Quyền của NBC Trong bộ luật tố tụng hình sự 2003……… a Có mặt khi lấy lời khai của người bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can và nếu Điều tra viên đồng ý thì được hỏi người bị tạm giữ, bị can
Trang 1MỤC LỤC
I Cơ sở của sự tham gia của NBC trong tố tụng hình sự………
1 Quyền bào chữa………
2 Người bào chữa………
3 Vai trò và hoạt động của NBC trong TTHS………
II Quyền và nghĩa vụ của NBC: ………
1 Quyền của NBC Trong bộ luật tố tụng hình sự 2003………
a) Có mặt khi lấy lời khai của người bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can và nếu Điều tra viên đồng ý thì được hỏi người bị tạm giữ, bị can và có mặt trong những hoạt động điều tra khác; xem các biên bản về hoạt động tố tụng có sự tham gia của mình và các quyết định tố tụng liên quan đến người mà mình bào chữa; ………
b) Quyền đề nghị Cơ quan điều tra báo trước về thời gian và địa điểm hỏi cung bị can để có mặt khi hỏi cung bị can; ………
c) Quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch theo quy định của Bộ luật này;………
d) Quyền thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa từ người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người thân thích của những người này hoặc từ cơ quan, tổ chức, cá nhân theo yêu cầu của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không thuộc bí mật nhà nước, bí mật công tác;………
đ) Quyền đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu;………
e) Quyền gặp người bị tạm giữ; gặp bị can, bị cáo đang bị tạm giam; ………
g) Quyền đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa sau khi kết thúc điều tra theo quy định của pháp luật; ………
h) Quyền tham gia hỏi, tranh luận tại phiên toà; ………
i)Quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;………
k) Quyền kháng cáo bản án, quyết định của Toà án nếu bị cáo là người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất quy định tại điểm b khoản 2 Điều 57 của Bộ luật này………
2 Nghĩa vụ của luật sư bào chữa ………
a) Nghĩa vụ sử dụng mọi biện pháp do pháp luật quy định để làm sáng tỏ những tình tiết xác định người bị tạm giữ, bị can, bị cáo vô tội, những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo………
b) Nghĩa vụ giúp người bị tạm giữ, bị can, bị cáo về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ;………
c) Nghĩa vụ không được từ chối bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo mà mình đã đảm nhận bào chữa, nếu không có lý do chính đáng;………
d) Nghĩa vụ tôn trọng sự thật và pháp luật; không được mua chuộc, cưỡng ép hoặc xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật;………
đ) Nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập của Toà án;……… ………
e) Nghĩa vụ không được tiết lộ bí mật điều tra mà mình biết được khi thực hiện việc bào chữa; không được sử dụng tài liệu đã ghi chép, sao chụp trong hồ sơ vụ án vào mục đích xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân ………
III Thực trạng hoạt động của NBC trong TTHS ………
1 Thực trạng đảm bảo, thực hiện quyền của NBC trong TTHS:………
2 Thực trạng thực hiện nghĩa vụ của NBC trong tố tụng hình sự: ………
KẾT LUẬN………
Trang 2CÁC TỪ VIẾT TẮT:
NBC: Người bào chữa
BCVND: Bào chữa viên nhân dân
LS: Luật sưTTHS: Tố tụng hình sự
Xuất phát từ bản chất của nhà nước ta là nhà nước của dân, do dân, vì dân nên luật phápnước ta cũng xây dựng những quy định làm cơ sở nền tảng cho việc bảo vệ những quyền cơbản của công dân Một trong những quyền cơ bản quan trọng đó là quyền bào chữa được quy
Trang 3hệ pháp luật tố tụng hình sự với vai trò là người bổ trợ tư pháp, giúp bảo vệ các quyền và lợiích hợp pháp của người bị buộc tội, tạo sự cân bằng, đối trọng giữa bên buộc tội và bên bàochữa Nhằm quán triệt và thực hiện triệt để chiến lược cải cách tư pháp trong giai đoạn hiệnnay, thì sự tham gia của NBC chữa trong vụ án càng có ý nghĩa quan trọng hơn bao giờ hết Đểnhận thức đúng hơn về vai trò và vị trí của NBC trong vụ án, cũng như nhận thức được sự cầnthiết phải có NBC trong vụ án, nhằm đưa chế định NBC thực sự trở thành phương thức hữuhiệu để bảo vệ quyền con người mà cụ thể là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bịbuộc tội thì vấn đề tìm hiểu về quyền và nghĩa vụ của NBC là rất cần thiết, đó cũng là lí do emchọn đề tài này cho bài tập lớn học kỳ môn Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam.
I.Khái quát về quyền bào chữa và NBC trong TTHS:
1 Quyền bào chữa
Quyền bào chữa là chế định quan trọng trong pháp tố tụng hình sự Bào chữa theo cáchhiểu thông thường là việc một người sử dụng lý lẽ để bênh vực, bảo vệ cho những hành độngcủa mình hay của người bị buộc tội là đúng, hợp lý nhằm chống lại sự lên án, buộc tội Quyềnbào chữa là quyền thuộc về cá nhân người bị cơ quan nhà nước có thẩm quyền cáo buộc là cólỗi
Hiến pháp 1992 đã quy định ở Điều 132 về việc bảo đảm quyền bào chữa cho bị can , bịcáo: “ Quyền bào chữa của bị can, bị cáo được bảo đảm Bị cáo có thể tự mình bào chữa hoặcnhờ người khác bào chữa cho mình.Tổ chức luật sư được thành lập để giúp bị cáo và cácđương sự khác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình và góp phần bảo vệ pháp chế Xãhội chủ nghĩa” Với tinh thần cải cách hiện nay, chúng ta đã và đang quán triệt thực hiện triệt
để Nghị quyết 08 của Bộ Chính Trị về việc giải quyết vụ án hình sự phải chủ yếu dựa trên kếtquả tranh tụng tại phiên tòa thì việc tôn trọng nguyên tắc hiến định này mang một ý nghĩa quantrọng và thiểt thực hơn bao giờ hết
Buộc tội và bào chữa song song tồn tại, ở đâu có buộc tội thì quyền bào chữa được đặt ra.Tuy nhiên cần hiểu rằng: ngoài bị can, bị cáo thì người bị tạm giữ cũng là đối tượng bị buộctội Sự buộc tội đối với họ thể hiện bằng việc cơ quan điều tra ra quyết định tạm giữ và ápdụng các biện pháp điều tra đối với họ Nếu thừa nhận quyền bào chữa chỉ thuộc về bị can, bịcáo thì chúng ta đã tước bỏ quyền bào chữa của người bị tạm giữ - đối tượng bị buộc tội Nhưvậy, quyền bào chữa thông thường xuất hiện khi một người bị cơ quan tiến hành tố tụng raquyết định khởi tố bị can, trong trường hợp có người bị tạm giữ thì quyền bào chữa xuất hiệnsớm hơn: khi họ bị cơ quan tiến hành tố tụng ra quyết định tạm giữ, và kết thúc khi bản án,quyết định của tòa án có hiệu lực pháp luật
Từ đó, chúng ta có thể hiểu như sau: “ Quyền bào chữa là tổng thể những quyền mà pháp luật tố tụng hình sự cho phép người bị buộc tội có thể sử dụng nhằm bác bỏ một phần hay toàn bộ sự buộc tội, làm sáng tỏ những tình tiết về sự vô tội của người bị buộc tội hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho họ”.
Nội dung của quyền bào chữa gồm quyền tự bào chữa và quyền nhờ người khác bào chữa.Hai quyền này song song tồn tại, hỗ trợ lẫn nhau Việc nhờ người khác bào chữa không làmmất đi quyền tự bào chữa của người bị buộc tội và ngược lại, khi tự mình bào chữa cũng khônglàm mất đi quyền nhờ người khác bào chữa của người bị buộc tội Chính vì vậy, để đảm bảoquyền bào chữa cho người bị buộc tội pháp luật tố tụng hình sự cho phép bị can, bị cáo cóquyền nhờ luật sư, bào chữa viên nhân dân hoặc đại diện hợp pháp của họ thực hiện quyền bàochữa
Trang 42 Người bào chữa
“ Người bào chữa trong tố tụng hình sự là người tham gia tố tụng để chứng minh sự vô tội hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của người bị buộc tội giúp người bị buộc tội về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ thông qua đó góp phần bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa.
NBC là một loại người tham gia tố tung, có địa vị pháp lý riêng, không phụ thuộc vào địa
vị pháp lý của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Tuy nhiên, NBC không đương nhiên tham gia
tố tụng mà chỉ tham gia khi được ngưòi bị tạm giữ, bị can, bị cáo lựa chọn và được CQĐT,VKS, TA cấp giấy chứng nhận NBC thì mới xuất hiện NBC tham gia TTHS
Theo khoản 1-Điều 56 BLTTHS 2003 và Luật trợ giúp pháp lý ngày 29/6/2006, người bàochữa có thể là:
- Luật sư
- Người đại điện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo
- Bào chữa viên nhân dân
* Người bào chữa là lật sư:
Luật luật sư năm 2006 quy định: “ Luật sư là người có đủ tiêu chuẩn điều kiện hành nghềtheo quy định của luật này, thực hiện dịch vụ pháp lý theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổchức” ( Điều 2 Luật luật sư 2006) Đây là một quy định đã tạo nên một bước tiến dài so vớikhái niệm cho rằng “ Luật sư là một danh từ nhằm để chỉ một người chuyên bào chữa chođương sự trước tòa án theo pháp luật, hoặc là một cố vấn về pháp luật nói chung ( Từ điểnTiếng việt phổ thông)
Luật sư tham gia TTHS để bào chữa trong trường hợp: Theo hợp đồng dịch vụ pháp lý(theo quy định tại điều 26 Luật Luật sư); tham gia bào chữa theo yêu cầu của cơ quan tiến hành
tố tụng trong trường hợp tại khoản 2 điều 57 BLTHS; tham gia bào chữa do Trung tâm trợgiúp pháp lý cử (theo điều 8,21,31 Luật Luật sư)
Luật sư là người hoạt động chuyên nghiệp tham gia một đoàn luật sư nhất định theo quyđịnh của pháp luật Tiêu chuẩn của luật sư phải là công dân Việt Nam trung thành với tổ quốc,tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, có phẩm chất đạo đức tốt, có bằng cử nhân luật, đã được đàotạo hành nghề luật sư, đã qua thời gian tập sự hành nghề luật sư, có sức khỏe đảm bảo hànhnghề luật sư ( Điều 10 Luật Luật sư 2006), Điều kiện hành nghề luật sư là yêu cầu có chứngchỉ hành nghề Luật sư và gia nhập một đoàn Luật sư ( Điều 11 Luật Luật sư 2006) Điểm khácbiệt và tiến bộ so với pháp lệnh Luật sư 2001 là Luật luật sư 2006 không hạn chế sự tham gia
tố tụng của luật sư là thành viên của công ty luật, trong đó bao gồm công ty luật hợp danh vàcông ty luật trách nhiệm hữu hạn Theo đó, Luật Luật sư 2006 đã tạo ra một cơ chế bình đẳngnhư nhau trong việc thực hiện các dịch vụ pháp lý giữa luật sư của văn phòng luật sư và luật sưcủa công ty luật
* Người bào chữa là Bào chữa viên nhân dân:
Bên cạnh Luật sư, pháp luật còn quy định bào chữa viên nhân dân có thể tham gia bào chữatrong TTHS Chế định BCVND đã hình thành tư năm 1949, phát triển và tồn tại cho đến nay.Trong BLTTHS 1998 và BLTTHS 2003 đều có quy định thuật ngữ “BCVND”, tuy nhiên thếnào là BCVND lại chưa được quy định cụ thể Qua khoản 2 và 3 Điều 57 BLTTHS năm 2003,
có thể hiểu BCVND là người được Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức thành viên của Mặttrận cử ra để bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là thành viên của tổ chức mình Bêncạnh việc quy định chưa cụ thể về thế nào là BCVND, luật TTHS cũng chưa quy định nhữngđiều kiện để một người được cử làm BCVND Tuy nhiên theo quy định tại điều 57 BLTTHS,
về các trường hợp BCVND được tham gia tố tụng để bào chữa (trường hợp Theo yêu cầu của
cơ quan tíên hành TTHS - khoản 2 và Uỷ ban mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức thành viêncủa Mặt trận tự cử BCVND tham gia TTHS – khoản 3) thì có thể thấy phạm vi những ngườilàm BCVND rất hạn chế, chỉ những người đủ hai điều kiện sau đây mới có thể làm BCVND và
Trang 5bị cáo Trong khi đó trên thực tế hiện nay cho thấy có rất nhiều người có trình độ chuyên môn,thậm chí có trình độ chuyên môn rất sâu về pháp luật có kinh nghiệm trong việc giải quyết các
vụ án, nhưng không phải là luật sư (1), họ có thể tham gia tố tụng để bào chữa cho người bị tạmgiữ, bị can, bị cáo Hơn nữa, việc mở rộng diện người BCVND sẽ tăng cường sự trợ giúp miễnphí – bào chữa cho nhân dân, phù hợp với chủ trương xã hội hoá hoạt động trợ giúp pháp lýcho nhân dân, trong đó có người nghéo và các đối tượng chính sách Do đó nên quy định mởrộng diện người làm BCVND bằng cách quy định những tiêu chuẩn chung nhất được làBCVND và đồng thời quy định những trường hợp ngoại lệ tuy đủ tiêu chuẩn chung nhưngkhông được là BCVND
* Người bào chữa là người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo:
Điểm b khoản 1 điều 56 BLTTHS còn quy định một chủ thể nữa có thể làm người bào chữa
là người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Tuy nhiên, điều luật khôngquy định cụ thể căn cứ để xác định người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bịcáo Tuy nhiên, dựa trên tinh thần của BLTTHS và Bộ luật dân sự về vấn đề người đại diện cóthể hiểu người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo phải ở đây là đại diệncho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chấthoặc tâm thần Đại diện ở đây là đại diện theo pháp luật do đó người đại diện sẽ là cha mẹ vàngười giám hộ của họ Người giám hộ thì bao gồm người giám hộ đương nhiên và giám hộđược cử, và người giám hộ thì có thể là cá nhân hoặc tổ chức do đó nếu người giám hộ là tổchức thì tổ chức đó sẽ cử người tham gia tố tụng để bào chữa cho người được giám hộ là người
bị tạm giam, bị can bị cáo
Theo quy định của luật TTHS chỉ 3 chủ thể trên là có thể trở thành NBC tham gia tố tụngbào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Tuy nhiên, theo điểm b khoản 3 điều 21 Luật trợ
giúp pháp lý 2006 thì còn có một chủ thể khác là Trợ giúp viên pháp lý cũng có thể tham gia
tố tụng để bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Theo quy định này, Trợ giúp viênpháp lý tham gia tố tụng là người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo đểthực hiện việc bào chữa Trợ giúp viên pháp lý là viên chức nhà nước, làm việc tại trung tâmtrợ giúp pháp lý, được trung tâm trợ giúp pháp lý cử tham gia tố tụng để bào chữa cho người bịtạm giữ, bị can, bị cáo là người nghèo, người có công với cách mạng, người già cô đơn, ngườitàn tật và trẻ em không nơi nương tựa, người dân tộc thiếu số sống ở vùng kinh tế xã hội đặcbiệt khó khăn Khi tham gia tố tụng trợ giúp viên pháp lý thực hiện các quyền của người thựchiện trợ giúp pháp lý, được cấp giấy chứng nhận NBC (theo khoản 2 điều 39 luật trợ giúp pháplý), có các quyền và nghĩa vụ như của NBC (theo các điểm a,b mục 2 phần III của Thông tưliên tịch số 10 ngày 28/12/2007 của Bộ tư pháp, Bộ công an, Bộ quốc phòng, Bộ tài chính,VSKNS tối cao và TAND tối cao) Với những quy định này thì Trợ giúp viên pháp lý tham gia
tố tụng như là NBC
Trong các loại chủ thể mà luật hướng đến và có khả năng trở thành người bào chữa thì luật
sư là người có trình độ pháp luật cao nhất, được đào tạo bài bản, có quy mô hoạt động chuyênnghiệp nhất Do đó luật sư là người có ưu thế nhất trong việc tham gia vào quá trình tố tụng,xét về mọi khía cạnh từ kiến thức luật đến tính chuyên nghiệp, kỹ năng hành nghề, hiệu quảlàm việc và kinh nghiệm Luật sư trở thành người bào chữa sẽ là sự bảo đảm tốt nhất việc bảochữa của người bị buộc tội Luật Luật sư 2006 không chỉ quy định chặt chẽ về luật sư với việcbắt buộc phải đủ tiêu chuẩn và điều kiện hành nghề mà còn mở rộng phạm vi, lĩnh vực hoạt
Trang 6mà luật sư được phép làm Và trên thực tế hầu hết các vụ án có người bào chữa tham gia đều
do luật sư đảm nhiệm
3 Vai trò và hoạt động bào chữa của NBC trong tố tụng hình sự.
Để bảo đảm cho người bị buộc tội có thể được bảo vệ tốt nhất trước sự buộc tội của nhànước, pháp luật ghi nhận quyền bào chữa thuộc về người bị buộc tội Có thể nói hoạt động bàochữa là hoạt động làm “sống” những quy định của pháp luật về quyền bào chữa Nội dung củaquyền bào chữa bao gồm quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa nên chủ thể thựchiện quyền bào chữa không chỉ là người bị buộc tội mà còn là người bào chữa được họ nhờbảo vệ quyền và nghĩa vụ của mình
Hoạt động bào chữa của NBC thể hiện thông qua việc có mặt khi lấy lời khai của người bịtạm giữ, khi hỏi cung bị can, khi người bị buộc tội bị tạm giam, bị can có mặt trong những hoạtđộng điều tra khác nếu có sự đồng ý của điều tra viên; xem các biên bản về hoạt động tố tụng
có sự tham gia của mình và các quyết định tố tụng liên quan đến người mà mình bào chữa; đềnghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch; thu thập tài liệu, đồvật, yêu cầu gặp người bị tạm giam, bị can, bị cáo đang bị tạm giam; đọc, ghi chép và sao chụpcác tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa; tham gia hỏi và tranh luận tại phiêntòa, khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.NBC tham gia tố tụng trong vụ án hướng tới việc chứng minh thân chủ của mình vô tội,hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Bằng hoạt động bào chữa trực tiếp tại tòa, NBC đãgóp phần làm cho bản án của hội đồng xét xử tuyên được đúng người đúng tội và đúng phápluật, góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của thân chủ mình bảo vệ
II Quyền và nghĩa vụ của NBC:
Trong quá trình tham gia tố tụng để thực hiện các chức năng bào chữa, luật sư, BCVND,người đại diện hợp pháp, trợ giúp viên pháp lý đều có những quyền và nghĩa vụ cụ thể củaNBC được quy định tại điều 58 BLTTHS Tất cả những quyền và nghĩa vụ này tạo nên địa vịpháp lý của NBC, bảo đảm cho NBC thực hiện tốt chức năng của mình BLTTHS 2003 ra đời
đã đánh dấu một bước phát triển mới so với Bộ luật tố tụng hình sự 1989 về việc quy địnhquyền và nghĩa vụ của NBC và đây cũng được xem như là những điểm mới của BLTTHS
2003 Qua đó nói lên sự cần thiết phải có NBC trong mỗi vụ án nhằm đảm bảo quyền đượcnhờ người khác bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo
1 Quyền của NBC Trong bộ luật tố tụng hình sự 2003
So với BLTTHS 1989 thì BLTTHS 2003 ra đời đã có những điểm mới quy định rõ ràng vàchi tiết về quyền và nghĩa vụ của NBC Bên cạnh những quyền như quyền của bị tạm giữ, bịcan, bị cáo NBC còn có những quyền khác thể hiện tư cách tố tụng độc lập của mình, nhứngquyền này được ghi nhận cụ thể tại điều 58 BLTTHS và các điều luật khác liên quan Quyềncủa NBC bên cạnh việc được quy định trong bộ luật hình sự thì quyền đó còn được luật luật sư
2006 điều chỉnh Tuy nhiên, so với BLTTHS 2003, thì vấn đề quyền của NBC tham gia vào vụ
án quy định còn chưa cụ thể như Điều 58 BLTTHS 2003 mặc dù chỉ tập trung vào quy địnhcủa luật sư bào chữa
Trước khi xem xét các quyền cụ thể của NBC, ta xem xét thời điểm tham gia bào chữa của NBC: Theo quy định tại Khoản 1 Điều 58 BLTTHS 2003 ghi nhận người tham gia bào
chữa có quyền tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can, và luật còn quy định thêm trong trườnghợp bắt người theo quy định tại điều 81 và điều 82 của bộ luật này thì NBC tham gia tố tụng từkhi có quyết định tạm giữ Như vậy theo quy định này thì BLTTHS 2003 đã quy định thờiđiểm NBC có thể tham gia tố tụng sớm hơn Đây là một điểm mới so với BLTTHS 1989,nhằm đảm bảo quyền tự do dân chủ của công dân, nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến
Trang 7Thứ hai: quyền tự bào chữa và nhờ người khác bào chữa là quyền hiến định của công dân.Việc giữ bí mật trong điều tra là trách nhiệm của cơ quan điều tra với những biện pháp luậtđịnh, chứ không vịệc gì lại hạn chế quyền của công dân Hơn nữa, người bị buộc tội là xâmphạm an ninh quốc gia trước khi bản án xét xử của tòa án có hiệu lực pháp luật, họ vẫn chưaphải là tội phạm Do đó, họ vẫn có tư cách của một công dân, họ bình đẳng như những bị can,
bị cáo khác.Thử hỏi tại sao họ lại không được quyền nhờ NBC cho mình? Nhằm đảm bảonguyên tắc dân chủ trong công tác xét xử để quyền cá nhân không bị hạn chế, thu hẹp cần phảigiải quyết vấn đề cho phép NBC tham gia vào trong tất cả các vụ án và trong mọi giai đọancủa quá trình tố tụng Trong rất nhiều vụ án có sự tham gia của NBC ngay từ đầu (từ khi khởi
tố bị can) đã tránh được một số sai lầm của cơ quan điều tra cũng như bảo vệ được quyền vàlợi ích hợp pháp của bị can trong giai đọan này
Chính vì thời điểm tham gia của NBC sớm hơn trước đây nên BLTTHS 2003 cũng bổsung thêm một số quyền cho NBC khi tham gia tố tụng, với mục đích bảo vệ quyền và lợi ích
cho thân chủ mình Cụ thể, NBC có những quyền sau:
a) Có mặt khi lấy lời khai của người bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can và nếu Điều tra viên đồng ý thì được hỏi người bị tạm giữ, bị can và có mặt trong những hoạt động điều tra khác; xem các biên bản về hoạt động tố tụng có sự tham gia của mình và các quyết định tố tụng liên quan đến người mà mình bào chữa;
Quy định NBC có quyền có mặt khi lấy lời khai của người bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can
và nếu được ĐTV đồng ý thì NBC được hỏi người bị tạm giữ, bị can và có mặt trong nhữnghoạt động điều tra khác nhằm bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, giúpngười bị tạm giữ, bị can ổn định, yên tâm hơn về mặt tâm lý; những người tiến hành tố tụngphải thận trọng, hạn chế họ vi phạm pháp luật, giúp NBC theo sát diễn biến quá trình điều tra,thu thập được chứng cứ ngay từ các hoạt động của cơ quan tiến hành điều tra để chuẩn bị luận
cứ cho bài bào chữa Tuy nhiên trên thực tế, NBC hầu như không bao giờ có mặt khi người bịtạm giữ khai báo Để được gặp bị can NBC phải trải qua một quá trình rắc rối và mất thời gian
Bên cạnh đó quy định BLTTHS 2003 đã bổ sung quyền được xem xét các biên bản về hoạt động tố tụng có sự tham gia của mình và các quyết định tố tụng có liên quan đến người mà mình bào chữa nhằm đảm bảo sự khách quan, chính xác của biên bản điều tra và
hoạt động điều tra Qua đó, NBC có thể thu thập được chứng cứ để chuẩn bị cho việc bàochữa, đồng thời nếu phát hiện những vi phạm pháp luật, NBC kiến nghị hoặc khiếu nại đếnngười có thẩm quyền để khắc phục những vi phạm pháp luật đó
b) Quyền đề nghị Cơ quan điều tra báo trước về thời gian và địa điểm hỏi cung bị can để
có mặt khi hỏi cung bị can;
Trước đây khi bộ luật tố tụng hình sự năm 1989 không có quy định về việc cơ quan điều traphải báo trước về thời gian, địa điểm hỏi cung bị can nên có một số trường hợp NBC nhận bàochữa cho bị can gặp không ít khó khăn, trở ngại đến từ phía các cơ quan điều tra BLTTHS
2003 ra đời đã sớm khắc phục tình trạng nêu trên, tạo điều kiện cho NBC trong vụ án đó có
Trang 8vụ án sẽ gây khó khăn, làm cho việc xét xử vụ án thiếu minh bạch thì NBC được quyền đềnghị thay đổi Việc đề nghị thay đổi những người này là cơ sở để đảm bảo tính trung thực,khách quan của vụ án cũng như đảm bảo tính khả thi, không thiên vị trong quá trình xét xử vụán.
d) Quyền thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa từ người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người thân thích của những người này hoặc từ cơ quan, tổ chức, cá nhân theo yêu cầu của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không thuộc bí mật nhà nước,
bí mật công tác;
NBC có thể thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa thông qua việctiếp xúc với người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người thân thích của những người này hoặc thuthập từ cơ quan, tổ chức, cá nhân theo yêu cầu của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu khôngthuộc bí mật nhà nước, bí mật công tác Quy định này đảm bảo được quyền đưa ra tài liệu, đồvật như luật định “KSV, NBC đều có quyền bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồvật trước toà” Đây cũng là biện pháp để NBC thực hiện việc bào chữa có hiệu quả Các tàiliệu, tình tiết, đồ vật họ thu thập được sẽ giúp họ chuẩn bị tốt luận cứ cho bài bào chữa củamình Hơn nữa NBC là bên gỡ tội nên họ cũng phải có quyền thu thập những tài liệu, đồ vật đểnhằm chứng minh sự vô tội hay giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị can, bị cáo
đ) Quyền đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu;
BLTTHS 2003 còn quy định quyền của NBC “được đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu”, quyđịnh mới này mang tính chính xác hơn so với quy định của BLTTHS 1989 BLTTHS 1989 quyđịnh “quyền được đưa ra chứng cứ và những yêu cầu” BLTTHS 2003 quy định như vậy là vìbắt nguồn từ việc “quyền thu thập chứng cứ thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng”, chỉ có cơ
Trang 9án, để đảm bảo cho việc xác định sự thật khách quan của vụ án được chính xác và đầy đủ Bêncạnh đó những tài liệu chứng cứ này được NBC xuất trình cho cơ quan tiến hành tố tụng, nếunhững tài liệu, đồ vật, tính tiết này có đầy đủ thuộc tính của chứng cứ thì sẽ được CQĐT,VKS, TA dung làm chứng cứ chứng minh cho sự vô tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sựcho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo.
e) Quyền gặp người bị tạm giữ; gặp bị can, bị cáo đang bị tạm giam;
BLTTHS 2003 bổ sung cho NBC quyền được gặp người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Quyđịnh này sẽ giúp NBC được gặp thân chủ của mình, tạo điều kiện cho hai bên tra đổi thông tin,giúp NBC thu thập thêm những tình tiết của vụ án từ người được bào chữa, nắm thêm đượccác đặc điểm nhân thân và diễn biến tâm lý của người được bào chữa khi thực hiện tội phạm,tâm tư nguyện vọng của người được bào chữa Đây là cơ sở để NBC thu thập thêm đượcnhững tình tiết gỡ tội, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự từ người được bào chữa và có định hướngthu thập thêm những tình tiết, tài liệu, đồ vật có ý nghĩa giảm nhẹ trách nhiệm hình sự từnhứng người khác Mặt khác, qua việc gặp gỡ trao đổi, NBC sẽ tư vấn, giải thích những quyđịnh pháp luật liên quan đến vụ án để người bị tạm giữ, bị can, bị cáo hiểu và có thể tự bàochữa cho mình, có thể tác động đến người bị tạm giữ, bị can, bị cáo để họ khai báo thành khẩnnhằm được giảm nhự trách nhiệm hình sự Đây là quyền quan trọng giúp NBC thực hiện tốtnhiệm vụ của mình Các cơ quan tiến hành tố tụng, nhà tạm giữ, trại tạm giam cần tạo điềukiện cho NBC thực hiện quyền này Tuy nhiên, trên thực tế, NBC muốn gặp thân chủ của mìnhphải xuất trình nhiều loại giấy tờ như: thẻ luật sư, giấy giới thiệu của đoàn luật sư, giấy chứngnhận người bào chữa…Đây là một thực tế đang diễn ra cần sớm được khắc phục
g) Quyền đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa sau khi kết thúc điều tra theo quy định của pháp luật;
Qua việc đọc hồ sơ NBC nắm được nội dung toàn bộ vụ án, những chứng cứ buộc tội và gỡtội, những tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đã có trong hồ sơ vụ án, biếtđược quan điểm về vụ án hình sự của các cơ quan tiến hành tố tụng Qua đó giúp NBC biết đã
có đầy đủ chứng cứ buộc tội hay chưa, nếu có đủ thì là tội gì, đã có những tình tiết giảm nhẹtrách nhiệm hình sự, chứng cứ gỡ tội nào, còn phải bổ sung những chứng cứ, tình tiết gỡ tộihoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự nào
Đối với những vụ án đơn giản, ít hồ sơ tài liệu cần đọc hoặc ghi chép thì NBC có thể đọc
hồ sơ, ghi chép tại chỗ những gì mình cho là cần thiết, nhưng có những vụ án hồ sơ phức tạp,nghiêm trọng, hồ sơ bao gồm hang ngàn hoặc chục ngàn bút lục, quá nhiều vấn đề cần nghiêncứu thì NBC chữa không thể đọc và ghi chép hết những gì cần thiết Do đó quy định được ghichép và sao chụp các tài liệu cần thiết cho việc bào chữa sẽ tạo điều kiện cho NBC thu thập tàiliệu, tình tiết chuẩn bị cho việc bào chữa của mình, đảm bảo sự bình đẳng giữa các bên trongtranh tụng Quy định này còn có tác dụng rút ngắn thời gian làm việc của NBC tại trụ sở các cơquan tiến hành tố tụng, tạo điều kiện cho NBC có đầy đủ tài liệu về hồ sơ vụ án, và nghiên cứu
hồ sơ một cách cặn kẽ hơn và thậm chí có thể nghiên cứu trong thời gian nào họ thấy thuậntiện Nhưng một điều đáng nói ở đây là không phải lúc nào NBC tham gia vào vụ án cũng đềuđược ĐTV thông báo là đã kết thúc điều tra, nên trong quy định này NBC cũng gặp không ítkhó khăn NBC cứ phải chạy theo ĐTV trong khi không biết lúc nào là kết thúc điều tra vàđiều này khiến cho NBC tham gia bào chữa trong vụ án rất bị động, không biết những chứng
cứ khác ngoài lời khai của thân chủ và thân nhân nên rất khó xác định cơ sở bào chữa
h) Quyền tham gia hỏi, tranh luận tại phiên toà;
Trang 10tỏ một số điểm trong lời khai của bị cáo, giúp bị cáo nhớ lại sự kiện phạm tội, một số tình tiếtcủa vụ án Vì vậy, việc tham gia hỏi và tranh luận của NBC tại phiên tòa có ý nghĩa đặc biệtquan trọng trong toàn bộ quá trình bào chữa Việc bào chữa có đem lại kết quả tốt hay khôngcho thân chủ của mình phụ thuộc nhiều vào việc hỏi và tranh luận của NBC tại phiên tòa Điềunày thể hiện, tại Nghị quyết số 08/NQ-TƯ ngày 2/1/2002 của Bộ chính trị về một số nhiệm vụtrọng tâm của công tác tư pháp trong thời gian tới đã chỉ rõ “ Việc phán quyết của tòa án phảicăn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện chứng
cứ, các ý kiến của KSV, NBC, bị cáo, nhân chứng, nguyên đơn, bị đơn và những người cóquyền, lợi ích hợp pháp để đề ra những bản án, quyết định đúng pháp luật, có sức thuyết phục
và trong thời hạn pháp luật quy định” Tại khoản 3 điều 222 BLTTHS cũng quy định: “khinghị án chỉ được căn cứ vào các chứng cứ, ý kiến của KSV, bị cáo, NBC…tại phiên tòa”.BLTTHS có nhiều quy định đảm bảo cho NBC thực hiện quyền hỏi và tranh luận tại phiên tòa.Như: Điều 207 BLTTHS quy định về trình tự xét hỏi, NBC sau khi HĐXX, KSV hỏi, NBC cóquyền lựa chọn hỏi những vấn đề gì, hỏi những người tham gia tố tụng nào, về những tình tiếtcủa vụ án nhằm làm sáng tỏ những tình tiết, chứng cứ theo hướng gỡ tội hoặc giảm nhẹ tráchnhiệm hình sự cho bị cáo
Trong phần tranh luận tại phiên tòa, sau khi KSV đọc lời luận tội NBC được trình bày bàibào chữa (Điều 217 BLTTHS) Sau đó NBC được trình bày ý kiến về bản luận tội của KSV vàđưa ra đề nghị của mình, đối đáp lại ý kiến của những người tham gia tố tụng khác Khi trìnhbày bài bào chữa và đối đáp NBC dung lý lẽ, lập luận, đồng thời có thể đưa ra những tài liệu,
đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa, quan điểm về việc đánh giá chứng cứ, áp dụngpháp luật nhằm làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án có ý nghĩa chứng minh sự sự vô tội hoặcgiảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo
Theo quy định tại đoạn 2 khoản 1 điều 217 BLTTHS, luận tội của KSV phải căn cứ vàonhững chứng cứ, tài liệu đã được kiểm tra tại phiên tòa và ý kiến của bị cáo, NBC, người bảo
vệ quyền lợi của đương sự và những người tham gia tố tụng khác tại phiên tòa Tuy nhiên theotrình tự phát biểu khi tranh luận thì KSV đọc bản luận tội trước sau đó mới đến bị cáo, NBC,người bảo vệ quyền lợi của đương sự và những người tham gia tố tụng khác trình bày, thì quyđịnh tại điều 217 có sự mâu thuẫn, lời luận tội của KSV dựa vào ý kiến của bị cáo, NBC,người bảo vệ quyền lợi của đương sự không thể thực hiện được
i) Quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;
Như vậy, có thể nói rằng BLTTHS 2003 đã mở rộng đối tượng có thể bị NBC chữa khiếunại, bên cạnh các quy định của các cơ quan tiến hành tố tụng thì cả những hành vi tố tụng củanhững người có thẩm quyền THTT cũng có thể bị NBC chữa khiếu nại
k) Quyền kháng cáo bản án, quyết định của Toà án nếu bị cáo là người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất quy định tại điểm b khoản 2 Điều 57 của Bộ luật này Quyền này pháp luật quy định cho NBC nhằm đảm bảo về quyền lợi cho bị
cáo bị hạn chế về năng lực hành vi tố tụng
2 Nghĩa vụ của luật sư bào chữa
Để đảm bảo người bào chữa không thể lạm quyền trong khi tham gia tố tụng, pháp luật đãquy định một số nghĩa vụ cho NBC tại Khoản 3- Điều 58 BLTTHS 2003
Trang 11sự của bị can, bị cáo.
Quy định này nhằm đảm bảo NBC phải làm hết sức mình bằng việc sử dụng các biện pháp
mà pháp luật cho phép để giúp đỡ người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Quy định trên cũng nhằmhạn chế tình trạng NBC nhận quá nhiều vụ án, công việc dẫn đến không có thời gian nghiêncứu hồ sơ, thu thập chứng cứ hay tham gia phiên toà để bào chữa cho người bị buộc tội Trênthực tế, nhiều NBC nhận lời bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nhưng còn quánhiều công việc, vụ án khác nên chỉ xem xét qua loa hồ sơ, tài liệu rồi đến phiên toà bào chữa
sơ sài, hời hợt khiến kết quả bào chữa không cao NBC có nghĩa vụ sử dụng mọi biện pháp màpháp luật quy định có nghĩa là người bào chữa không được phép sử dụng những biện phápnhằm dung túng cho hành vi của thân chủ mình, ngăn cản hoạt động của CQTHTT, NTHTT.Nhưng trên thực tế, việc NBC sử dụng các biện pháp trái pháp luật để nhằm “chạy” tội chothân chủ mình không phải là không có
Tùy theo mỗi giai đoạn tố tụng, khi thu thập được tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án, thìNBC có trách nhiệm giao cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án Việc giao nhận các tàiliệu, đồ vật đó giữa NBC và cơ quan tiến hành tố tụng phải được lập biên bản theo quy định tạiĐiều 95 của Bộ luật này;
Những tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án có thể là những chứng cứ Vì vậy, chúng phảiđược thu thập theo trình tự, thủ tục cũng như cách thức bảo quản theo pháp luật quy định.Những chứng cứ này có thể làm nhẹ tội hoặc bác bỏ sự buộc tội cho người bị buộc tội Vì vậy,NBC phải giao cho CQTHTT để họ bảo quản, xem xét kỹ lưỡng trong các giai đoạn của quátrình tố tụng Căc cứ vào quy định này NBC không thể giữ các tài liệu, vật chứng cho riêngmình, chờ cho tới khi tiến hành tranh tụng tại phiên tòa mới đưa ra, mà ngược lại, ngay sau khi
có được các tài liệu, vật chứng trong tay NBC phải kịp thời cho cơ quan chuyển giao choCQTHTT và kèm theo kiến nghị và yêu cầu hướng tới bác bỏ toàn bộ hay một phần sự cáobuộc của các CQTHTT với người mà mình bào chữa
b) Nghĩa vụ giúp người bị tạm giữ, bị can, bị cáo về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ;
Không phải bất cứ người bị buộc tội nào cũng am hiểu pháp luật Hơn nữa, họ luôn ở trongtrạng thái lo sợ kể từ khi bị bắt đến khi bị kết tội Vì vậy, vai trò của NBC là rất quan trọng.Trong suốt quá trình tham gia tố tụng, NBC phải có nghĩa vụ giúp đỡ người bị tạm giữ, bị can,
bị cáo, giáo dục họ tôn trọng pháp luật, tuân theo pháp luật, giải thích cho họ biết những quyền
và lợi ích hợp pháp của họ:quyền khiếu nại, quyền nhận được cáo trạng, quyền yêu cầu hoãnphiên toà,…
c) Nghĩa vụ không được từ chối bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo mà mình
đã đảm nhận bào chữa, nếu không có lý do chính đáng;
Khi NBC đã nhận lời bào chữa cho người bị buộc tội thì giữa họ đã thành lập một mối quan
hệ mật thiết với nhau Nếu NBC mà từ chối bào chữa giữa chừng sẽ ảnh hưởng không chỉ đếnquyền lợi của người bị buộc tội mà còn ảnh hưởng tới tâm lý của họ Họ sẽ cảm thấy tội lỗi của
họ không thể cứu vãn, từ đó sinh ra tâm lý chán nản, tuỵệt vọng Giả dụ như họ có mời NBCmới thì NBC mới này cũng không thể nắm vững, nắm hết được tình tình lúc ban đầu của vụ
án, cũng không đủ thời gian để họ nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ…Mặc dù vậy, phápluật cũng quy định NBC có quyền từ chối bào chữa nếu có lý do chính đáng Nhưng lý dochính đáng là gì? Hiện nay chưa có một văn bản pháp luật nào giải thích vấn đề đó
d) Nghĩa vụ tôn trọng sự thật và pháp luật; không được mua chuộc, cưỡng ép hoặc xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật;
NBC ngoài vai trò nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi của thân chủ mình thì còn có nghĩa vụ bảo vệpháp luật, trong đó sự thật là không thể chối cãi Chính vì vậy, họ phải tôn trọng sự thật và