Học kỳ LSNNPL đánh giá những quy định trong lĩnh vực dân sự của bộ luật hammurabi

Trong bộ luật Hammurabi, quan hệ lĩnh canh ruộng đất được điều chỉnh khá chi tiết, nhà làm luật phân biệt hai loại hợp đồng lĩnh canh: lĩnh canh thu tô trước và lĩnh canh thu tô sau.. Đi

I LỜI MỞ ĐẦU.

Hammurabi – bộ luật cổ xưa nhất của nhân loại Bộ luật có giá trị bởi nó

mang nhiều điểm tiến bộ, đánh dấu bước phát triển mạnh trong đời sống con người:

Về kĩ thuật lập pháp, tuy không phân chia thành các ngành luật nhưng bộ luật cũng được chia thành nhóm các điều khoản có nội dung khác nhau Phạm vi điều chỉnh của bộ luật là những quan hệ xã hội rộng, bao quát lên toàn bộ hoạt động của đời sống xã hội

Về mức độ điều chỉnh: Mức độ điều chỉnh pháp luật phụ thuộc vào tính chất của các loại quan hệ xã hội cần được điều chỉnh bằng pháp luật, các yếu tố chủ quan của nhà làm luật Bộ luật về cơ bản áp dụng mức độ điều chỉnh cụ thể, chi tiết

Về mặt hình thức pháp lý, đây là một bộ luật tổng hợp được xây dựng dưới dạng luật hình, bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh nhiều lĩnh vực và đều

có chế tài Những điểm tiến bộ đặc sắc nhất của bộ luật Hammurabi chính là ở các quy định về lĩnh vực dân sự Cùng với các quy định điều chỉnh quan hệ hình

sự, các quy định điều chỉnh quan hệ dân sự cũng chiếm tỉ lệ rất lớn trong bộ luật Các quy định này chủ yếu tập trung xử lí các vấn đề phát sinh từ quan hệ tài sản giữa các nhân với cá nhân trong xã hội Lưỡng Hà cổ đại Thực chất, bản thân bộ luật Hammurabi cũng chỉ là sự hệ thống hóa một loạt các tập quán dân sự được lưu truyền trong xã hội, các tập quán thường có tính ứng dụng cao, tập trung vào giải quyết những vấn đề cụ thể trong giao dịch dân sự hàng ngày Để hiểu rõ hơn

về những quy định trong lĩnh vực dân sự của bộ luật, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu

về vấn đề này

II ĐÁNH GIÁ VỀ NHỮNG QUY ĐỊNH TRONG LĨNH VỰC

DÂN SỰ CỦA BỘ LUẬT HAMMURABI.

1 Chế định về hợp đồng.

a Hợp đồng mua bán tài sản.

Hợp đồng mua bán tài sản là loại giao dịch dân sự phổ biến trong xã hội Lưỡng Hà cổ đại Các quy định về hợp đồng mua bán hàng hóa được quy định rải rác trong bộ luật Hammurabi Trước tiên bộ luật quy định điều kiện để hợp đồng mua bán có hiệu lực Các điều kiện đó là:

Đối tượng của hợp đồng mua bán phải là tài sản hợp pháp, nếu tài sản được đem ra mua bán là của ăn cắp thì hợp đồng mua bán vô hiệu ( điều 9, điều 10 ) Người tham gia mua bán phải có năng lực chủ thể và phải là chủ sở hữu hoặc người được chủ sở hữu ủy quyền ( điều 7, điều 177)

Hợp đồng phải được thể hiện dưới hình thức thích hợp Thông thường việc giao kết hợp đồng phải được lập thành văn bản và có người làm chứng Nếu không có người làm chứng mà về sau này tranh chấp xảy ra thì các bên tham gia quan hệ phải hoàn toàn chịu trách nhiệm ( điều 9 )

Ngoài việc quy định điều kiện chung để hợp đồng mua bán hang hóa có hiệu lực như trên, bộ luật còn có những quy định riêng đối với trường hợp mua bán

nô lệ Nô lệ là loại tài sản có tính chất đặc biệt, giá trị của nô lệ thường thể hiện

ở sức lao động cuả họ Việc mua bán nô lệ mang tính rủi ro cao, vì vậy, nhà lập pháp có xu hướng bảo vệ người mua hơn là người bán Điều 278 bộ luật quy

định: “ Kẻ nào mua một nam hay nữ nô lệ, mà trong vòng một tháng đứa nô lệ

đó bị bệnh, thì có quyền đem trả về cho chủ cũ, người chủ cũ phải hoàn tiền lại cho người mua ” Như vậy, ngay cả khi hợp đồng đã có hiệu lực bên mua vẫn có

quyền phá bỏ giao kết nếu đối tượng hợp đồng là người bị ốm

b Hợp đồng lĩnh canh ruộng đất.

Trong bộ luật Hammurabi, quan hệ lĩnh canh ruộng đất được điều chỉnh khá chi tiết, nhà làm luật phân biệt hai loại hợp đồng lĩnh canh: lĩnh canh thu tô trước

và lĩnh canh thu tô sau Căn cứ để phân biệt hai loại hợp đồng lĩnh canh nói trên

là thời điểm thu tô diễn ra trước hay sau vụ mùa Nếu như người có đất thu tô trước thì tô sẽ là một khoản tiền cố định và chủ đất sẽ không phải chịu rủi ro nếu

có thiên tai, mất mùa xảy ra Điều 45 bộ luật quy định: “ Trường hợp người chủ

đất đem ruộng đất của mình phát canh cho tá điền và đã thu trước tiền tô của tá điền đó, nếu như xảy ra thiên tai lụt lội gây mất mùa thì thiệt hại ấy tá điền phải

tự gánh chịu ”.

Ưu điểm của hợp đồng lĩnh canh thu tô trước là luôn tạo ra lợi nhuận ổn định cho người có ruộng, tuy nhiên, loại hợp đồng này mức lợi nhuận sẽ thấp hơn trường hợp thu tô sau Điều 46 bộ luật điều chỉnh trường hợp thu tô sau với nội

dung: “ Trường hợp chủ đất không thu tiền tô trước mà thỏa thuận sẽ thu 1/2 hay

1/3 tổng số thóc sẽ có được trên manh đất lĩnh canh, nếu thiên tai sảy ra dẫn đến mất mùa thì chủ đất và người lĩnh canh sẽ chia nhau tỉ lệ đã thỏa thuận trước số thóc thu được còn lại trên mảnh đất đó ”

Bộ luật Hammurabi còn phân loại hợp đồng lĩnh canh căn cứ vào đối tượng của hợp đồng là đất trồng trọt thường niên hay đất hoang hóa Đối với đất trồng

trọt thường niên, điều 42 bộ luật quy định: “Kẻ nào đã nhận lĩnh canh ruộng của

người khác để trồng trọt; Và trên mảnh ruộng đó, nếu hạt lúa không lên bông thì

kẻ lĩnh canh sẽ bị xem là lười biếng, y sẽ vẫn phải giao nộp chủ ruộng phần hoa lợi tương đương với phần hoa lợi của mảnh ruộng liền kề” Đối với đất hoang

hóa, điều 44 quy định: “ Nếu kẻ nào nhận lĩnh canh đất đã bỏ hoang hoá của

người khác để cải tạo và trồng trọt trong thời hạn là ba năm nhưng trên thực tế y lại không làm gì để cải tạo mảnh đất đó thì sang năm thứ tư, y bắt buộc phải cải

tạo mảnh đất đã lĩnh canh sau đó phải trả lại đất cho chủ ruộng và giao nộp cho ông ta hoa lợi thu từ mảnh đất theo theo tỉ lệ là 10 gour thóc trên 10 gan đất ”.

Ngoài ra, bộ luật Hammurabi còn mở rộng quan hệ lĩnh canh ruộng đất qua

việc ghi nhận quyền được cho thuê lại đất của người lĩnh canh Điều 47 bộ luật

quy định: “ Nếu trong năm đầu tiên chưa thu được hoa lợi, người lĩnh canh có

quyền thuê hoặc nhờ người khác cày đất cho mình chủ đất không được hạch hỏi người lĩnh canh về việc này khi đất đã dược cày ải và đến khi thu hoạch Chủ đất

sẽ thu phần tô tức của mình theo đúng tỷ lệ đã thoả thuận với người lĩnh canh ”.

c Hợp đồng cho vay tài sản.

Cùng với hợp đồng mua bán hàng hoá, hợp đồng lĩnh canh ruộng đất, hợp

đồng cho vay tài sản cũng là loại hợp đồng rất phổ biến trong xã hội Lưỡng Hà

cổ đại Đối với loại hợp đồng này, nhà làm luật Lưỡng Hà tập trung bảo vệ quyền lợi của hai bên vay nợ, trước hết là quyền lợi của chủ nợ Trong thực tế, để bảo đảm cho khoản vay, chủ nợ thường buộc con nợ phải cầm cố ruộng đất

Điểm tiến bộ lớn của hợp đồng cho vay đó là đã quy định rõ mức lãi suất cho từng loại hợp đồng cho vay Mức lãi suất đối với vay tiền là 1/5 Mức lãi suất đối

với vay thóc là 1/3 Điều 89 bộ luật quy định: “ Nếu tam có cho vay thóc hoặc

bạc lấy lãi thì mỗi guru có thể lấy lại 100 ca thóc, nếu cho vay bạc trắng thì mỗi xikhơ bạc có thể lấy lại 1/6 và 6 sêum” Ruộng đất là tài sản quan trọng nhất của

con nợ, đặc tính của nó là sinh lợi thường xuyên Vấn đề cần phải giải quyết là hoa lợi thu được từ mảnh đất cầm cố Xử lý vấn đề này, điều 49 bộ luật

Hammurabi quy định: “ Trường hợp một kẻ đi vay bạc của thương gia; cầm cố

đất trồng lúa hay trồng vừng cho người thương gia này Y nói với người thương gia: Xin hãy trồng trọt trên mảnh đất của tôi, và đến mùa vụ, hãy thu hoạch những hoa lợi từ đất đó;Và những người nông dân đã trồng lúa (hoặc vừng) trên mảnh đất được cầm cố Đối với trường hợp này, đến mùa gặt, số lúa (hoặc vừng) thu được trên mảnh đất cầm cố vẫn thuộc về chủ sở hữu của nó Người chủ sở hữu của mảnh đất phải trả món nợ của y cho người thương gia kia, cộng với phần lợi tức của khoản vay cũng như những phí tổn mà người thương gia đã bỏ

ra khi thuê người khác cày ruộng” Bảo vệ quyền lợi cho chủ nợ, điều 52 bộ luật

quy định: “Trong trường hợp mảnh đất cầm cố bị mất mùa, kẻ vay nợ cũng không

thể lấy việc mất mùa này làm nguyên cớ để trốn tránh khoản vay của y ” Để bảo

vệ quyền lợi cho con nợ, điều 48 bộ luật có quy định sau đây: “Nếu kẻ nào phải

đi vay nợ một người khác; Mà năm đó, ruộng nhà y (hoặc y đi thuê) bị mất mùa

do lũ lụt hoặc hạn hán; Thì y sẽ không phải hoàn lại nợ gốc và phần lãi trong năm ” Trong trường hợp thấy con nợ không có khả năng trả được khoản nợ, chủ

nợ thường có biện pháp xiết nợ Biện pháp xiết nợ chủ yếu là bắt nô lệ hoặc thậm trí là vợ, con của của con nợ làm con tin Để bảo vệ quyền lợi cho các con tin,

điều 116 bộ luật Hammurabi có quy định sau đây: “Nếu con tin bị chết trong nhà

chủ nợ do đói khổ hoặc do bị đánh đập, gia chủ của con tin có quyền kiện chủ nợ

ra Toà Nếu con tin bị chết là con trai của một người dân tự do, thì con của chủ

nợ sẽ bị giết Nếu con tin bị chết là nô lệ của một người dân tự do, chủ nợ sẽ phải trả cho người dân tự do đó một phần ba (1/3) mine bạc; Khoản nợ trước đây giữa chủ nợ và con nợ phải bị huỷ bỏ”.

d Hợp đồng cho thuê tài sản.

Nhà làm luật Lưỡng Hà phân biệt hai loại hợp đồng cho thuê tài sản là:

Hợp đồng cho thuê động sản

Hợp đồng cho thuê bất động sản

Hợp đồng cho thuê bất động sản quan trọng nhất chính là hợp đồng lĩnh canh ruông đất Ngoài hợp đồng lĩnh canh ruộng đất, bộ luật Hammurabi còn có quy

định điều chỉnh hợp đồng thuê nhà Bộ luật quy định: “ Trường hợp người thuê

nhà đã trả tiền thuê nhà cho chủ trong cả năm, mà chủ nhà lại yêu cầu y phải ra khỏi nhà trước thời hạn, thì chủ nhà phải hoàn lại một phần tiền thuê nhà tương ứng với những ngày còn lại ” Tinh thần quy định trên là bảo vệ quyền lợi của

bên có nhà cho thuê Khi cần đòi nhà, chủ nhà chỉ việc trả lại cho người thuê nhà khoản tiền tương ứng với những ngày thuê nhà còn lại theo hợp đồng thuê Về vấn đề hợp đồng cho thuê động sản, loại động sản cho thuê chủ yếu là xe cộ, tàu thuyền và gia súc Nhà làm luật thường quy định cụ thể giá tiền thuê động sản

ngay trong luật Chẳng hạn, điều 272 bộ luật Hammurabi quy định: “ Giá tiền

thuê cho một ngày một cỗ xe bò (không có bò và người đánh xe bò) là 40 qua lúa”.

e Hợp đồng gửi, giữ tài sản.

Đối với hợp đồng gửi giữ tài sản, nhà làm luật đặc biệt quan tâm đến vấn đề hình thức hợp đồng Bộ luật Hammurabi chia hợp đồng gửi giữ tài sản thành hai loại:

Hợp đồng gửi giữ tài sản thông thường

Hợp đồng gửi giữ tài sản có giá trị

Trong hai loại hợp đồng trên, hợp đồng gửi giữ tài sản có giá trị bắt buộc phải được lập thành văn bản và có người làm chứng Nếu các bên bỏ qua hình thức hợp đồng này, pháp luật sẽ không bảo vệ quyền lợi cho người có tài sản gửi giữ

Điều 123 bộ luật Hammurabi quy định rõ: “ Nếu việc gửi giữ tài sản có giá trị

không được lập thành văn bản, cũng không có người làm chứng, thì khi có tranh chấp xảy ra, người có tài sản gửi sẽ mất số tài sản đó ”.

2 Chế định thừa kế.

Về chế định thừa kế tài sản, Luật Hammurabi phân làm hai loại thừa kế:

Thừa kế theo pháp luật: Nếu người cho thừa kế không để lại di chúc thì tài sản được chuyển đến cho những người có quyền đối với tài sản đó theo luật định Thời gian đầu tài sản tập trung ở dòng họ và dần dần được chuyển về gia đình có quyền thừa kế và thành tài sản chung của gia đình Đó là cách thừa kế theo pháp luật

Thừa kế theo di chúc: Bộ luật đã hạn chế quyền tự do của người viết di chúc như quy định người cha không được tước quyền thừa kế của con trai nếu người con mới phạm lỗi lần đầu và lỗi không nghiêm trọng Điều 169 bộ luật quy định:

“Nếu người con phạm tội lớn đủ để bị tước đoạt quyền thừa kế của mình, thì quan tòa có thể rộng lượng tha thứ cho người con này phạm tội lần đầu, nếu người con này lại phạm tội lớn lần nữa, thì người cha được tước quyền thừa kế của người con này” Con trai, con gái đều được hưởng quyền thừa kế ngang

nhau Con ngoài giá thú của chủ nô đối với nữ nô lệ, nếu được người cha thừa nhận những đứa con này là của y thì họ cũng được quyền hưởng thừa kế Điều

170 bộ luật quy định: “ Nếu người vợ chính thức của dân tự do sinh con cái cho

y, nữ nô lệ của y cũng sinh con cái cho y và khi người cha đang sống nói những đứa con do nữ nô lệ sinh ra là: con của tôi, coi những đứa con đó ngang hàng với những đứa con của người vợ chính thức thì sau người cha chết, những đứa con của người vợ chính thức và những đứa con của người nữ nô lệ phải cùng nhau chia đều gia tài của cha Khi chia tài sản con của người vợ chính thức được ưu tiên chọn phần của mình”.

Như vậy, bộ luật Hammurabi với các chế định của nó mang rất nhiều điểm tiến bộ, có ý nghĩa lớn với thời kì bấy giờ và có giá trị đến ngày nay Tuy nhiên, cũng từ những chế định của Luật Hammurabi, ta có thể thấy được những hạn chế nhất định của nó Luật chưa có tính khái quát cao Các quy định của luật chỉ là sự

mô tả các hành vi cụ thể Các điều khoản thường được quy định dài dòng, câu chữ trùng lặp với nhau, các điều khoản về quan hệ dân sự không nhiều, thậm chí

có thể bị quan hệ hình sự xóa nhòa

III KẾT LUẬN.

Trên đây là toàn bộ những đánh giá về những điểm tiến bộ cũng như những hạn chế của bộ luật Hammurabi Mặc dù đã có nhiều cố gắng để hoàn thành bài thật tốt, song do vốn kiến thức còn hạn hẹp nên không tránh khỏi những thiếu sót,

em mong sẽ nhận được nhiều ý kiến đánh giá của thầy cô cho bài viết này Em xin chân thành cảm ơn thầy cô

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới ( đại học luật Hà Nội )

2 Khảo lược bộ luật Hammurabi của nhà nước Lưỡng Hà cổ đại ( phần 3 ) – nghiencuuluat.com

3 Bộ luật Hammurabi và luật 12 bảng – cafeluat.com

4 Thư viện bài giảng điện tử - baigiang.violet.vn

5 Thư viện cộng đồng – thuviencongdong.com

6 Bộ luật Hammurabi – vi.wikipedia.org

7 Luận văn phân tích chuyên sâu về bộ luật Hammurabi – updatebook.vn

8 Thư viện bài giảng trực tuyến – updatebook.vn

9 Bộ luật Hammurabi – lichsuvn.info

10 Lịch sử thế giới cổ đại – bacbaphi.com.vn

MỤC LỤC

1 Lời mở đầu

2 Đánh giá về những quy định trong lĩnh vực dân sự của bộ luật Hammurabi

3 Chế định về hợp đồng

4 Hợp đồng mua bán tài sản

5 Hợp đồng lĩnh canh ruộng đất

6 Hợp đồng cho vay tài sản

7 Hợp đồng cho thuê tài sản

8 Hợp đồng gửi giữ tài sản

9 Chế định thừa kế

10 Kết luận