Quốc triều hình luật không chỉ được đánh giá cao hơn hẳn so với những thành tựu pháp luật của các triều đại trước đó mà còn có nhiều ý nghĩa quan trọng đối với việc biên soạn nhiều bộ lu
Trang 1I ĐẶT VẤN ĐỀ
“Quốc triều hình luật” là một trong những bộ luật quan trọng nhất của Việt Nam thời kỳ phong kiến Nói đến
Quốc triều hình luật người ta nghĩ ngay đến một bộ luật có kĩ thuật lập pháp cao, nội dung phong phú, toàn diện
với nhiều giá trị nổi bật trong lịch sử pháp luật Việt Nam thời kỳ phong kiến Quốc triều hình luật không chỉ được đánh giá cao hơn hẳn so với những thành tựu pháp luật của các triều đại trước đó mà còn có nhiều ý nghĩa quan trọng đối với việc biên soạn nhiều bộ luật khác của các triều đại phong kiến Việt Nam sau này
“Quốc triều hình luật”ra đời trong triều đại nhà Hậu Lê (sơ kỳ) – thời kỳ đất nước ta đạt đến đỉnh cao của chế
độ phong kiến tập quyền Do nhu cầu phát triển của chế độ Trung ương tập quyền, các hoạt động lập pháp của nhà Lê được đẩy mạnh nhằm xác lập sự thống trị của nhà Lê ban hành “Quốc triều hình luật” (còn gọi là “Bộ luật Hồng Đức” hoặc “Lê triều hình luật”) dưới triều Lê Thánh Tông năm 1483
Trong quá trình xây dựng nhà nước phong kiến trung ương tập quyền, nhà Lê đã lấy những quan đIểm của nho giáo làm hệ tư tưởng, chỉ đạo việc biên soạn, ban hành luật pháp, nhằm thể chế hoá một nhà nước phong kiến Đại Việt, với truyền thống nhân nghĩa, yêu nước, thương nòi, lấy dân làm gốc, quan tâm đến đời sống của muôn dân
Đó là những yếu tố cơ bản chi phối việc soạn thảo văn bản luật pháp và biểu hiện ra rất đậm nét trong khắp các chương của bộ hình luật Lê triều, hay còn gọi là Luật Hồng Đức
Bộ luật Hồng Đức được lưu lại đến ngày nay bao gồm 13 chương với 722 điều
Theo luật hình sự Việt Nam hiện nay, tội phạm là những hành vi của con người gây nên một mức độ nguy hiểm cho xã hội thì đối với xã hội phong kiến trước đây, quan niệm về tội phạm được hiểu rất rộng Tuy không có những định nghĩa cụ thể về tội phạm là gì nhưng trong Bộ Quốc Triều Hình Luật (QTHL) thời Lê đã có những quan niệm về tội phạm là việc xâm hại đến sự an toàn, bất khả xâm phạm của chế độ quân chủ triều Lê, mà trước hết là sự an toàn của nhà vua và hoàng cung (nhóm tội Thập ác), xâm phạm trật tự kỷ cương, đạo đức xã hội theo quan điểm Nho giáo, xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, tài sản của con người
Nói đến tội phạm trong pháp luật phong kiến ,trước hết phải nói tới nhóm tội thập ác Thập ác là 10 trọng tội được coi là những tội nguy hiểm nhất Thập ác là chế định có nguồn gốc từ pháp luật phong kiến Trung
Hoa ,được nhà làm luật Đại Việt vận dụng từ thời Lý - Trần Nhưng lần đầu tiên chúng ta biết được nội dung cụ thể của của nhóm tội thập ác trong pháp luật phong kiến Việt Nam qua bộ luật Hồng Đức bởi hai bộ luật hình thư Lý - Trần đã bị thất truyền Thập ác tội là nhóm tội nguy hiểm nhất trong lịch sử phong kiến nước ta ,các phạm nhân khi mắc phải thập ác tội điều bị trừng phạt rất nặng và không được hương bất cứ một quyền ân
xá ,đại xá hay miễn giảm nào Vậy thập ác tội là gì và tại sao hình phạt cho thập ác tội lại cao ,và ngiêm khắc như vậy ,đây là vấn đề rất quan trọng khi chúng ta ngiên cứu về phấp luật phong kiến Việt Nam bởi thập ác tội
là nhóm tội nguy hiểm nhất được quy định trong pháp luật phong kiến ,nên em xin trọn đề tài “Nhận xét về
nhóm tội thập ác” để làm đề tài cho bài tập lớn học kỳ môn Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật Việt Nam của
mình
Quốc triều hình (bộ luật Hồng Đức) là bộ luật tiến bộ của pháp luật phong kiến Việt Nam, là đỉnh cao của nền lập pháp phong kiến Bộ luật này thể hiện tính nhân đạo qua chế độ bát nghị, cho chuộc tội bằng tiền, đặc xá, đại xá Thế nhưng có một nhóm tội phạm nguy hiểm không được hưởng chế độ nhân đạo này, mà ta thường nghe nhắc đến với tên gọi“ Thập ác bất xá” Vậy nhóm tội thập ác là gì? Nó được quy định như thế nào trong pháp luật phong kiến Việt Nam
II NỘI DUNG
1 Nguồn gốc của Tội thập ác
Thời ký Bắc thuộc
Cũng như đối với nhiều yếu tố văn hóa ngoại sinh khác (Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo, chủ nghĩa Mác…),
người Việt “không chối từ” pháp luật của nước ngoài từ xưa cho đến nay Trong thời kỳ Bắc thuộc kéo dài 9 thế
kỷ (43-939) từ thời Đông Hán đến hết đời Đường ở Trung Quốc, do chính sách đồng hóa của chính quyền
Trang 2phương Bắc, luật pháp được tăng cường như một công cụ đồng hóa Bộ luật của Nhà Hán đã được sử dụng để đồng hóa người Việt cho đến khi nhà Hán sụp đổ Như vậy, luật Tần, rồi Hán được du nhập một cách cưỡng bức vào nước ta cùng với mưu đồ đồng hóa của ngoại bang
Thời kỳ độc lập tự chủ
Đến thời nhà Lý, pháp luật vẫn vay mượn từ pháp luật Trung Quốc, nhất là bộ luật nhà Đường (Đường Luật sớ nghị) Một chứng cứ đáng chú ý nhất là điều khoản về tội thập ác Tội thập ác ở Trung Quốc mới được đặt ra dưới đời nhà Tề (479-502) và đến đời Tùy thì được bổ cứu Song phải đến đời nhà Đường, tội thập ác mới được quy định rõ ràng lần đầu tiên trong bộ hình luật của nhà Đường Những chứng cứ này cho thấy nhà Lý đã chủ động “cấy luật” của nhà Đường vào Việt Nam, đặc biệt là mầm móng của Tội thấp ác vào hệ thống luật thành văn của nước ta
Dưới thời nhà Trần, việc mượn luật của Trung Hoa còn mạnh mẽ hơn trong thời nhà Lý Bộ luật đầu tiên là Quốc triều thông chế do Trần Thái Tông (1225-1258) ban hành năm 1230
Bộ luật thứ hai dưới triều Trần do Trần Dụ Tông (1341-1369) ban hành năm 1341, gọi là bộ Hình thư
Hai bộ luật này là châm chước theo luật nhà Đường và nhà Tống, chỉ thay đổi ít nhiều các hình luật
Sang triều đại nhà Lê (1428-1788), việc cấy luật nước ngoài thể hiện rõ nét nhất trong việc du nhập tư tưởng chính trị pháp luật của Nho giáo và pháp luật của các nhà Đường, Tống, Minh bên Trung Quốc Lê Thánh Tông
đã ban hành bộ Quốc triều hình luật nổi tiếng, mà dân gian thường gọi theo niêu hiệu ban hành là Luật Hồng Đức, năm 1483 Bộ cổ luật này cũng được xây dựng trên tinh thần Nho giáo kết hợp với pháp trị Bộ luật nhà
Lê được mô phỏng chủ yếu theo bộ luật nhà Đường và có mượn một số điều khoản từ các bộ pháp chế nhà Tống, và nhà Minh
“Quốc triều hình luật” là sự kế thừa và sáng tạo độc đáo các thành tựu luật pháp trước đó để đạt đến đỉnh cao nhất của thành tựu luật pháp phong kiến Việt Nam
Trong số 722 điều của Quốc triều Hình luật thì 200 điều phỏng theo luật nhà Đường, 17 điều phỏng theo luật nhà Minh Ngoài ra có 178 điều chung đề tài nhưng Quốc triều Hình luật đưa ra một giải pháp khác các triều đại Trung Hoa Đáng chú ý nhất là có 328 điều không tương ứng với điều luật nào của Tàu cả
Luật Hồng Đức tiếp thụ nhiều thành tựu lập pháp của Trung Hoa, chịu ảnh hưởng của luật pháp nhà Đường, nhà Minh Tuy vậy bộ luật này có những điểm không giống với các bộ luật của nhà nước phong kiến Trung Quốc cả
về nội dung lẫn bố cục
2 Phân loại Tội phạm theo khách thể được pháp luật bảo vệ
Nhóm tội thập ác
Tội mưu phản: lật đổ nền cai trị của nhà vua, làm sụp đổ xã tắc
Tội mưu đại ngịch (mưu phản ngịch lớn):là mưu phá tông miếu ,lăng tẩm và cung điện của vua
Mưu phản ( là mưu phản bội tổ quốc đi theo nước khác )
Ác nghịch (tội ác ngược quy luật ) :là tội mưu đánh hay giết ông bà, cha mẹ, chồng, tôn thuộc
Bất đạo (không còn đạo lí ):chỉ tội giết chết 3 mạng người trong một gia đình ,hoặc cắt chân tay người sống , chế thuốc đọc bùa mê ,hung ác tàn nhẫn
Đại bất kính (bất kính lớn nhất ):ăn cắp đồ vua dùng để cúng tế ,ăn cắp các đồ vật trong xe vua đi ;ngụy tạo con dấu của vua ,chế thuốc vua dùng không theo toa chính ,lầm lẫn đề nghị phong chức ,thực vật cấm dùng vẫn nấu cho vua ăn ,thuyền vua đi mà lơ là không sửa cho chắc
Bất hiếu (không có hiếu ): cáo giác hay chửi rủa ông bà, bố mẹ hay ông bà, bố mẹ chồng Không phụng dưỡng bố
mẹ, tự ý bỏ nhà, tự ý phân chia tài sản, cưới xin khi có tang cha mẹ, vui chơi trong khi tang chế, hưởng nhạc vui chơi ,mặc đồ khác tang phục được tin bố mẹ, ông bà chết không chịu tang hoặc phát tang giả dối
Trang 3Bất mục (bất lục - mất hòa thuận ):mưu giết ,bán người thân thuộc trong cửu tộc từ hàng ti ma trở lên;đanh,tố cáo chồng ,tôn trưởng hoặc đại công trở lên
Bất nghĩa (bội nghĩa ):là dân giết quan tri phủ ,tri huyện ,tri châu ,ở địa phương mình ;lính giết quan chỉ huy ,tốt
mà giết ngũ phẩm trưởng quan ;học trò giết thày ,vợ nghe thấy tang chồng mà giấu không tổ chức tang lễ ,tự vui chơi, mặc khác tang phục,cải giá
Nội loạn (rối loạn trong gia đình ); tức là tội loạn luân (thông dâm với thân thuộc hay với các thiếp của bố hay của ông)
Nhóm tội ngoài thập ác
Các nhóm tội khác: bao gồm các tội liên quan đến sự an toàn thân thể của vua, nghi lễ cung đình, xâm phạm trật tự công cộng, quản lý hành chính, thể thức nghi lễ triều đình, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh
dự và nhân phẩm con người, các tội xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, các tội phạm quân sự, xâm phạm chế độ sở hữu ruộng đất, xâm phạm chế độ hôn nhân-gia đình, v.v…
3 Đường lối xử lý đối với Tội thập ác
Dưới cái nhìn của nhà làm luật phong kiến, "thập ác" là những trọng tội nguy hiểm nhất, và luôn đi kèm với đó là những hình phạt nghiêm khắc và tàn bạo nhất: "Những kẻ mưu làm phản, mưu làm việc đại nghịch thì xử tội chém bêu đầu, kẻ tòng phạm và thân đảng biết việc ấy đều phải tội chém, vợ con điền sản đều bị tịch thu làm của công " (Điều 411 Quốc triều hình luật) Do đặc điểm này mà pháp luật phong kiến quy định các tội thập ác không được hưởng nghị giảm theo chế độ bát nghị, không được chuộc tội bằng tiền, không được hưởng chế độ đặc xá, đại xá
Chính sách hình sự nghiêm nhưng độ lượng
Tính nghiêm minh trong chính sách hình sự ở Bộ luật Hồng Đức trước hết được thể hiện ở chỗ các tội ác nào được coi là tội nặng Các tội được gọi là "tội ác" gồm có 10 loại: "Thập ác" bao gồm:
Như vậy theo chính sách hình sự của nhà vua Lê Thánh Tông đã được thể hiện trong Bộ luật Hồng Đức thì ngoài các tội xâm phạm đến an ninh quốc gia, xâm phạm đến quyền lợi của Nhà Vua, thì các loại tội xâm phạm đến thuần phong mỹ tục như: Bất đạo, bất kính, bất hiếu, bất mục, bất nghĩa, loạn luân cũng được coi là những tội ác, thường bị xử phạt với hình thức cao nhất là tử hình
Và không có bất cứ các chế độ miễn giảm trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội thập ác Ví dụ điều 11 quy định: “ Những kẻ phạm tội ác nghịch thì dẫu có ân xá cũng không được ân xá”
4 Phân tích Tội thập ác
4.1 Đặc trưng
-thứ nhất :là những hành vi có tính chất đăc biệt nguy hiểm cho xã hội ,xâm phạm những quan hệ xã hội có tầm
quan trọng đặc biệt trong chế độ phong kiến việt nam :đó là sự an toàn của triều đại ,các đặc quyền của vua ,một
số quyền nhân thân của con người và một loạt các truyền thống đạo đức được thừa nhận rộng rãi trong xã hội phong kiến phương đông nói chung và xã hội việt nam nói riêng như các mối quan hệ vua-tôi ,cha- con
,chồng-vợ ,cha,mẹ-con ,cháu , quan –dân …
Trang 4Trong thập ác tội có 4 tội bảo vệ vương quyền 5(mưu phản ,mưu đại nghịch ,đại bất kính ,mưu phản bội tổ quốc theo nước khác ) 5 tội bảo vệ các mối quan hệ gia đình và xã hội (ác nghịch ,bất hiếu ,bất mục ,nội loạn ,bất nghĩa )và một tội trừng trị hành vi phạm tội vô cùng ra man ( bất đạo)
-thứ hai:những người phạm tội bị trừng phạt bằng các hình phạt ngiêm khắc nhất (cao nhất là tội tử ,giảo hoặc
chảm và có cả lăng trì) khong chỉ khi phạm tội gây ra hậu quả rồi mà ngay từ khi có âm mưu ý định thì phậm nhân cũng bị khép tội thập ác Thập ác tội không quy định chế tài ,các hành vi xâm hại trên được cụ thể trong cá nhóm tội phạm
-thứ ba:không chỉ những hành vi xâm hại đến sự tồn vong của quốc gia ,của triều đại ,vua chúa mà cả những
hành vi xâm hại tới các quyền thân nhân của con người, xâm phạm ngiêm trọng tới truyền thống đạo đức theeo quan điểm nho giáo thời bấy giờ như bất hiếu bất nghĩa cũng được xếp vào tội thập ác
-Thư tư:người phạm môt trong các tội thập ác ngoài viêc phải chụi các hình phạt ngiêm khắc nhất còn phải chụi
môt loạt các hạn chế bất lợi như:không được hưởng chế độ bát ngị ( 8 trường hợp được miễn giảm khi phạm tội )không được chuộc tội bằng tiền ,không được miễn chụi hình phạt khi có dịp ân xá hay đại xá của vua ,hay khi người đó tự thú
4.2 Các tội cụ thể trong các nhóm Tội tập ác
oCác tội liên quan đến vương quyền: mưu phản, mưu đại nghịch (điều 2, 411), mưu bạn (phản bội tổ quốc-điều 412), đại bất kính (430, 431)
o Các tội liên quan đến quan hệ hôn nhân-gia đình: ác nghịch (điều 416), bất hiếu (nhiều điều, chẳng hạn điều 475), bất mục, bất nghĩa, nội loạn
o Tội liên quan đến tiêu chí đạo đức hàng đầu của Nho giáo: bất đạo (420 và 421)
5 Bản chất
5.1 Giai cấp
“Quốc triều hình luật” là bộ luật bảo vệ chế độ phong kiến
Nguyên tắc cơ bản nhất và cũng là mục tiêu quan trọng nhất của “Quốc triều hình luật” là bảo vệ, củng
cố chế độ quân chủ phong kiến, lợi ích của nhà nước, nhà vua và hoàng tộc Những hành vi xâm phạm đến lợi ích, sự an toàn và bình yên của Vua, Hoàng tộc và chính quyền đương thời sẽ bị liệt vào tội
“thập ác” với những hình phạt nghiêm khắc nhất (điều 1, 2)
Pháp luật là một bộ phận thuộc kiến trúc thường tầng của xã hội Các bộ luật của nhà nước phong kiến
ra đời trên cơ sở kinh tế và kết cấu giai tầng của xã hội này Vì thế, “là công cụ trong tay giai cấp phong kiến thống trị, pháp luật là ý chí của giai cấp địa chủ phong kiến được nâng lên thành luật pháp
mà nội dung của ý chí đó được quy định bởi điều kiện sinh hoạt vật chất của giai cấp phong kiến Pháp luật phong kiến là phương tiện để bảo vệ trật tự xã hội phong kiến mà trước hết là quan hệ sản xuất phong kiến”3 “Quốc triều hình luật” là một bộ luật phong kiến nên nó cũng mang bản chất của pháp luật phong kiến Điều hiển nhiên nó là một bộ luật bảo vệ chế độ phong kiến
“Quốc triều hình luật trở thành công cụ hữu hiệu để trừng trị triệt để những người xâm phạm đến chế
độ phong kiến, đến vương quyền, đặc biệt là sự an toàn và lợi ích của triều đại, của bản thân nhà vua và các quan chức cao cấp và họ hàng thân thuộc của họ”4
“Quốc triều hình luật” bảo vệ sự phân chia giai cấp trong xã hội, khẳng định sự ưu ái của xã hội đối với giai cấp quý tộc địa chủ phong kiến Bộ luật quy định có 8 “hạng người” có đặc quyền đặc lợi của triều đại nhà Lê Những người được kể ra đầu tiên là những người thuộc gia đình hoàng tộc, những người cận kề, giúp việc cho nhà vua, quan chức trong triều (điều 3)
Trang 5Theo điều luật này, nếu những người kể trên phạm tội mà bị xử tử hình thì cơ quan nghị án phải đệ trình nhà Vua xem xét và quyết định Nếu họ phạm vào những tội bị xử phạt nhẹ hơn thì đều được giảm tội theo quy định Quy định này thể hiện sự tập trung quyền lực cao nhất vào tay nhà Vua, không chỉ quyền lập pháp mà cả tư pháp cao nhất cũng như sự tập trung đặc quyền đặc lợi vào hoàng tộc, quan lại và những người cận kề với nhà Vua
“Quốc triều hình luật” ra đời là sự đáp ứng yêu cần phát triển trong giai đoạn xác lập và phát triển mạnh mẽ của chế độ phong kiến Việt Nam, với một triều đại đang cần khẳng định vị thế và ưu thế đang lên của mình
5.2 Xã hội
Việc quy định về Thập tội ác cũng như các tội khác trong các bộ luật Quốc Triều Hình Luật, Hoàng Việt Luật Lệ,… không chỉ nhằm bảo vệ địa vị và quyền lợi của nhà vua, giai cấp phong kiến thống trị mà còn thừa nhận
và bảo vệ những quyền cơ bản nhất của con người
5.3 Nho giáo vs Pháp trị
Nho giáo Trung Quốc được du nhập vào Việt Nam từ thời Bắc thuộc nhưng phải đến thời nhà Lê thì Nho giáo mới chính thức bước vào vũ đài chính trị và luật pháp Như vậy, đỉnh cao của sự chiếm lĩnh trong địa hạt chính trị của Nho giáo là thời nhà Lê Sơ Nền quân chủ thời kỳ này được mệnh danh là nền quân chủ Nho giáo
Nho giáo chủ trương dùng đức trị để xác lập giữ gìn kỷ cương ,trật tự xã hội phong kiến Nội dung của đức trị là
sự đòi hỏi mọi người trong xã hội sử sự theo khuôn phép của lễ giáo Lễ giáo của nho giáo được thể hiên tập trung trong các quan hệ vua-tôi ,quan hệ chồng –vợ ,cha ,mẹ-con cháu ,anh – em ,thày – trò … trong đó bầy tôi phải tuyệt đối trung thành với vua , vợ phải tiết nghĩa với chồng ,con cái phải hiếu nghĩa với cha mẹ …
Như đã trình bày ở trên thập ác tội là những trọng tội xâm hại đến những mối quan hệ xã hội quan trọng nhất đặc biệt là xâm hại đến tam cương , ngũ thường của nho giáo Nó mang tính khái quát cao của các nhà làm luật khi đặt sự vi phạm về quyền lực chính trị nhà nước nằm ngang với vi phạm về luân lí đạo đức ,gia đình ,liên quan đến nhân nghĩa của con người
Các nhà làm luật đặc biệt đề cao sự trung quân ái quốc khi quy định trong thập ác tội các tội ( mưu phản , mưu đại nghịch ,mưu phản bội tổ quốc đi theo giặc )chúng đều xuất phát từ quan điểm ngũ luân ngũ thường do coi trọng chữ nghĩa, chữ hiếu thể hiện qua các tội (bất hiếu ,ác nghịch, bất đạo)tất cả các hành vi trong tội thập ác điều bị trừng phạt rất nghiêm khắc ngoài ra còn không được hưởng các chế độ bát nghị ,chuộc tội bằng tiền , không được ân xá tha tội khi vua ra lệnh đại xá thiên hạ…thực chất ta có thể thấy đây là sự thể chế hóa tư tưởng đức trị và các lễ nghĩa của nho giáo và là sự kết hợp giữa đức trị và pháp trị
trong xã hội phong kiến thì đạo Nho rất được chú trọng, nó là nguyên tắc, là thước đo cho sự hoàn thiện của mỗi con người
III KẾT BÀI
Qua các triều đại phong kiến Việt Nam việc xây dựng hệ thống Pháp luật tiếp thu những thành tựu lập pháp của Trung Hoa Sức mạnh của Nhà nước và vai trò của luật pháp được vua Gia Long – vị vua thời nhà Nguyễn khẳng
định: “Thật vậy, sống trong xã hội, con người với những ham muốn vô bờ, nếu không có luật pháp để ngăn ngừa thì không có cách gì để dẫn dắt người ta vào đường giáo hóa mà biết được đạo đức Các quan viên giữ chức vụ
Trang 6phải vâng theo luật này, coi nó như khuôn mẫu đầy ánh sang về luật pháp Và kẻ ngoan cố dễ tránh được hành vi sai phạm để họ tự cải hóa mà xa rời sự trừng phạt”
Nhà nước và pháp luật các triều đại phong kiến Việt Nam cần được nghiên cứu đầy đủ và khách quan hơn nữa
để tìm ra những kinh nghiệm, những ưu điểm của nền cổ luật và khắc phục những hạn chế của quá khứ nó có ý nghĩa và giá trị to lớn không chỉ trong việc hoàn thiện và chỉ đạo việc thực hiện thành công đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước ta mà còn trong việc bổ sung, hoàn thiện và cụ thể hóa nhiều đạo luật ở nước ta hiện nay Trên cơ sở đó định hướng cho sự phát triển của nhà nước pháp quyền vừa
mang tính dân tộc vừa mang tính thời đại Thể hiện quan điểm “ tìm trong vốn cổ những giá trị hợp lý để kế thừa và phát triển” và vì mục tiêu: “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”