Một trong những điều đáng chú ý trong công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật chính là sự cần thiết nhận thức đúng đắn tác động của các yếu tố ảnh hưởng tới thực hiện pháp luật
Trang 1Mục lục
A PHẦN MỞ ĐẦU 2
B NỘI DUNG 3
I Yếu tố kinh tế 3
1 Các điều kiện kinh tế - xã hội 3
2 Cơ chế kinh tế 4
II Yếu tố chính trị - pháp luật 5
1 Hệ thống chính trị và cương lĩnh chính trị 5
2 Hệ thống pháp luật 6
3 Yếu tố ý thức chính trị 7
4 Tính chất, mức độ của nền dân chủ 8
III Yếu tố truyền thống, văn hóa và lối sống 9
1 Đạo đức 9
2 Phong tục tập quán 12
3 Lối sống đô thị - nông thôn 14
4 Các phương tiện thông tin đại chúng 15
C KẾT LUẬN 16
Danh mục tài liệu tham khảo: 16
A PHẦN MỞ ĐẦU
Trang 2Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội và tiến lên cộng sản chủ nghĩa, Đảng và nhà nước ta luôn xác định việc phát triển bền vững đất nước phải đi liền với việc xây dựng và phát triển hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Chính vì vậy mà trong những năm vừa qua, các nhà làm luật luôn cố gắng thay đổi bổ sung để hoàn thiện hơn hệ thống pháp luật Một trong những điều đáng chú ý trong công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật chính là sự cần thiết nhận thức đúng đắn tác động của các yếu tố ảnh hưởng tới thực hiện pháp luật trong thời đại đổi mới, hội nhập kinh
tế quốc tế Việc tìm ra các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động thực hiện pháp luật là hết sức cần thiết cả về mặt lý luận cũng như thực tiễn đời sống Để hiểu rõ hơn vấn đề
trên, em chọn đề tài “Phân tích các yếu tố xã hội tác động đến hoạt động thực hiện
pháp luật? Liên hệ với tình hình thực tiễn thực hiện pháp luật ở nước ta hiện nay?”.
Bài viết chắc hẳn còn nhiều thiếu sót, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp từ phía thầy cô
B NỘI DUNG
Trước tiên, để tìm hiểu về những yếu tố xã hội tác động đến thực hiện pháp luật, ta cần hiểu thế nào là thực hiện pháp luật Dưới góc độ khoa học pháp lí, thực hiện pháp luật là hoạt động có mục đích nhằm hiện thực hóa các quy định của pháp luật, làm cho chúng đi vào cuộc sống trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật Có các hình thức thực hiện pháp luật là tuân thủ pháp luật, chấp hành (thi hành) pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật, trong khuôn khổ bài viết, xin được chia thành bốn nhóm đó là nhóm yếu tố kinh tế, nhóm yếu tố chính trị, nhóm yếu tố văn hóa – lối sống và nhóm yếu tố pháp luật
I Yếu tố kinh tế
Trang 31 Các điều kiện kinh tế - xã hội
Từ khi nước ta hội nhập kinh tế toàn cầu, cũng như gia nhập nhiều tổ chức kinh
tế lớn ở khu vực và thế giới, hoạt động thực hiện pháp luật của người dân cũng hiệu quả và chủ động hơn Điều kiện sống, lao động, học tập, vui chơi của người dân được nâng cao không ngừng Người dân ngày một tin tưởng ở Nhà nước, ở sự lãnh đạo của Đảng Niềm tin đối với pháp luật, đối với công lý chính là kết quả tích cực mà sự phát triển kinh tế đem lại Nói như Các Mác, có cái ăn, cái mặc thì con người ta mới làm được chính trị, nghệ thuật, … Cũng như có điều kiện phát triển, con người ta mới tin tưởng và thực hiện pháp luật chủ động, tích cực
Thực tế cho thấy ở nước ta, khi các điều kiện kinh tế xã hội ngày càng phát triển thì người dân ngày càng thực hiện pháp luật một cách chủ động hơn Để làm kinh tế, người dân phải hiểu biết pháp luật, để sống văn minh, người ta cũng phải hiểu biết pháp luật Pháp luật từ đó trở thành quy phạm không thể thiếu trong điều chỉnh hành vi con người, cũng như các quan hệ xã hội Bên cạnh đó, sự phát triển, đổi mới của văn hóa – xã hội và giáo dục đã và đang không ngừng phát triển làm chuyển biến đáng kể trình độ dân trí Cách nghĩ và tầm nhìn của người Việt Nam được cải thiện, đặc biệt là tư duy pháp lý Người ta ý thức hơn về một nền dân chủ, ý thức hơn về trách nhiệm công dân cũng như quyền lợi của họ, dám đấu tranh cho lợi ích chính đáng, với những hiện tượng tiêu cực mặc dù nó không trực tiếp liên quan đến mình Song, văn hóa từ phương Tây du nhập vào nước ta cũng là một trong những yếu tố ảnh hưởng lớn đến lối sống cũng như việc thực hiện pháp luật của một số bộ phận giới trẻ ngày nay Dưới tác động xấu của phim ảnh bạo lực, khiêu dâm, văn hóa phản động, giới trẻ vô tình trở thành đối tượng dễ chịu sự ảnh hưởng thiếu sàng lọc Vì thế, lối sống của một bộ phận thanh thiếu niên Việt Nam ngày nay trở thành vấn nạn nhức nhối cho xã hội Tiêu biểu như các vụ đâm chém bạo lực, các vụ án hình sự do trẻ em
và vị thành niên gây ra ngày càng tăng cao, lối sống đồi trụy, sa đọa ngày càng phổ
Trang 4biến, hay các tệ nạn xã hội như ma túy, mại dâm, thuốc lắc … Thực hiện pháp luật dường như trở thành một điều gì đó xa vời, thay vào đó là sự đua đòi và buông thả của một bộ phận giới trẻ đó
2 Cơ chế kinh tế
Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã và đang đạt được những thành tựu đáng kể, qua đó vừa tác động tích cực và tiêu cực đến lối tư duy của con người Việt Nam Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã làm thay đổi bộ mặt nền kinh
tế nước ta trong những năm qua, cũng như thay đổi phần nào cách nhìn nhận của con người đối với pháp luật Sống trong một xã hội đổi mới và đang hiện đại hóa, con người ta nhất thiết phải hiểu biết pháp luật để theo kịp sự đổi mới của xã hội, cùng với
đó là sự am hiểu pháp luật của con người cũng được nâng lên, làm cho pháp luật “đi” sâu hơn vào đời sống thực tiễn, con người tiếp nhận và thực hiện pháp luật có hiệu quả hơn Thực tế cho thấy, từ khi nước ta chuyển đổi từ nền kinh tế bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc người dân thực hiện làm giàu theo chính sách pháp luật của nhà nước ngày càng tăng lên và đạt hiệu quả càng cao Mức sống của người dân được cải thiện, con người ta làm việc và sống theo pháp luật của nền kinh tế mới cũng như nền kinh tế hội nhập toàn cầu Việc thực hiện pháp luật cũng từ đó trở thành nếp sống mới trong thói quen sinh hoạt và làm việc của người dân
Tuy nhiên, mặt trái của nền kinh tế thị trường cũng khiến cho đạo đức của nhiều người Việt Nam dần xuống cấp, người ta dùng nhiều thủ đoạn bất chính, bất chấp pháp luật để trục lợi kiếm tiền, tâm lí pháp luật từ đó cũng thay đổi theo chiều hướng xấu Hiện tượng coi thường, vi phạm pháp luật diễn ra một cách phổ biến
II Yếu tố chính trị - pháp luật
1 Hệ thống chính trị và cương lĩnh chính trị
Trang 5Hệ thống chính trị là một trong những yếu tố hàng đầu tác động đến việc thực hiện pháp luật của các chủ thể pháp luật Một đất nước với một hệ thống chính trị ổn định, bền vững thì pháp luật mới thực sự thực hiện tốt vai trò của nó Sự ổn định chính trị đem lại sự ổn định trong phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, là nền tảng cho sự phát triển bình thường của mỗi quốc gia Nếu không, đất nước sẽ đi vào hỗn loạn, có khi chính quyền bị lật đổ Có thể thấy điều này khi chúng ta cùng nhìn lại những năm cuối thập kỉ 80, đầu thập kỉ 90 của thế kỉ XX Hàng loạt các quốc gia xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ, là do hệ quả của bất ổn chính trị trong nước cũng như sự tấn công của các thế lực chống phá bên ngoài
Gần đây, hệ thống chính trị Việt Nam có khá nhiều đổi mới Nhận thức về nhiệm vụ chính trị của mỗi thiết chế trong hệ thống đã trở nên rõ ràng hơn Việc tuyên truyền, phổ biến kiến thức nhằm nâng cao ý thức chính trị cũng như hiểu biết pháp luật cho các thành viên đã đạt được kết quả đáng khích lệ Sự tồn tại của hệ thống chính trị đã tạo ra một cơ chế kiểm soát khá tích cực đối với các hoạt động thực hiện pháp luật của cả các cơ quan cũng như nhân viên nhà nước và hoạt động tuân thủ pháp luật của xã hội thông qua cơ chế kiểm tra chéo tạo ra tính tích cực chính trị của nhân dân Việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở đã làm cho nhiều vụ việc vi phạm pháp luật được phát hiện và kịp thời xử lý, tạo ra sự chuyển biến đáng kể nhận thức trong
xã hội về trách nhiệm của mỗi công dân
Đảng cộng sản Việt Nam là Đảng cầm quyền duy nhất ở Việt Nam Các cương lĩnh, chủ trương của Đảng được thể hiện trong pháp luật, chính là một yếu tố quan trọng tác động tới hoạt động thực hiện pháp luật Khi nhân dân tin tưởng vào Đảng, khi các cương lĩnh, chủ trương của Đảng đạt được hiệu quả cao trong thực tiễn thực hiện pháp luật, nhận được sự tin yêu của nhân dân, thì không có lí gì người dân chống
Trang 6lại sự lãnh đạo của Đảng Nhân dân sẽ thực hiện pháp luật – tức là thực hiện chủ trương, cương lĩnh của Đảng một cách tích cực và chủ động
2 Hệ thống pháp luật
Hệ thống pháp luật Việt nam trong thời gian gần đây đã đáp ứng ngày càng tốt hơn các yêu cầu của đời sống xã hội Tuy nhiên, pháp luật của chúng ta còn thiếu và chưa đồng bộ Điều này dẫn đến trong hệ thống pháp luật, còn có nhiều “lỗ hổng”, thiếu sót đó đôi khi khiến người dân lợi dụng để thực hiện hành vi “lách luật”, vì lợi ích cá nhân mà gây tổn hại các lợi ích chung của xã hội Do đó, yêu cầu được đặt ra là phải hoàn thiện hệ thống pháp luật
Thực tế cho thấy, hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay không chỉ có những
“lỗ hổng” mà còn có những sai biệt trong nhiều lĩnh vực với luật hay điều ước quốc tế Việc ký kết nhiều điều ước quốc tế, nhất là trong lĩnh vực thương mại đã làm cho pháp luật của chúng ta có sự sai biệt nhất định mà chắc chắn trong một thời gian ngắn chúng ta chưa thể sửa đổi và bổ sung kịp Việc áp dụng pháp luật gặp không ít khó khăn nhất là khi những quy định trong văn bản quy phạm pháp luật có sự khác biệt với điều ước quốc tế mà Việt nam tham gia thì sẽ thực hiện theo điều ước quốc tế Chúng ta chưa thừa nhận tiền lệ pháp là nguồn để áp dụng cho việc giải quyết các vụ việc pháp lý nhưng vẫn chấp nhận các phán quyết của các cơ quan tài phán nước ngoài có sử dụng án lệ Việc chuyển đổi pháp luật này còn đòi hỏi một đội ngũ các nhà tư vấn pháp lý được đào tạo bài bản, có trình độ để tranh tụng quốc tế cũng như việc chúng ta phải chủ động trong việc thừa nhận và tạo ra án lệ
3 Yếu tố ý thức chính trị
Đây là yếu tố thuộc đặc biệt quan trọng với những chủ thể áp dụng pháp luật, hiểu đơn giản là những nhà cầm quyền, những người đại diện cho ý chí của nhà nước
Trang 7thực hiện hoạt động áp dụng pháp luật Không phải tự dưng hầu hết tất cả những nhà cầm quyền, những người đại diện đó là Đảng viên Khi là Đảng viên, họ phải là người
có bản lĩnh chính trị, có ý thức chính trị Tức là kỉ cương phép nước được thực hiện ra sao, họ là những người có nhiệm vụ giám sát, giữ gìn, đảm bảo cho pháp luật thực sự được thực hiện hiệu quả, sâu rộng trong quần chúng; họ cũng là những người làm gương cho nhân dân trong việc thực hiện pháp luật
Thực tế ở Việt Nam hiện nay, vấn đề ý thức chính trị của những người cầm quyền còn khá nhiều bất cập Bên cạnh những tấm gương sáng trong việc thực hiện pháp luật cho nhân dân noi theo, còn có những nhà lãnh đạo, những người cầm quyền thực sự là những “con sâu làm rầu nồi canh” Chẳng hạn như chủ tịch tỉnh Hà Giang, ông Nguyễn Trường Tô với bê bối với gái mại dâm, hay như lãnh đạo huyện Tiên Lãng, Hải Phòng với những sai phạm trong xử lí vụ Đoàn Văn Vươn mà dư luận và báo chí đang sôi sục trong thời gian gần đây … Họ hẳn không chỉ làm mất hình ảnh những nhà lãnh đạo mẫu mực của mình, mà còn làm cho lòng tin ở sự lãnh đạo của Đảng, quản lí của Nhà nước của nhân dân giảm sút
4 Tính chất, mức độ của nền dân chủ
Đây là yếu tố chính trị thể hiện rõ bản chất của nền chính trị mỗi quốc gia Đất nước nào có nền dân chủ càng rộng rãi, thì người dân càng có nhiều điều kiện để thực hiện quyền dân chủ của mình Thực tiễn đã chứng minh, những quốc gi có nền chính trị càng độc tài, thì nền dân chủ trong nhân dân càng không được tôn trọng và đảm bảo Như nước Đức đã một thời có nền chính trị độc tài phát – xít, không chỉ khiến nhân dân Đức lầm than mà còn trực tiếp gây ra cuộc chiến tranh thế giới thứ hai đẫm máu Một khi dân chủ của người dân không được đảm bảo, những quyền cơ bản nhất không được thực hiện, thì lòng tin của nhân dân vào chế độ sẽ không còn Người dân
sẽ chỉ quan tâm tới việc giành lại cho mình những gì quyền con người cơ bản họ đáng
Trang 8được hưởng, pháp luật của sự độc đoán và chuyên quyền sẽ chỉ là sự cản trở lớn nhất cho công lý thực sự được thực thi
Nước ta đang trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đảng và Nhà nước luôn quan tâm xây dựng một nền dân chủ thật sự rộng rãi trong quần chúng nhân dân, để nhân dân ta thực sự được sống trong một xã hội “dân chủ, công bằng, văn minh” như lời Bác Hồ kính yêu đã mong mỏi Pháp luật chính là công cụ đảm bảo cho những quyền dân chủ đó được thực hiện Có như vậy, khi nhân dân thực hiện tự do dân chủ, cũng có nghĩa là họ thực hiện pháp luật chủ động, hiệu quả Thực tế cho thấy, người dân Việt Nam đã và đang được thực hiện nhiều quyền con người và quyền tự do dân chủ như quyền bầu cử, quyền được chăm sóc sức khỏe, quyền học tập, vui chơi, tham gia các hoạt động xã hội, … Tuy nhiên, còn nhiều bất cập trong việc thực hiện một số quyền dân chủ cơ bản ở nước ta Như việc thực hiện quyền biểu tình, quyền tự do lập hội, … Đây là vấn đề rất được các nhà làm luật quan tâm Chúng ta có quyền hi vọng
ở sự hoàn thiện của các quyền dân chủ ở Việt Nam
III Yếu tố truyền thống, văn hóa và lối sống
1 Đạo đức
Đạo đức là một trong những yếu tố xã hội hàng đầu ảnh hưởng tới hiệu quả của việc thực hiện pháp luật Có thể hiểu, đạo đức là những quan niệm, quan điểm của một xã hội, một tầng lớp xã hội hay một tập hợp người nhất định về những phạm trù
xã hội như tốt, xấu, công bằng, danh dự, hạnh phúc, về thế giới, cách sống và sự đánh giá về những hành vi tương ứng của con người trong đời sống thực tiễn
Ta có thể thấy rõ ràng rằng, đạo đức tác động to lớn đến việc thực hiện pháp luật của các chủ thể Với mỗi cá nhân, trước khi đạt đến đủ độ tuổi để có thể thực hiện một cách đầy đủ các quyền, nghĩa vụ công dân theo quy định của pháp luật, họ
đã được giáo dục về nghĩa vụ, bổn phận đạo đức Thông qua giáo dục đạo đức trong
Trang 9gia đình, nhà trường … những quan niệm, tư tưởng, chuẩn mực đạo đức trong xã hội trở thành phẩm chất đạo đức của mỗi cá nhân, từ đó hình thành nếp nghĩ, lối sống, thói quen xử sự hàng ngày Nhờ có đạo đức, con người điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng xã hội Khi pháp luật được xây dựng trên cơ sở đạo đức xã hội, nó phản ánh được ý chí, nhu cầu, lợi ích của các thành viên trong xã hội, do vậy sẽ được mọi người tự giác thực hiện bởi lương tâm
và tình cảm của họ Ngược lại, khi pháp luật trái với đạo đức xã hội, chắc chắn sẽ rất khó đi vào đời sống, hiệu quả thực hiện pháp luật sẽ không cao, có khi còn phản tác dụng
Bên cạnh đó, đạo đức cá nhân cũng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến hoạt động áp dụng pháp luật Vì những nhà chức trách có phẩm chất đạo đức tốt khi đưa ra các quyết định áp dụng pháp luật, bao giờ cũng phải tính đến sự “thấu tình” và “đạt lí” Ngược lại, người có ý thức đạo đức kém thường dễ mắc sai lầm, thậm chí vi phạm pháp luật khi thi hành công vụ, sẵn sàng làm ngơ trước cái ác, oan sai của người ngay, tha bổng cho kẻ phạm pháp Sự tác động của đạo đức càng đặc biệt quan trọng trong trường hợp phải áp dụng tương tự pháp luật Khi đó, nhà chức trách không có các quy phạm pháp luật để làm căn cứ, họ phải dựa vào các quan niệm, chuẩn mực đạo đức xã hội, dựa vào lẽ phải trong cuộc sống để đưa ra quyết định Đạo đức còn điều chỉnh các quan hệ xã hội trên cơ sở đảm bảo thực hiện bởi lương tâm và dư luận
xã hội, nên mỗi cá nhân, tổ chức khi thực hiện một hành vi, sẽ không chỉ cần phải quan tâm tới tính hợp pháp của nó, mà còn phải quan tâm tới dư luận xã hội Hơn thế nữa, không phải mọi quan hệ xã hội đều được điều chỉnh bởi pháp luật, vì vậy, đạo đức càng thể hiện vai trò to lớn của mình thông qua điều chỉnh những quan hệ xã hội bằng lương tâm và dư luận Do đó, kỉ cương, trật tự xã hội sẽ được đảm bảo hơn, việc thực hiện pháp luật vì thế đạt hiệu quả sâu rộng
Trang 10Nhận thức được vai trò của đạo đức đến việc thực hiện pháp luật, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chính sách nhằm giữ gìn và phát huy hơn nữa các giá trị đạo đức tốt đẹp, như giáo dục đạo đức trong hệ thống giáo dục các cấp, phát động nhiều phong trào học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, tìm hiểu tấm gương người tốt việc tốt … Bên cạnh đó, Nhà nước cũng sử dụng pháp luật để tác động lại đạo đức, loại bỏ và thay thế các quy phạm đạo đức đã không còn phù hợp, góp phần giúp cho việc thực hiện pháp luật ngày càng đạt hiệu quả cao Có thể thấy, những tấm gương sáng trong việc thực hiện và làm theo đạo đức và pháp luật trong cuộc sống ngày một xuất hiện nhiều hơn Có thể thấy, không phải lúc nào các quy phạm pháp luật cũng khiến chủ thể thực hiện pháp luật có hiệu quả bằng sự tác động của các quy phạm đạo đức xã hội Quy phạm đạo đức xã hội tác động tới suy nghĩ và hành động của các chủ thể, khiến các chủ thể thực hiện pháp luật bằng lương tâm và tình cảm, thái độ tích cực của mình
Tuy nhiên, bên cạnh đó mặt trái của cơ chế thị trường đã và đang làm băng hoại những truyền thống đạo đức tốt đẹp, dẫn đến việc thực hiện pháp luật chưa đạt hiệu quả mong muốn Từ năm 1986, nước ta phát triển nền kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa, nhưng do quan tâm chưa đúng mức về vấn đề tư duy văn hóa, nên tạo ra sự thiếu cân bằng giữa các đại lượng kinh tế - văn hóa và đạo đức Tình trạng
“thiếu văn hoá”, “vô đạo đức” vẫn đang diễn ra một cách nghiêm trọng cả ngoài xã hội cũng như trong không ít cơ quan nhà nước, dưới nhiều dạng thức khác nhau như coi thường pháp luật, vi phạm pháp luật một cách ngang nhiên, đưa và nhận hối lộ, chạy chức, chạy quyền … Hay những hành vi đi ngược lại với luân thường đạo lí, thuần phong mỹ tục như con cái ngược đãi cha mẹ, một bộ phận thanh niên sống buông thả, coi thường pháp luật … Điển hình, ta có thể thấy ngay một vụ việc vừa làm gióng lên một hồi chuông báo động về sự tha hóa đạo đức và sự coi thường pháp luật trong dư luận gần đây Đó là vụ cướp tiệm vàng Ngọc Bích ở Bắc Giang với hung
10