lại trận đánh Mỹ vừa qua Tối ngày 20-8-1959, Ba Chánh, nguyên trưởng ban giao liên của tỉnh Biên Hòa bị địch bắt Không giữ được khí tiết, địch chưa một đòn tra khảo, Ba Chánh đã đầu hàng Chánh và Tư Cường đã

chỉ bắt trên 300 cán bộ và cơ sở cách mạng trong tỉnh Biên Hòa, gây tổn thất nặng

nề cho Đảng bộ tỉnh và phong trào địa phương

Sáng 21-8-1959, Ba Chánh chỉ bắt đồng chí Ngô Bá Cao, Bí thư Tỉnh ủy Biên Hòa (ở Bửu Hòa) Sau đó là hàng loạt cán bộ huyện ủy Vĩnh Cửu, xã Tam Hiệp và nhiều cơ sở cách mạng bị rơi vào tay địch như Võ Văn Xường (Tư Thái), Võ Văn Khọn (Bảy Lan), Nguyễn Văn Dặn (tức Ngô Văn Đảo)…

Tháng 10-1959, tại xã Tam Hiệp, Ba Hạt lại ra hàng giặc, hắn khai báo chỉ bắt Tám Khoẻ, một đoàn viên Thanh lao được cấy vào dân vệ xã Địch đã truy lùng và phá vỡ các cơ sở nội tuyến trong bộ máy tề ngụy ở xã Đây là một tổn thất lớn đối với phong trào cách mạng ở địa phương

Tất cả những người bị bắt đều bị địch thẩm vấn, tra khảo nhằm gán ghép vào tội chỉ huy và tham gia trận đánh Mỹ đêm 7-7-1959 ở nhà Xanh Ngày 29-12-

1959, địch mở tòa án đặc biệt tại thị xã Biên Hòa, có bắt loa phóng thanh ra ngoài đường lộ nhằm răn đe quần chúng, những ai dám chống đối lại chế độ tay sai ở miền Nam Tuy nhiên trước lời lẽ đanh thép của các đồng chí (bị cáo) và không đủ chứng cớ, cuối cùng địch không đạt được mục đích đề ra Bọn quan tòa phải tuyên

bố “tha bổng các bị can về tội giết Mỹ” nhưng khép các đồng chí vào tội “Cộng sản nằm vùng phá hoại an ninh quốc gia” và tuyên án:

- Tử hình ba đồng chí: Ngô Quang Thanh, Võ Văn Khọn, Nguyễn Văn Dặn (Ngô Văn Đảo)

- Hai mươi năm tù giam: Võ Văn Xường (Tư Thái)

- Mười năm tù giam: Trần Văn Hậu và Dương Hữu Lễ…

Cùng với cả nước, cả tỉnh, nhân dân xã Tam Hiệp đã tham gia phong trào đấu tranh chống bản án dã man này Dư luận trong và ngoài nước đều phản đối bản án

do chính quyền phát xít Ngô Đình Diệm xét xử Bọn địch phải chuyển cả 6 người

về khám Chí Hòa, sau đó đày tất cả ra Côn Đảo

Như vậy đến cuối năm 1959, nằm trong tình hình chung của cả tỉnh Biên Hòa, phong trào cách mạng của xã Tam Hiệp lâm vào tình hình hết sức khó khăn: Chi bộ Đảng không còn, các cơ sở nội tuyến bị địch phát hiện và phá vỡ Các cơ sở cách mạng bị bắt Phong trào cách mạng địa phương đang đứng trước những thách thức lớn

* *

*

Trước tình hình chế độ độc tài Ngô Đình Diệm ngày càng phát xit, nhân dân miền Nam không thể chịu đựng được, tháng 1-1959, Trung ương Đảng đã họp hội nghị và đề ra Nghị quyết 15 chuyển phong trào cách mạng miền Nam lên một bước phát triển mới

Nghị quyết 15 xác định kẻ thù trước mắt của cách mạng miền Nam là đế quốc

Mỹ và tay sai; nhiệm vụ cách mạng miền Nam là đứng lên lật đổ chính quyền tay sai Sài Gòn tiến tới độc lập, hòa bình, trung lập và thống nhất đất nước Trung

ương chủ trương dùng bạo lực cách mạng, kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh

vũ trang để giành chính quyền về tay nhân dân

Với Nghị quyết 15 của Trung ương, phong trào Đồng khởi đã bùng nổ khắp nông thôn miền Nam, nhân dân miền Nam vùng lên phá tề diệt ác, làm chủ một vùng nông thôn rộng lớn, đẩy ngụy quyền Sài Gòn trước nguy cơ sụp đổ

Để cứu vãn chế độ Sài Gòn, Mỹ thực hiện chiến lược “chiến tranh đặc biệt” với quốc sách ấp chiến lược nhằm tách dân với phong trào cách mạng

Cuối năm 1959, đầu năm 1960, địch loại ông giáo Thể và đưa tổng Quảng, người di cư có đạo Thiên chúa lên làm chủ tịch xã Tam Hiệp Những người cũ trong bộ máy chính quyền ở xã đều bị gạt bỏ Bộ máy cảnh sát, công an được bố trí khắp xã, địch xem đây là khu vực an toàn của chúng Năm 1963, địch chia quận Châu Thành - Biên Hòa thành hai quận Đức Tu và Công Thanh Làng Vĩnh Cửu xã Tam Hiệp trở thành lỵ sở của quận Đức Tu Tại đây địch đặt văn phòng quận, chi cảnh sát, chi khu quân sự chỉ huy lực lượng bảo an, dân vệ toàn quận Sau này trên địa bàn quận Đức Tu, địch còn xây dựng hai trung tâm chiêu hồi của quân đoàn 3

và tỉnh Biên Hòa (cạnh trường Cao đẳng sư phạm Đồng Nai hiện nay)

Tuy bị kèm kẹp chặt, nhưng một số cơ sở nhân dân người cố cựu xã Tam Hiệp vẫn bí mật nuôi chứa, che giấu cán bộ khi về hoạt động bí mật

Để tạo bàn đạp vào khu vực trung tâm của xã, đồng chí Bí thư Thị ủy Biên Hòa(17) thường về bám trụ nhà cơ sở là bà Chín Trừ ở ấp Núi Đất (xã Bình Trước) Qua tuyên truyền giáo dục, đồng chí kết nạp ba anh Nguyễn Văn Tánh (Hai Dũng), Nguyễn Văn Thành (Ba Thành), Lê Thanh Hải (Ba Hải) vào Đoàn Thanh lao và thành lập chi đoàn Sau đó chi đoàn phát triển một số cơ sở là học sinh như Nguyễn Văn Trai (Nguyễn Minh Hoàng), Phạm Văn Hòa (Năm Hòa) Các anh được Thị ủy tổ chức ra căn cứ Hố Cạn (Tân Phong) để học tập chính trị và được giao nhiệm vụ nắm tình hình địch bên trong, tổ chức mua hàng hóa tiếp tế vào căn

cứ, phát triển cơ sở thanh niên, rải truyền đơn trong xã và thị xã Biên Hòa Khi cần thiết thực hiện những đòn cảnh cáo bọn ác ôn tay sai của địch

Nguyễn Văn Á (Tư Á) ở ấp Bình Đa nguyên là bộ đội Lam Sơn, qua trận lụt

1952 bỏ ngũ về thành Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, Tư Á do nhẹ dạ và thiếu hiểu biết

đã xin vào làm thành viên của “phong trào cách mạng quốc gia” và đảng “Cần lao nhân vị” của địch Hắn thường giao du với an ninh quân đội, bọn sĩ quan sư đoàn

7 Cơ sở mật địa phương đã vài lần rơi thư cảnh cáo vào nhà, nhưng Tư Á vẫn không thay đổi

Tháng 6-1961 được báo cáo, Thị ủy Biên Hòa quyết định cảnh cáo thích đáng

Tư Á Một buổi tối, cở sở mật nổ súng bắn Tư Á bị thương ngay tại nhà phải đưa vào bệnh viện điều trị Trở về Bình Đa, Á đã tự điều chỉnh mình Từ năm 1966, anh trở thành cơ sở hậu cần giao liên của anh Hai Hòa

Tháng 7-1962, do một nữ cơ sở thanh niên bị bắt khi rải truyền đơn khai báo, các anh Ba Hải, Năm Hòa bị lộ phải thoát ly ra căn cứ Anh Nguyễn Văn Trai bị địch bắt giam ba tháng, sau đó chúng đưa anh đi quân trường huấn luyện Nhưng

vừa xong lớp huấn luyện lính ngụy, anh Trai tìm cách thoát ly ra căn cứ trở thành chiến sĩ giải phóng quân(18)

Từ tháng 8-1962, địch triển khai rộng việc xây dựng hệ thống ấp chiến lược Tam Hiệp là cửa ngõ vào thị xã Biên Hòa, được địch tăng cường lực lượng quân

sự, cảnh sát công an dày đặc Trên địa bàn xã có trại lính Trần Quốc Toản, biệt động quân; đường ra vào xã đều có bót gác, trạm gác kiểm tra chặt chẽ việc đi lại của nhân dân Đặc biệt ở các ấp có nhiều giáo dân như Tân Mai, Minh Tân, Thái Hòa, Thái Hiệp…, Mỹ Diệm dùng chiêu bài “chống cộng bảo vệ đạo” để lừa bịp nhân dân Chúng thành lập các đội thanh niên chiến đấu có trang bị vũ khí, sử dụng lực lượng này để kiểm soát, bảo vệ các ấp, chống sự xâm nhập của cán bộ từ bên ngoài vào xã và thị xã Biên Hòa

Hố Cạn (Tân Phong) khi này vẫn còn nhiều vạt rừng, Thị ủy và nhiều cán bộ còn bám được ở đây Để nắm tình hình, Thị ủy thông qua các cơ sở bí mật là công nhân cao su sở Hội, sở Bàu Hang, nhiều công nhân là dân cố cựu ở xã Tam Hiệp Địch biết mối quan hệ giữa công nhân với cách mạng, chúng cho dân vệ, cảnh sát thường phục kích ở các lô cao su, theo dõi mọi hoạt động của công nhân ngoài

lô Công nhân khi ra lô đều bị khám xét, không ai được mang theo gạo, thực phẩm, các loại thuốc chữa bệnh, nếu xét thấy địch bắt và đánh tại chỗ không nương tay Nhiều cơ sở bí mật là công nhân như bà Mười Cốc, chị Hai Dung, chị Tư Xinh… tuy biết nguy hiểm nhưng thấy anh em ngoài căn cứ thiếu thốn, vẫn tìm mọi cách giấu hàng hoá, luồn lách để mang ra lô chuyển cho các anh Đường vào

sở cao su công nhân phải đi qua cầu Săng Máu Tại đây tên Sinh lé, trưởng ấp Tân Hiệp luôn có mặt để xét hỏi, hạch sách gây khó dễ cho công nhân

Sáng 29-9-1963, các anh Sáu A, Tư Biên, Sáu Hùng, Nam, Sĩ tổ chức phục kích đánh diệt tên trưởng ấp ác ôn Tuy nhiên quả mìn chế tạo bằng đầu đạn 105 ly

bị trục trặc kỹ thuật, khi nổ chỉ vỡ đôi, tên Sinh khiếp sợ vứt xe chạy về hướng đường sắt, anh em nổ súng nhưng đều trượt Ta tịch thu chiếc xe mô-by-lét

Biết lực lượng cách mạng của thị xã Biên Hòa đóng ở Hố Cạn, cuối năm

1963, địch cho một trung đội dân vệ từ Hố Nai và Tân Hiệp tấn công vào căn cứ Đồng chí Ba Thành và Tư Biên đã nổ súng đánh địch quyết liệt Cả hai anh đều bị thương nhưng đã kiên cường chiến đấu, diệt một số tên địch và hi sinh anh dũng Bọn địch đã bỏ thi thể hai anh bên bờ suối Săng Máu Đồng bào địa phương đã mai táng hai anh tại chỗ

***

Với âm mưu thực hiện chủ nghĩa thực dân kiểu mới ở miền Nam Việt Nam,

từ đầu những năm 60, đồng thời với việc mở xa lộ Biên Hòa - Sài Gòn, xây dựng các khu căn cứ, hậu cứ quân sự, Mỹ Diệm tiến hành quy hoạch xây dựng khu kỹ nghệ Biên Hòa - khu công nghiệp lớn nhất ở miền Nam Khu kỹ nghệ được xây dựng tập trung ở khu vực Bình Đa, An Hảo, Long Bình (ngoại ô thị xã Biên Hòa) Tháng 6 năm 1962, một ủy ban nghiên cứu của Công ty quốc gia khuếch trương các khu kỹ nghệ (Sonadézi của ngụy quyền Sài Gòn) được thành lập và đệ trình lên

Phủ Tổng thống ngụy dự án phát triển khu kỹ nghệ Biên Hòa Từ đó, hàng chục nhà máy của tư bản trong và ngoài nước với các thiết bị hiện đại của Mỹ, Nhật, Anh, Pháp, Tây Đức, Đài Loan, Hồng Kông được xây dựng như các nhà máy Cogido, Vicasa, Dofitex

Cùng với việc hình thành các nhà máy, đội ngũ công nhân lao động cũng được tuyển mộ vào làm việc Đến năm 1964, số lượng công nhân đã lên đến hơn 3.000 người Trong quá trình lao động sản xuất, trước sự bóc lột của bọn tư bản thực dân, mâu thuẫn giữa chủ tư bản và công nhân đã xảy ra ngày thêm gay gắt Tuy là dưới dạng “tự phát” nhưng nhiều cuộc đấu tranh bãi công nhỏ lẻ ở các nhà máy đã nổ ra Mục tiêu chủ yếu của các cuộc đấu tranh là đòi các quyền lợi dân sinh, dân chủ, chống lại các hành động đàn áp, sa thải công nhân

Nhận thức được tầm quan trọng phong trào đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân, ngay từ đầu, Thị ủy Biên Hòa đã quan tâm đến công tác xây dựng, tổ chức mạng lưới cơ sở, nắm và lãnh đạo phong trào đấu tranh cách mạng của đội ngũ công nhân ở khu công nghiệp Biên Hòa

Cuối năm 1962, đồng chí Trương Văn Trung (Năm Trung) một cơ sở cách mạng ở Tân Hưng, An Hòa bị giặc bắt trước đây nay mãn hạn tù trở về địa phương Đồng chí đã móc nối, liên lạc với Thị ủy để tiếp tục nhận công tác Theo

sự phân công của Thị ủy, đồng chí được cài vào hoạt động ở khu công nghiệp Biên Hòa, làm thợ sửa máy ở xí nghiệp dệt Dofitex

Xí nghiệp Dofitex có khoảng 250 thợ gồm 2/3 là nữ công nhân và hầu hết có đạo Thiên chúa Qua một thời gian tìm hiểu, giáo dục, đồng chí đã tổ chức kết nạp hai anh là Năm Bảo và Mười Hậu vào Hội công nhân giải phóng, đồng thời vận động thành lập nghiệp đoàn công nhân của xí nghiệp(19)

Nhân lúc chủ nhà máy định sa thải 22 người thợ trong đó có anh Năm Bảo, các đồng chí đã bàn bạc với các đại biểu trong nghiệp đoàn và quyết định tổ chức đấu tranh với giới chủ nhà máy Nội dung yêu sách gồm 4 điểm chính như sau:

* Không được sa thải 22 công nhân

* Tăng lương cho thợ

* Trả phụ cấp đắt đỏ cho công nhân do vật giá thị trường tăng

* Chủ phải giải quyết xe đưa đón công nhân ở 3 địa điểm là Tân Mai, Hố Nai, Bến Gỗ

Ban đại diện nghiệp đoàn tổ chức họp toàn thể công nhân để thông qua nội dung các yêu sách và lập ban thụ ủy (Ban chấp hành) để lãnh đạo cuộc đấu tranh Ngày 5 tháng 10 năm 1964, bản kiến nghị được gởi cho chủ xí nghiệp và Ty lao động tỉnh Biên Hòa Mười ngày sau (15-10) yêu sách của công nhân vẫn chưa được giải quyết Ban thụ ủy quyết định phát động công nhân đóng máy đình công

từ 11 giờ đến 18 giờ Sản lượng sản phẩm làm ra trong ngày chỉ bằng 1/3 các ngày khác Chủ hãng phải yêu cầu Ty cảnh sát Biên Hòa đưa lực lượng đến can thiệp, khủng bố công nhân Đồng chí Năm Trung bị Ty lao động ngụy “mời lên” trấn áp

tinh thần, đe dọa giam giữ Đồng chí đã đấu lý với chúng, nêu rõ quyết tâm của công nhân là đấu tranh yêu cầu giới chủ giải quyết những quyền lợi chính đáng của mình, phù hợp với luật lao động chứ không có dụng ý gì khác Chúng buộc phải trả đồng chí về lại nhà máy để làm việc

Đến ngày 22 tháng 10, chủ hãng vẫn ngoan cố không giải quyết yêu sách của công nhân Ban thụ ủy chỉ đạo tiếp tục đình công, tổ chức công nhân ngồi tập trung trước cổng nhà máy Chủ hãng, một lần nữa, yêu cầu cảnh sát đến đàn áp, đồng thời cho mời linh mục cai quản giáo xứ đến thuyết phục con chiên Thế nhưng công nhân vẫn giữ vững mục tiêu kiên quyết đấu tranh Đại biểu công nhân đứng lên trình bày nguyện vọng của anh chị em với thái độ hợp lý hợp tình Không khuất phục được tinh thần đoàn kết đấu tranh của công nhân, cuối cùng, chủ hãng buộc phải thu nhận lại 22 công nhân vừa bị sa thải, tăng 30% tiền lương và phụ cấp đắt đỏ, giải quyết xe đưa đón công nhân đi làm

Cuộc đấu tranh của công nhân Dofitex thắng lợi đã có tác động rất lớn đối với công nhân ở các nhà máy khác trong khu kỹ nghệ Để nhân rộng và phát triển phong trào, Thị ủy tiếp tục xây dựng thêm nhiều cơ sở, đồng thời cài cắm một số cán bộ nòng cốt vào các nhà máy, tổ chức các chi hội công nhân giải phóng, đẩy mạnh đấu tranh chính trị đưa phong trào cách mạng vùng đô thị phát triển toàn diện cả quân sự, chính trị và binh vận

***

Năm 1964, ngoài đảng viên Trương Văn Trung (Năm Trung) hoạt động công khai trong nhà máy Dofitex (sau đó sang làm công nhân nhà máy Cogido), Thị ủy Biên Hòa bố trí thêm nhiều cán bộ đảng vào bám trụ các xã ven như: anh Năm Sang ủy viên Ban cán sự thị xã vô Bình Đa, quan hệ và xây dựng được chị Nguyễn Thị Hai (Bảy Bông), anh Sáu Bình ở xí nghiệp Eternit, đồng chí Phạm Văn Hùng (Chín Hùng), Đặng Văn Trơn (ở Hiệp Hòa), Nguyễn Thanh Sơn (Ba Sơn), Ba Tùng, anh Phúc vô Bình Đa thành lập chi bộ năm 1967

Tháng 9-1965, do vị trí đặc điểm quan trọng của thị xã Biên Hòa, Trung ương Cục miền Nam quyết định thành lập một đơn vị chiến trường mới tương đương cấp tỉnh, tên gọi U1 (gồm thị xã Biên Hòa và huyện Vĩnh Cửu Đến tháng 10-1967 có thêm huyện Trảng Bom) Tỉnh ủy Biên Hòa (U1) thành lập 4 cánh công tác, xã Tam Hiệp thuộc sự chỉ đạo của Ban cán sự 1 (cánh CZ1)

Tỉnh ủy Biên Hòa xác định trong phong trào đô thị, lực lượng công nhân lao động đang làm ở khu kỹ nghệ Biên Hòa (đa phần thuộc xã Tam Hiệp) có một vị trí quan trọng, cần bố trí thêm cán bộ, đảng viên có kinh nghiệm vào để xây dựng và phát triển phong trào Tỉnh ủy bố trí nữ đồng chí Nguyễn Thị Thu Hồng (vợ đồng chí Nguyễn Văn Huệ tức Bảy Huệ) vào làm ở nhà máy Eternit Nhiệm vụ của chị

là làm giao liên công khai cùng với đồng chí Nguyễn Hòa Bình (Sáu Bình) tập họp

và phát triển cơ sở trong các nhà máy, xí nghiệp

Từ tháng 5-1965, lực lượng quân viễn chinh Mỹ (lữ đoàn dù 173) và quân chư hầu Úc Đại Lợi đã vào đóng quân trong sân bay Biên Hòa Sân bay được Mỹ

nâng cấp thành sân bay quân sự chiến lược lớn ở Đông Nam Á, nơi máy bay Mỹ cất cánh mang bom đi đánh phá cách mạng miền Nam và miền Bắc Đồng thời sân bay Biên Hòa trở thành một mục tiêu tấn công của các lực lượng pháo binh, đặc công của Biên Hòa, của Miền

0 giờ ngày 28 tháng 2 năm 1966, 33 khẩu ĐKB và 2 khẩu pháo 75 của Trung đoàn 75 (pháo binh Miền) và Tỉnh đội U1 từ trận địa Tân Tịch (Tân Uyên) và đồi

Bà Già (suối Săng Máu), Tân Hiệp (Bàu Hang), nã hàng trăm quả đạn pháo vào sân bay Thị xã Biên Hòa bị chấn động mạnh bởi những tiếng nổ liên tục từ trong sân bay 125 máy bay các loại bị thiệt hại, hàng trăm tên sĩ quan và giặc lái Mỹ - ngụy bị đền tội Đường băng sân bay bị hỏng nặng, mãi đến 5 ngày sau máy bay mới cất cánh được

Chiến thắng sân bay lần thứ ba(20), một lần nữa khẳng định mặc dù đế quốc

Mỹ mở rộng vành đai bảo vệ sân bay và bố phòng chặt chẽ, lực lượng ta bám trụ bằng mọi cách vẫn đột nhập đánh được, gây thiệt hại nặng nề cho địch Sau trận đánh, 1 tiểu đoàn pháo của Trung đoàn 75 pháo binh Miền được cử về phối hợp với đặc công Biên Hòa chuyên trách đánh sân bay Vành đai “diệt Mỹ” và đánh phá phương tiện chiến tranh của chúng ở sân bay được ta củng cố thêm

Kết hợp với mũi tiến công vũ trang, Tỉnh ủy U1 chỉ đạo đẩy mạnh đấu tranh chính trị ở khu kỹ nghệ Biên Hòa Cơ sở bí mật tại xí nghiệp Eternit đã hướng dẫn nghiệp đoàn vận động công nhân nhà máy đấu tranh với các yêu sách: tăng lương cho công nhân 30%; phải cấp cho công nhân 2 bộ quần áo bảo hộ lao động trong năm; làm ca đêm phải được ăn cháo thịt thay vì chỉ cho uống cà phê đen

Tên Gô-chê (Gauthier), chủ hãng không đồng ý Nghiệp đoàn tiếp tục lãnh đạo công nhân đình công và gửi kiến nghị lên thanh tra lao động tỉnh Biên Hòa, đồng thời cử anh Đinh Thành Quốc, đại diện nghiệp đoàn lên trực tiếp đấu tranh với ty lao động Trước mặt thanh tra lao động, tên Phạm Quang Phẩm giám đốc hành chánh của hãng phải chấp nhận giải quyết tăng lương cho công nhân 15% (nam công nhân từ 50 đồng lên 60 đồng/tháng; nữ công nhân từ 30 đồng lên 40 đồng/tháng); hai yêu sách sau cũng được chúng giải quyết theo kiến nghị của công nhân

Từ giữa năm 1965, Mỹ cho ủi phá khu vực rừng Ông Thang, rừng Đá Mài và

ủi phá hết 5 sở cao su thuộc Long Bình Tân và Tam Hiệp để xây dựng tổng kho hậu cần lớn nhất của quân viễn chinh Mỹ ở miền Nam Tổng kho Long Bình rộng hơn 40 km2, nằm sát trục lộ 15 và xa lộ Biên Hòa - Sài Gòn, cách Sài Gòn 20 km

về phía bắc và cách nội ô thị xã Biên Hòa 7 km về hướng đông

Xây dựng tổng kho Long Bình, Mỹ tuyển mộ công nhân vào làm Xã Tam Hiệp càng thêm phức tạp vì dân lao động từ các nơi đổ xô về tìm việc làm không chỉ trong khu công nghiệp Biên Hòa, mà cả ở Long Bình (nhân dân địa phương thường gọi là làm sở Mỹ)

Tổng kho Long Bình trở thành một mục tiêu tấn công của các lực lượng vũ trang để phá hủy bom đạn và các thiết bị chiến tranh khác của Mỹ không cho