Thực trạng pháp luật cạnh tranh việt nam về bán hàng đa cấp bất chính

Khái niệm bán hàng đa cấp Theo quy định tại khoản 11 điều 3 Luật Cạnh tranh năm 2004 và điều 3 Nghị định số 110/2005/NĐ-CP ngày 27/08/2005 về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp thì bán hà

MỤC LỤC

Trang LỜI MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

I KHÁI QUÁT VỂ BÁN HÀNG ĐA CẤP VÀ BÁN HÀNG ĐA CẤP BẤT CHÍNH

1 Khái niệm, đặc điểm bán hàng đa cấp ………1

2 Khái niệm, đặc điểm của bán hàng đa cấp bất chính……… 2

II PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ BÁN HÀNG ĐA CẤP BẤT CHÍNH

1 Quy định về các dạng hành vi của bán hàng đa cấp bất chính……….3

2 Quy định của pháp luật về các chế tài xử phạt đối với hoạt động bán hàng đa cấp bất chính……… 6

III THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT HOẠT ĐỘNG BÁN HÀNG ĐA CẤP BẤT CHÍNH VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT, NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ BÁN HÀNG ĐA CẤP BẤT CHÍNH

1 Thực trạng của hoạt động bán hàng đa cấp bất chính ……….8

2 Những vấn đề đặt ra cho cơ quan Nhà nước khi đấu tranh với việc bán hàng đa cấp bất chính tại Việt Nam……… 11

3 Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính……….13

KẾT LUẬN

LỜI MỞ ĐẦU

Bán hàng đa cấp hay tiếp thị đa cấp là hình thức bán lẻ xuất hiện ở Việt Nam từ năm 1998 Đây là một loại hình kinh doanh mới và phát triển mạnh mẽ nhưng phải đến năm 2004 bán hàng đa cấp mới được pháp luật điều chỉnh qua luật cạnh tranh

2004 Tuy nhiên, dù đã được pháp luật điều chỉnh, nhưng trên thị trường xuất hiện nhiều trường hợp doanh nghiệp bán hàng đa cấp có dấu hiệu bất hợp pháp Vì vậy,

em xin chọn đề tài “Thực trạng pháp luật cạnh tranh Việt Nam về bán hàng đa cấp bất chính” để làm rõ các hoạt động bán hàng đa cấp bất chính mà các doanh

nghiệp đã thực hiện, qua đó em xin đưa ra một số kiến nghị và giải pháp hoàn thiện pháp luật trong vấn đề này

NỘI DUNG

I KHÁI QUÁT VỂ BÁN HÀNG ĐA CẤP VÀ BÁN HÀNG ĐA CẤP BẤT CHÍNH

1 Khái niệm, đặc điểm bán hàng đa cấp

1.1 Khái niệm bán hàng đa cấp

Theo quy định tại khoản 11 điều 3 Luật Cạnh tranh năm 2004 và điều 3 Nghị định số 110/2005/NĐ-CP ngày 27/08/2005 về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp thì bán hàng đa cấp được hiểu là một phương thức tiếp thị để bán lẻ hàng hóa đáp ứng các điều kiện sau:

- Việc tiếp thị để bán lẻ hàng hóa được thực hiện thông qua mạng lưới người tham gia bán hàng đa cấp gồm nhiều cấp, nhiều nhánh khác nhau

- Hàng hóa được người tham gia bán hàng đa cấp tiếp thị trực tiếp cho người tiêu dùng tại nơi ở, nơi làm việc của người tiêu dùng hoặc địa điểm khác không phải là địa điểm bán lẻ thường xuyên của doanh nghiệp hoặc của người tham gia

- Người tham gia bán hàng đa cấp được hưởng tiền hoa hồng, tiền thưởng hoặc lợi ích kinh tế khác từ kết quả tiếp thị bán hàng của mình và của người tham gia bán hàng đa cấp dưới trong mạng lưới do mình tổ chức và mạng lưới đó được doanh nghiệp bán hàng đa cấp chấp thuận

1.2 Dấu hiệu nhận diện của hoạt động bán hàng đa cấp:

- Bán hàng đa cấp là phương thức tiếp thị để bán lẻ hàng hóa

- Nghiệp bán hàng đa cấp tiếp thị hàng hoá thông qua những người tham gia được tổ chức ở nhiều cấp khác nhau

- Người tham gia được hưởng tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế

khác từ kết quả bán hàng của mình và của người tham gia khác trong mạng lưới do

họ tổ chức ra

2 Khái niệm, đặc điểm của bán hàng đa cấp bất chính

2.1 Khái niệm:

Bán hàng đa cấp bất chính là một trong những hành vi cạnh tranh không lành mạnh Theo quy định tại Điều 48 Luật cạnh tranh 2004 thì:

“Cấm doanh nghiệp thực hiện các hành vi sau đây nhằm thu lợi bất chính từ việc tuyển dụng người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp:

1 Yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc, phải mua một số lượng hàng hoá ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

2 Không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa đã bán cho người tham gia để bán lại;

3 Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

4 Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa để dụ dỗ người khác tham gia”.

2.2 Đặc điểm:

Bán hàng đa cấp bất chính mang đầy đủ bản chất của bán hàng đa cấp, bên cạnh các đặc trưng đó, bán hàng đa cấp bất chính còn hàm chứa dấu hiệu “bất chính” của hành vi mà doạnh nghiệp thực hiện Tính bất chính của hành vi mà doanh nghiệp thực hiện được thể hiện ở việc: doanh nghiệp đã thực hiện các hành

vi trái pháp luật nhằm thu lợi bất chính từ việc tuyển người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp

Pháp luật của hầu hết các quốc gia trên thế giới đều ban hành pháp luật về bán hàng đa cấp nhằm mục đích duy trì và bảo vệ nền thương mại công bằng và

bình đẳng, tạo hành lang pháp lý cho hoạt động bán hàng đa cấp chân chính phát triển

* Tính không lành mạnh của hành vi bán hàng đa cấp bất chính

- Bán hàng đa cấp bất chính mang bản chất của sự chiếm dụng vốn;

- Bán hàng đa cấp bất chính phản ánh chiến lược dồn hàng cho người tham gia;

- Bán hàng đa cấp bất chính tập trung chủ yếu vào việc lôi kéo, dụ dỗ người tham gia;

- Bán hàng đa cấp bất chính mang tính lừa dối

II PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ BÁN HÀNG ĐA CẤP BẤT CHÍNH

1 Quy định về các dạng hành vi của bán hàng đa cấp bất chính

Kinh doanh đa cấp được luật pháp nhiều nước công nhận và đã ban hành luật

để quản lý hoạt động này và Việt Nam cũng là một trong số đó Tại Việt Nam, hoạt động bán hàng đa cấp được quy định trong Luật cạnh tranh 2004, nhưng cấm bán hàng đa cấp bất chính Theo điều 48 Luật Cạnh tranh thì bán hàng đa cấp bất chính được quy định như sau: Cấm doanh nghiệp thực hiện các hành vi sau đây nhằm thu lợi bất chính từ việc tuyển dụng người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp:

* Yêu cầu người muốn tham phải đặt cọc, phải mua một số lượng hàng hóa ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng

đa cấp;

Đây có thể coi là dạng vi phạm cơ bản của hành vi bán hàng đa cấp bất chính, theo đó thu tiền từ các thành viên mới tham gia ở cấp thấp để trả cho các cấp cao hơn Trên thực tế, một số doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính tìm cách “ lách” quy định này bằng việc chấp nhận người tham gia vào mạng lưới tự do, nhưng sự tham gia chỉ mang tính hình thức Chỉ khi những người tham gia này đáp ứng điều kiện đặt cọc, mua hàng hay đóng tiền, họ mới có đầy đủ các quyền kinh doanh và được hưởng lợi nhuận từ việc tham gia mạng lưới, động cơ tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp của các thành viên luôn là lợi nhuận, do đó sẽ không có ý nghĩa nếu đặt ra hạn chế như trên đối với tư cách thành viên

Theo quy định tại khoản 1,2,3 điều 7 Nghị định số 110/2005/NĐ-CP ngày 24 tháng 8 năm 2005 về quản lý bán hàng đa cấp, các doanh nghiệp thực hiện các hành

vi sau đây:

+ Yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp

+ Yêu cầu người muốn tham gia phải mua một số lượng hàng hóa ban đầu để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp

+ Yêu cầu người muốn tham gia phải trả tiền hoặc bất kỳ khoản phí nào dưới hình thức khóa học, khóa đào tạo, hội thảo, hoạt động xã hội hay các hoạt động tương tự khác để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp, trừ tiền mua tài liệu theo quy định tại khoản 2 điều 6 Nghị định này”

Thực tế cho thấy các doanh nghiệp thường yêu cầu người tham gia phải bỏ tiền để “quyền tham gia” vào mạng lưới bán hàng đồng thời đưa ra khoản hoa hồng rất cao để lôi kéo nhiều người vào đặt cọc và tham gia Sau khi nhận tiền đặt cọc, các doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính không hoạt động nữa thậm chí bỏ trốn

để gây thiệt hại về tài sản cho chính những người tham gia này Điển hình là trường hợp của công ty Thế giới mới đã lừa đảo chiếm đoạt gần 6 tỷ đồng của gần 200 người tham gia mạng lưới Để tham gia vào mạng lưới này của công ty, mỗi đại lý phải đặt cọc từ 1,8 triệu đến 3,6 triệu và được nhận 03 hộp sản phẩm thực phẩm bổ dưỡng của công ty mẹ ở Trung Quốc, sau đó họ đã để các chuyên gia Trung Quốc lấy khoản tiền 6 tỷ đồng của người tham gia rồi bỏ trốn

* Không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa đã bán cho người tham gia để bán lại;

Dạng hành vi này không thể hiện bản chất vi phạm về bán hàng đa cấp bất chính mà thực chất là một biện pháp quản lý pháp luật đặt ra để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại cho người tham gia Quy định này cho phép người tham gia có thể rút khỏi mạng lưới và lấy lại được khoản tiền đã đóng

Pháp luật đưa ra con số 90% là bởi lẽ, đây là do người tham gia tự nguyện mua hàng hóa của doanh nghiệp để bán lại, nếu bắt doanh nghiệp mua lại 100% giá

đã bán thì ảnh hưởng đến lợi ích của doanh nghiệp vì có thể hàng hóa đó đã giảm

giá trị, chất lượng… như ban đầu, thêm vào đó việc bán hàng sẽ không hiệu quả vì không bán được thì có thể trả lại hàng mà vẫn “hòa vốn”

Quy định trên đây còn có ý nghĩa trong việc bảo vệ quyền lợi của người tham gia vì không ít các doanh nghiệp trên thực tế không cam kết mua lại hoặc mua lại với mức giá thấp hơn 90% giá hàng hóa đã bán cho người tiêu dùng

Trên thực tế, có hiện tượng doanh nghiệp yêu cầu, ép buộc người tham gia cam kết từ bỏ quyền bán lại hàng hóa nói trên Đây có thể coi là một thỏa thuận có nội dung trái pháp luật và do đó đương nhiên vô hiệu Ngoài ra điều khoản này cũng có thể áp dụng trong trường hợp doanh nghiệp cam kết nghĩa vụ mua lại nhưng không thực hiện trên thực tế, gây trở ngại, khó khăn cho người tham gia khi

họ thực hiện quyền hợp pháp của mình

Có thể đơn cử một ví dụ: công ty Sinh Lợi đặt điều kiện cho người tham gia

là mỗi tháng phải bán được 2 sản phẩm, tương đương với 6.000.000 đồng để duy trì quyền tham gia và quyền hưởng hoa hồng Nếu trong mỗi tháng đó, người tham gia chỉ bán được 1 sản phẩm và không muốn bị mất 6.000.000 đồng đã bỏ ra thì họ phải bỏ ra 3.000.000 đồng để mua 1 sản phẩm nữa cho đủ 6.000.000 đồng

* Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

Trên thực tế doanh nghiệp thường trả cho người tham gia những khoản lợi ích từ việc họ giới thiệu được người khác tham gia vào mạng lưới và thường thì những khoản lợi này lớn hơn khoản lợi mà người tham gia có được từ hoạt động tiếp thị hàng hóa Điều này dẫn tới việc người tham gia không còn chú trọng đến việc tiếp thị hàng hóa nữa mà chỉ quan tâm tới việc làm sao giới thiệu, lôi kéo được nhiều người tham gia vào mạng lưới để hưởng hoa hồng Về thực chất, hành vi này không xuất hiện độc lập mà là biểu hiện của dạng hành vi đầu tiên đã nêu Trong thực tiễn, hành vi này dễ phát hiện hơn do thường được doanh nghiệp thông báo công khai với mục đích thu hút, khuyến khích người tham gia

* Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa, dụ dỗ người khác tham gia

Những thông tin này có thể là mức lợi nhuận, hoa hồng khổng lồ, những chuyến du lịch, mức lương và những lợi ích vật chất khác

Những thông tin sai sự thật còn gây ảnh hưởng không nhỏ đưến người tieu dùng khi họ tin vào những lời quảng cáo “ đầy thuyết phục” mà mua các sản phẩm của doanh nghiệp Hành vi “ thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp” tác động đến động cơ lợi nhuận để hấp dẫn người mới tham gia, thường đề cập đến lợi ích chung khi tham gia mạng lưới, có nội dung mô tả công việc dễ dàng, làm giàu trong thời hạn ngắn Còn hành vi “thông tin sai lệch

về tính chất, công dụng của hàng hóa” nhằm che đậy bản chất bất chính của mô hình kim tự tháp, khiến người tiêu dùng tin vào vỏ bọc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, từ đó chấp nhận tham gia

Hơn nữa, khoản 2 điều 8 Nghị định số 110/2005/NĐ-CP ngày 24 tháng 08 năm 2005 có quy định về các hành vi bị cấm của người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp, bao gồm:

- Yêu cầu người được mình bảo trợ tham gia vào mạng lưới bán hàng đa cấp trả bất kỳ khoản phí nào dưới danh nghĩa khóa học, khóa đào tạo, hội thảo, hoạt động xã hội hay các hoạt động tương tự khác;

- Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia bán hàng đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa, về hoạt động của doanh nghiệp bán hàng đa cấp để dụ dỗ người khác tham gia bán hàng đa cấp.

2 Quy định của pháp luật về các chế tài xử phạt đối với hoạt động bán hàng đa cấp bất chính

Xuất phát từ tác động tiêu cực cũng như ảnh hưởng không nhỏ của hoạt động bán hàng đa cấp bất chính đến nền kinh tế, pháp luật đã có những quy định về

xử phạt vi phạm pháp luật đối với hoạt động này Việc đặt ra các chế tài là cần thiết không những mang tính răn đe đến các doanh nghiệp vi phạm mà còn bảo vệ lợi ích chính đáng của các doanh nghiệp khác

Theo quy định tại Điều 38 Nghị định số 120/2005/NĐ-CP ngày 30 tháng 09 năm 2005 quy định xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực cạnh tranh thì hành vi bán hàng đa cấp bất chính có thể bị:

“1 Phạt tiền doanh nghiệp bán hàng đa cấp từ 50.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng đối với một trong các hành vi sau đây:

a) Yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

b) Yêu cầu người muốn tham gia phải mua một số lượng hàng hoá ban đầu để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

c) Yêu cầu người muốn tham gia phải trả một khoản tiền hoặc trả bất kỳ một khoản phí nào dưới hình thức khoá học, khoá đào tạo, hội thảo, hoạt động xã hội hay các hoạt động tương tự khác để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp trừ tiền mua tài liệu quy định tại khoản 2 Điều 6 của Nghị định số 110/2005/NĐ-CP ngày 24 tháng 8 năm 2005 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp;

d) Không cam kết cho người tham gia trả lại hàng hoá và nhận lại khoản tiền

đã chuyển cho doanh nghiệp theo quy định tại Điều 11 của Nghị định số 110/2005/ NĐ-CP ngày 24 tháng 8 năm 2005 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng

đa cấp;

đ) Cản trở người tham gia trả lại hàng hoá phát sinh từ việc chấm dứt hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp;

e) Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

g) Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp để dụ dỗ người tham gia bán hàng đa cấp;

h) Cung cấp thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hoá để dụ dỗ người tham gia bán hàng đa cấp.

2 Phạt tiền doanh nghiệp bán hàng đa cấp từ 70.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với một trong các hành vi quy định tại khoản 1 Điều này thuộc trường hợp quy mô hoạt động bán hàng đa cấp diễn ra trong phạm vi từ hai tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trở lên.

3 Ngoài việc bị phạt tiền theo quy định tại khoản 1 Điều này, doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính còn có thể bị áp dụng một hoặc một số hình thức xử

phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả quy định tại khoản 3 Điều 30 của Nghị định này”.

Theo khoản 3 điều 30 Nghi định số 120/2005/NĐ-CP ngày 30 tháng 9 năm

2005 quy định xử lý vi phạm trong lĩnh vực cạnh tranh thì một số hình thức phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả đó là:

- Tịch thu tang vật, phương tiện được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm bao gồm cả tịch thu toàn bộ khoản lợi nhuận thu được từ việc thực hiện hành vi vi phạm;

- Buộc cải chính công khai

III THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT HOẠT ĐỘNG BÁN HÀNG ĐA CẤP BẤT CHÍNH VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT, NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ BÁN HÀNG ĐA CẤP BẤT CHÍNH

Thống kê của Cục quản lý cạnh tranh, Bộ Công thương về lượng người tại Việt Nam tham gia bán hàng

đa cấp tính đến năm 2011 (Nguồn: Vietnamnet.vn)

1 Thực trạng của hoạt động bán hàng đa cấp bất chính

Kinh doanh theo phương thức bán hàng đa cấp áp dụng khá lâu tại nhiều quốc gia trên thế giới nhưng mới được du nhập vào Việt Nam từ nưm 1998 – 1999 Phương thức bán hàng này bắt đầu xuất hiện ở thành phố Hồ Chí Minh, sau đó lan

ra Bình Phước, Bắc Ninh, Bắc Giang, Thái Nguyên, … Với phương thức kinh doanh khá đơn giản mang lại lợi nhuận rất lớn nên trong thời gian ngắn nó đã thu hút khối lượng khách hàng tham gia rất đông Cho tới thời điểm hiện nay có

khoảng trên 30 doanh nghiệp Việt Nam kinh doanh theo phương thức bán hàng đa cấp, chẳng hạn như một số doanh nghiệp tiêu biểu sau:

 Công ty Cổ phần Sinh Lợi: phân phối mát xa và máy tạo không khí ozon

 Tahitian Noni: Phân phối thực phẩm chức năng có hoạt tính sinh học cao làm từ quả Noni của đảo Tahiti

 Tân hy vọng: Phân phối máy điện tử, nồi áp suất của Đài Loan

 Thiên Ngọc Minh Uy: phân phối máy massage, máy Ion của Đài Loan

 Ánh Sáng; Phân phối thực phẩm của Trung Quốc và bếp điện từ của Đài Loan

 Vision: phân phối thực phẩm dinh dưỡng của Pháp

 Agel: phân phối Gel công nghệ cao của Mỹ

 Herblife: phân phối thực phẩm chức năng của Mỹ

 Khang Phú Đạt: Phân phối máy sóng điện từ của Trung Quốc

 Thế Giới Toàn Mỹ: Phân phối thực phẩm chức năng và mỹ phẩm của Singapore

 Công ty TNHH Lô Hội: phân phối độc quyền sản phẩm thực phẩm dinh dưỡng

và mỹ phẩm của công ty Forever của Mỹ

 Công ty TNHH Thế Giới Mới: phân phối não bạch kim Meltonin và tảo xoắn Spirulia ( thuốc bổ dinh dưỡng)

 Công ty cổ phần thương mại VIC: phân phối thuốc của Hàn Quốc

 Công ty TNHH Thương mại Tầm Nhìn Mới ( Neww vision); phân phối khẩu trang than hoạt tính của Anh

 Công ty TNHH Âu Á Việt: phân phối thực phẩm dinh dưỡng của Pháp

 Vinex: phân phối thực phẩm dinh dưỡng và mỹ phẩm của Hàn Quốc

 NB: phân phối mỹ phẩm của Đài Loan

 Fimex: phân phối các sản phẩm tieu dùng của Trung Quốc

 Việt AM: phân phối máy ion của Việt Nam

 Oriflame: phân phối mỹ phẩm của Thụy Điển

Hàng hóa mà các doanh nghiệp trên phân phối phần lớn là thuốc bổ dưỡng, thuốc chữa bệnh, mý phẩm, các loại thực phẩm khá độc đáo trên thị trường và một

số vật dụng trong gia đình như máy mát xa, nồi cơm điện và đặc biệt là máy tạo khí

ô zôn Tuy nhiên, bên cạnh những doanh nghiệp bán hàng đa cấp chân chính là