MỘT SỐ BẤT CẬP ĐỐI VỚI GIÁO DỤC ĐẠI HỌC VIỆT NAM HIỆN NAY Trong những năm vừa qua, nền giáo dục – đào tạo của Việt Nam đạt được nhiều thành tựu to lớn nhưng cũng bộc lộc nhiều bất cập đòi hỏi cần giải quyết triệt để nhằm phát triển một nền giáo dục theo kịp nhu cầu của xã hội và thời đại. Bài viết sau đây sẽ chỉ ra một số trong những sự bất cập đó. Theo Luật giáo dục Việt Nam 2005, hệ thống giáo dục Việt Nam bao gồm: giáo dục mẫu giáo, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học (và sau đại học). Nhu cầu tuyển dụng nhân sự trình độ cao ở Việt Nam luôn bức thiết trong những năm gần đây, do đó số trường đại học Việt Nam tăng nhanh trong 5 năm qua, năm 2015 Việt Nam có 204 trường đại học (Báo cáo quốc gia thanh niên Việt Nam 2015, trang 22), đến năm 2017 có 235 trường đại học. Về phương thức tuyển sinh vào đại học, từ 2014 trở về trước thí sinh phải thi 2 kỳ thi: 1) thi trung học phổ thông, từ 2014 Bộ Giáo dục và Đào tạo thay đổi số lượng môn thi 6 thành 4 môn, giảm tải gánh nặng cho thí sinh; 2) sau khi đạt kết quả thi trung học phổ thông, thí sinh tiếp tục dự thi vào các trường đại học mà mình có nguyện vọng theo đúng tổ hợp môn thi các trường yêu cầu. Từ 2015, Bộ Giáo dục và Đào tạo gộp 2 kỳ thi trên thành một kỳ thi (“tốt nghiệp trung học phổ thông quốc gia”) với 2 môn bắt buộc là toán văn và 2 môn tự chọn. Bộ lấy kết quả thi trung học phổ thông để xét tuyển đại học. 2016 đến nay vẫn giữ một kỳ thi trung học phổ thông để xét tuyển các kết quả nhưng thủ tục hình thức lẫn nội dung quy định xét tuyển vào các trường có nhiều thay đổi qua từng năm gây lo lắng cho thí sinh. Chẳng hạn năm 2016 chuyển từ hình thức thi tự luận sang trắc nghiệm làm cho nhiều thí sinh và gia đình vô cùng lo lắng.
Trang 1MỘT SỐ BẤT CẬP ĐỐI VỚI GIÁO DỤC ĐẠI HỌC VIỆT NAM HIỆN NAY
ThS Mai Thị Thùy Chang∗
Trong những năm vừa qua, nền giáo dục – đào tạo của Việt Nam đạt được nhiều thành tựu to lớn nhưng cũng bộc lộc nhiều bất cập đòi hỏi cần giải quyết triệt
để nhằm phát triển một nền giáo dục theo kịp nhu cầu của xã hội và thời đại Bài viết sau đây sẽ chỉ ra một số trong những sự bất cập đó
Theo Luật giáo dục Việt Nam 2005, hệ thống giáo dục Việt Nam bao gồm: giáo dục mẫu giáo, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học (và sau đại học) Nhu cầu tuyển dụng nhân sự trình độ cao ở Việt Nam luôn bức thiết trong những năm gần đây, do đó số trường đại học Việt Nam tăng nhanh trong 5 năm qua, năm 2015 Việt Nam có 204 trường đại học (Báo cáo quốc gia thanh niên Việt Nam 2015, trang 22), đến năm 2017 có 235 trường đại học
Về phương thức tuyển sinh vào đại học, từ 2014 trở về trước thí sinh phải thi
2 kỳ thi: 1) thi trung học phổ thông, từ 2014 Bộ Giáo dục và Đào tạo thay đổi số lượng môn thi 6 thành 4 môn, giảm tải gánh nặng cho thí sinh; 2) sau khi đạt kết quả thi trung học phổ thông, thí sinh tiếp tục dự thi vào các trường đại học mà mình có nguyện vọng theo đúng tổ hợp môn thi các trường yêu cầu Từ 2015, Bộ Giáo dục và Đào tạo gộp 2 kỳ thi trên thành một kỳ thi (“tốt nghiệp trung học phổ thông quốc gia”) với 2 môn bắt buộc là toán văn và 2 môn tự chọn Bộ lấy kết quả thi trung học phổ thông để xét tuyển đại học 2016 đến nay vẫn giữ một kỳ thi trung học phổ thông để xét tuyển các kết quả nhưng thủ tục hình thức lẫn nội dung quy định xét tuyển vào các trường có nhiều thay đổi qua từng năm gây lo lắng cho
∗ Giảng viên Bộ môn QLNN về Xã Hội, Học viện Hành Chính Quốc Gia, Phân viện tại Thành phố
Hồ Chí Minh
Trang 2thí sinh Chẳng hạn năm 2016 chuyển từ hình thức thi tự luận sang trắc nghiệm làm cho nhiều thí sinh và gia đình vô cùng lo lắng
Hiện tượng điểm số thi quá cao, các thí tập trung vào các trường đại học hàng đầu khá đông gây “dư thừa số thí sinh dự tuyển”, hoặc điểm trúng tuyển của một số trường đại học lại “bất ngờ” tăng cao làm cho thí sinh bị “hụt hẫng” Một số trường khác lại không tuyển đủ người học Một số ngành nghề trước đây lấy điểm khá cao nay chỉ còn ngang bằng với điểm sàn mà Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định Có trường hợp đỗ vào ngành sư phạm với tổng điểm 3 môn thi đạt 9 điểm, 12 điểm, 14 điểm1 [Riêng trường Đại học Sư phạm Huế điểm sàn của giáo viên môn văn là 12, toán là 13,5, lịch sử là 10,5 (năm 2016)] Trong kỳ thi trung học phổ thông quốc gia 2018 có thí sinh đăng ký đến 292, thậm chí 50 nguyện vọng3 41% học sinh phổ thông xét tuyển vào đại học năm 2017…
Trong quá trình sinh viên học đại học
Hiện nay đã có dự thảo về việc giảm số năm theo học đại học Từ 2010, đa
số các trường đại học chuyển từ hình thức học niên chế thành hình thức đào tạo tín chỉ tạo cơ hội cho sinh viên tốt nghiệp đại học sớm hơn thời gian bắt buộc theo quy định là 4 năm (riêng với ngành y nói chung vẫn phải học khoảng 7 năm) và hiện nay các trường đã dự thảo rút ngắn thời gian học còn 3–3,5 năm Thế nhưng thời gian học giảm có đi kèm với chất lượng giáo dục đại học tăng lên hay không? Đây vẫn là câu hỏi còn bỏ ngỏ vì chất lượng giáo dục đại học hiện nay nói riêng, chất lượng giáo dục Việt Nam hiện nay nói chung đang là một vấn đề nan giải và được
dư luận cả nước rất quan tâm Minh chứng là trong kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa XIV vừa qua (11/6/2018) khi Quốc hội họp bàn về sửa đổi luật giáo dục có hơn 50 đại biểu đăng ký chất vấn làm nghẽn kênh thông tin của Quốc hội Thời gian sinh viên thực tập trong suốt quá trình học quá ít, chủ yếu tập trung vào học kỳ cuối
1 “Tại sao 12,75 điểm lại trúng tuyển ngành sư phạm”, “Bao giờ điểm chuẩn sư phạm được như công an, quân đội” ( www.vietnamnet.vn ), 7/8/2017.
2 Nghiêm Huê, Thí sinh đăng ký đến 29 nguyện vọng xét tuyển đại học, 25/04/2018, www.tienphong.vn.
3 Khánh Nguyễn, “Có thí sinh đăng ký tới 50 nguyện vọng vào Đại học, Cao đẳng”, 27/04/2018, www.vtv.vn.
Trang 3Số lượng và chất lượng giảng viên
Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho đến tháng 11/2016, Việt Nam có 52.129 giảng viên đại học, cao đẳng (49% đạt trình độ thạc sĩ trở lên) Tháng 8/2017 có 73.000 giảng viên
Bảng số lượng giảng viên phân theo trình độ chức danh
Tuy nhiên Bộ đánh giá tỷ lệ giảng viên có chức danh phó giáo sư và đạt trình độ tiến sĩ vẫn đạt mức thấp (tỷ lệ tiến sĩ đạt 3,4%) Tình trạng giảng viên không có đề tài nghiên cứu khoa học, chưa có bài báo đăng trên tạp chí khoa học quốc tế còn nhiều, trình độ ngoại ngữ hạn chế, các trường ngoài công lập vẫn thiếu hơn 15.000 giảng viên4…
Về chương trình, giáo trình giảng dạy và một số đề án của Bộ Giáo dục
và Đào tạo thời gian qua
Giáo trình phục vụ đại học còn nhiều hạn chế, chưa đổi mới theo thực tiễn
xã hội, đặc biệt tình trạng này còn phổ biến ở các trường thuộc các khối ngành khoa học xã hội, nhân văn, luật, hành chính, chính trị Chương trình học phần nhiều chú trọng giảng dạy lý thuyết, các khối trường trên chỉ có một kỳ thực tập
4 Lê Văn, “Những con số “biết nói” về giáo dục đại học Việt Nam”, 11/08/2017, www.vietnamnet.vn
Trang 4cho sinh viên để giúp họ tiếp cận thực tế trong suốt quá trình đào tạo Thậm chí với ngành triết học và một số ngành khác của trường Đại học Khoa học Xã hội và
Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh thì kỳ thực tập được tổ chức như “một chuyến
tham quan một loạt các địa điểm cách mạng, lịch sử ở nhiều địa phương” trong
khoảng 5 ngày và không cần phải viết báo cáo thực tập
Đề án “đổi mới thi trung học phổ thông quốc gia và tuyển sinh đại học, cao đẳng sư phạm, trung cấp sư phạm hệ chính quy giai đoạn 2018–2020” vừa ban hành một tháng (tháng 4/2018) đã thu hồi
Đề án “ngoại ngữ 2020” với nhiệm vụ trong giai đoạn 2016–2020 là triển khai chương trình ngoại ngữ 10 năm từ lớp 3–12, tăng cường tiếng Anh trong tất cả trường nghề, cao đẳng, đại học Riêng năm 2016 đề án tiêu tốn 9.000 tỷ nhưng số lượng học sinh được thụ hưởng chương trình chỉ chiếm 20% so với mục tiêu, số giáo viên ngoại ngữ đạt chuẩn có tỷ lệ hơn 30%, thậm chí nhiều địa phương có chưa đến 100 thầy cô5 Cũng trong năm 2016 có trên 90% học sinh thi trung học phổ thông quốc gia dưới điểm trung bình môn tiếng Anh; năm 2017 khoảng điểm thí sinh đạt được nhiều nhất là 2–2,5 điểm, điểm trung bình môn thi tiếng Anh là 4,6 điểm…
Đề án “đổi mới sách giáo khoa” tiêu tốn một loạt khoảng đầu tư ngân sách
“khổng lồ”:
+ 30.275 tỷ khái toán thực hiện đề án đổi mới sách giáo khoa (SGK) giáo dục phổ thông sau 2015
+ 105 tỷ biên soạn chương trình SGK và sách giáo viên
+ 910 tỷ dạy thử nghiệm trong 2 năm 2016–2017
+ 8.150 tỷ dạy đại trà theo chương trình SGK mới trong 2 năm 2018–2019 + 20.000 tỷ đầu tư trang thiết bị dạy học theo chương trình SGK mới
5 Quỳnh Trang, “Bộ giáo dục sửa đề án ngoại ngữ 2020”, 22/8/2017, www.vnexpress.net
Trang 5+ 5.010 tỷ ứng dụng công nghệ thông tin và xây dựng kênh truyền thông phục vụ đổi mới chương trình SGK
Toàn bộ các khoản đầu tư trên để đổi mới SGK phổ thông nhằm đào tạo học sinh để sẵn sàng bước vào giảng đường đại học, nhưng liệu chúng có thực sự mang lại chất lượng như kỳ vọng của bộ giáo dục và nhân dân cả nước không? Xin trích lại một số ý phát biểu của Giáo sư Hoàng Xuân Hãn (Đại học Quốc gia Hà Nội, trả lời phỏng vấn chương trình 24h VTC14, 20/6/2015) về đề án trên:
+ Tôi miễn bàn về kỳ vọng đổi mới chương trình SGK do Bộ đưa ra… SGK, chương trình trong nhà trường là cốt lõi của giáo dục đang có vấn đề… chưa đáp ứng nhu cầu giáo dục, hội nhập thế giới, chưa phù hợp với Việt Nam,… Từ năm
1993 đến nay chương trình giáo dục đã đi thụt lùi so với thời kỳ trước… vô tình chúng ta mang học sinh ra làm “chuột bạch” Một chương trình với 2, 3 bộ sách gây nên tình trạng hỗn loạn cho giáo dục, chương trình giáo dục phổ thông hiện nay của ta nặng hơn thế giới 1–3 năm Riêng với môn toán có 50% lượng kiến thức thừa làm cho học sinh phải nhồi nhét vất vả,…
+ 2002–2011 ta có chương trình đổi mới SGK theo Nghị quyết 40 của Quốc hội, chưa kể tiền mua sách của người dân, Nhà nước đã phải đầu tư 2 tỷ đô la, đến nay chưa tổng kết kết quả nhưng tôi cho là đổi mới không thành công Cuối năm
2011 Bộ Giáo dục đưa ra con số 30 vạn tỷ đồng để đầu tư, tức khoảng 3,5 tỷ đô la, tương đương với số tiền Việt Nam yêu cầu bồi thường chiến tranh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ
+ Hiện nay, Bộ lại dùng trên 30.000 tỷ đổi mới SGK, gọi nó là con số khái toán là một cách hiểu mù mờ… theo ý của giáo sư Phạm Minh Hạc… là việc không thể chấp nhận được… Xét về cách thức tổ chức, con người và cách làm lần này vẫn cũ, tôi không hy vọng có sản phẩm mới mà chúng ta lại đi vào vết xe cũ
+ Giáo sư cũng đưa ra phẩm chất tối cần thiết nhất của một vị tổng trưởng chỉ huy về mặt học thuật để cải cách SGK để tránh tình trạng ném tiền qua cửa số
Trang 6trong vấn đề đầu tư.6 Và sau một loạt phân tích, dẫn chứng căn cứ luật, ông đề nghị Chính phủ và Thủ tướng phải đứng ra thành lập ủy ban đổi mới giáo dục quốc gia,
tổ chức hội đồng biên soạn SGK phổ thông, chịu trách nhiệm trước nhân dân về kết quả đổi mới
V
ề cơ sở vật chất trường đại học
Các trường đại học tập trung nhiều nhất ở 2 thành phố lớn, Hà Nội gần 80 trường, Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 50 trường, hơn một nửa số trường còn lại tập trung ở các tỉnh, thành phố khác Chất lượng đào tạo cùng một ngành học ở các trường cũng không giống nhau Nhiều trường cơ sở vật chất không đảm bảo như Đại học Nội vụ Hà Nội chưa có sơ sở trường lớp Nhìn chung ở nhiều trường, đặc biệt với khối trường công lập, trang thiết bị, giáo cụ cũ, lạc hậu, thư viện thiếu các đầu sách hay, cập nhật không phải là tình trạng hiếm hiện nay
Chẳng hạn tại trường Đại học HUTECH cơ sở vật chất xuống cấp nên bê tông rớt xuống trúng đầu sinh viên gây tử vong là một trường hợp rất đáng tiếc.7 Đây là một sai phạm từ phía nhà trường do đã xem nhẹ việc kiểm tra bảo dưỡng cơ
sở vật chất Trách nhiệm của nhà trường là phải đảm bảo tạo điều kiện cho sinh viên có một môi trường học tập an toàn, hiện đại, hiệu quả Hiện nay cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đòi hỏi nguồn nhân lực được đào tạo phải có chất lượng cao nên cơ sở đào tạo đòi hỏi phải đầy đủ trang thiết bị dạy học hiện đại đáp ứng nhu cầu nhân lực thực tiễn của xã hội, nhưng số trường đáp ứng được nhu cầu này còn quá ít
Chất lượng đầu ra của giáo dục đại học
6 Phẩm chất mà người tổng trưởng chỉ huy về mặt học thuật để cải cách SGK cần có là: phải am hiểu giáo dục trong nước và thế giới, biết cách làm chương trình SGK, biết trả lời công luận tất cả những vấn đề cần thiết để đổi mới chương trình SGK – làm thế nào để học sinh tốt nghiệp phổ thông đạt chuẩn quốc tế, đủ trình độ vào Havard và các trường khác tương đương Ngoài các môn khoa học tự nhiên người chỉ đạo cũng phải biết chỉ đạo viết SGK văn, sử, địa nên viết theo hướng nào Người đó cũng phải biết cách đối thoại công khai với toàn bộ xã hội (đặc biệt với các nhà khoa học, các nhà giáo) rằng tại sao tôi phải làm chương trình như thế này chứ không làm thế khác Người ấy phải có ít nhất các tố chất đó…
7 Phong Điền, “Sinh viên chết vì bê tông rớt: Trường nhận trách nhiệm”, 18/10/2017, www.plo.vn.
Trang 7Phần nhiều học sinh, gia đình, nhà trường chưa định hướng được nghề nghiệp phù hợp cho học sinh từ khi còn học trung học phổ thông, nhất là với các vùng còn nhiều khó khăn Vì thế khi vào đại học, nhiều sinh viên cảm thấy chán nản thậm chí bỏ học Với gia đình có điều kiện có thể cho con em thi và học lại ngành học khác, nhưng với các gia đình khó khăn thì người học phải tự nỗ lực hoàn thành chương trình hoặc bỏ dở việc học vì hoặc phải đi làm thêm giờ phụ giúp gia đình hoặc nợ môn dẫn đến không thể ra trường! Điển hình là trường Đại học Giao thông Vận tải hiện có vài ngàn sinh viên không thể ra trường vì thiếu điểm rèn luyện, các trường Đại học Nông Lâm và Đại học Công nghiệp hàng năm phải cho thôi học hàng ngàn sinh viên vì tình trạng nợ môn quá nhiều
Hiện nay số lượng cử nhân đại học tại Việt Nam được cho là báo động với
số lượng quá đông, có một sự mất cân đối trong cơ cấu đào tạo, cứ một cán bộ tốt nghiệp đại học thì có 1,16 cán bộ tốt nghiệp trung cấp và 0,29 công nhân kỹ thuật trong khi đó tỷ lệ này của thế giới là 1:4:12 Ở Việt Nam cứ một vạn dân có 181 sinh viên đại học, của thế giới là 1008
Cơ cấu đào tạo chuyên ngành bất hợp lý so với nhu cầu của thị trường lao động Số lượng sinh viên tốt nghiệp các ngành kinh tế, ngân hàng, quản trị kinh doanh quá đông, trong khi đó lực lượng sinh viên các ngành sản xuất, đặc thù như nông nghiệp, thủy lợi, mỏ, văn hóa, nghệ thuật, du lịch quá ít so với nhu cầu, từ đó dẫn đến tình trạng bất cập thừa thiếu nhân lực trình độ cao trên thị trường như nhiều kênh thông tin đã đưa tin thời gian qua với những số liệu đáng lo như: “hiện tại 63% số sinh viên tốt nghiệp đại học chưa có việc làm, nhiều cơ quan, doanh nghiệp nhận sinh viên vào làm việc phải mất từ 1–2 năm đào tạo lại; trong 37% sinh viên ra trường có việc làm thì về cơ bản cũng chưa đáp ứng yêu cầu công việc”.9 Trong 4 năm trở lại đây tỷ lệ thất nghiệp của sinh viên đại học ra trường gần
8 PGS TS Đường Vinh Sường Giáo dục đào tạo với phát triển Nguồn nhân lực chất lượng cao ở nước ta hiện nay (www.tapchicongsan.org.vn).
9 Như chú thích 4 bên trên.
Trang 8như luôn ở mức trên 4%, cụ thể–tỷ lệ thất nghiệp theo trình độ CMKT (đ/v: %) như sau10:
Qua một loạt các bất cập trên và nhiều bất cập khác về phía người học, xã hội và trách nhiệm của các cơ quan, các ngành chức năng… và bất chấp cả một số điểm sáng, thành tựu trong hỗ trợ tạo điều kiện và đầu tư cho giáo dục đại học thời gian qua, chất lượng của giáo dục đại học Việt Nam hiện nay vẫn được đánh giá là thấp và rất thấp so với mặt bằng chung Để giải quyết bài toàn này không phải dễ
và nhanh chóng nhưng để có được một nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa như đòi hỏi bức thiết hiện nay thì cần sự quyết tâm cao của tất cả mọi phía, đặc biệt là từ phía Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo và sự chung tay của tất
cả các nhà khoa học đầu ngành, các giảng viên tâm huyết nhất với sự nghiệp giáo dục đại học của nước nhà
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1 TB vv nộp đề tài NCKH SV dự thi Giải thưởng NCKH SV cấp Bộ năm
2017, www.uef.edu.vn
2 Mỹ Dung, Thí sinh bất ngờ vì điểm trúng tuyển của các trường đại học tăng cao, 02/08/2017, WWW.vietnamnet.vn
3 Thái Bá Dũng, Sinh viên tốt nghiệp điểm cao nhưng chất lượng lại thấp, 12/06/2018, www.tuoitre.vn
10Bản tin cập nhật thị trường lao động theo các quý qua các năm 2014, 2015, 2016, 2017 (www.molisa.gov.vn).
Trang 94 Thu Giáo, Luật Giáo dục Đại học hay luật "né"?, 15/11/11,
5 Lê Huyền, Trao giải sinh viên nghiên cứu khoa học toàn quốc 2017, 16/12/2017, WWW.vietnamnet.vn
6 Trung Hiếu, TP.HCM thu hút nhân tài 'phải như đãi ngộ huấn luyện viên Park Hang–seo', 05/03/2018, www.thanhnien.vn
7 Hoàng Mạnh, Thất nghiệp dài hạn: Hơn 250.000 người khó quay lại thị trường lao động?, 16/09/2017, www.dantri.com.vn
8 Trần Công Quý, 5 điều cần làm để đại học Việt Nam ngang hàng trong khu vực, 10/06/2018, WWW.vietnamnet.vn
9 Ngọc Tuyết, 87 giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học – Euréka
2017, 17–12–2017, www.hcmcpv.org.vn
10 Bích Vân, Đãi ngộ nhân tài: Thiện chí từ hai phía, 27/05/2018,
11 Lê Văn, Trường đại học bất ngờ vì nhiều thí sinh không đến nhập học, 10/08/17, WWW.vietnamnet.vn