Chứng minh rằng: Xung đột pháp luật là hiện tượng pháp lý phức tạp và độc đáo

TỪ VIẾT TẮT2A.PHẦN MỞ ĐẦU3B.PHẦN NỘI DUNG3I.Khái quát chung về hiện tượng xung đột pháp luật31.Khái niệm32.Nguyên nhân của hiện tượng xung đột pháp luật4II.Xung đột pháp luật là hiện tượng pháp lý phức tạp và độc đáo91.Tính độc đáo92.Xung đột pháp luật là hiện tượng pháp lí phức tạp10III.Liên hệ thực tiễn15C.PHẦN KẾT THÚC17D.TÀI LIỆU THAM KHẢO18

M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC

TỪ VIẾT TẮT 2

A PHẦN MỞ ĐẦU 3

B PHẦN NỘI DUNG 3

I Khái quát chung về hiện tượng xung đột pháp luật 3

1 Khái niệm 3

2 Nguyên nhân của hiện tượng xung đột pháp luật 4

II Xung đột pháp luật là hiện tượng pháp lý phức tạp và độc đáo 9

1 Tính độc đáo 9

2 Xung đột pháp luật là hiện tượng pháp lí phức tạp 10

III Liên hệ thực tiễn 15

C PHẦN KẾT THÚC 17

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

TỪ VIẾT TẮT

A PHẦN MỞ ĐẦU

Ở thế kỉ XXI ngày nay, hội nhập quốc tế là xu thế tất yếu, trong đó, các quốc gia đã tổ chức giao lưu, kết làm phát sinh những mối quan hệ dân sự mang yếu tố nước ngoài và chúng ngày càng trở nên phong phú, phức tạp Một tất yếu đặt ra là khi có quan hệ dân sự thì việc xảy ra tranh chấp, xuất hiện các vấn đề cần giải quyết là điều không thể tránh khỏi Do đó, các quốc gia phải tìm cách giải quyết chúng Từ vấn đề có ít nhất hai hệ thống pháp luật thuộc 2 quốc gia khác nhau cùng điều chỉnh một vấn đề, người ta đã đặt tên cho hiện tượng này là “xung đột pháp luât” Xung đột pháp luật là một hiện tượng độc đáo và phức tạp ngay từ chính cái tên của nó Khi mà xung đột pháp luật ở đây không được hiểu như cách cắt nghĩa câu chữ bình thường: xảy ra khi có những quy phạm pháp luật cùng điều chỉnh một vấn đề; mà nó xảy ra khi có nhiều hơn hai hệ thống pháp luật cùng điều chỉnh một quan hệ dân sự

B PHẦN NỘI DUNG

I Khái quát chung về hiện tượng xung đột pháp luật

1 Khái niệm

a. Định nghĩa

Xung đột pháp luật là hiện tượng hai hay nhiều hệ thống pháp luật của các nước khác nhau cùng có thể được áp dụng để điều chỉnh một quan hệ dân

sự theo nghĩa rộng có yếu tố nước ngoài ( quan hệ tư pháp quốc tế) 1

b Đặc điểm

Thứ nhất, xung đột pháp luật là một hiện tượng đặc thù của tư pháp quốc

tế Bởi trong các ngành luật khác, khi quan hệ xã hội thuộc đối tượng điều chỉnh của chúng phát sinh, không có hiện tượng hai hay nhiều hệ thống pháp

1 Giáo trình Tư pháp quốc tế, trường Đại học luật Hà Nội, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2017, tr.50

luật khác nhau cùng tham gia vào việc điều chỉnh cùng một quan hệ xã hội ấy,

và cũng không có sự lựa chọn luật để áp dụng vì các quy phạp pháp luật của các ngành luật này mang tính tuyệt đối về mặt lãnh thổ Chỉ khi các quan hệ

tư pháp quốc tế xảy ra thì mới có hiện tượng hai hay nhiều hệ thống pháp luật khác nhau cùng tham gia điều chỉnh quan hệ đó và làm nảy sinh yêu cầu về chọn luật áp dụng nếu trong trường hợp không có quy phạm thực chất thống nhất

Thứ hai, xung đột pháp luật giữa các hệ thống pháp luật của các nước khác nhau chứ không phải các bang trong một nước nếu đó là nhà nước liên bang Bởi vấn đề mà tư pháp quốc tế điều chỉnh vượt ra khỏi phạm vi lãnh thổ quốc gia, nó nảy sinh giữa các công dân, pháp nhân của quốc gia này với công dân, pháp nhân của quốc gia khác chứ không phải thuần túy giữa các công dân, pháp nhân của một quốc gia với nhau, kể cả là một quốc gia liên bang

Thứ ba, xung đột pháp luật chỉ xác định khả năng có thể được áp dụng để điều chỉnh quan hệ của hai hay nhiều hệ thống pháp luật liên quan chứ không phải tất cả các hệ thống đó đều được áp dụng để điều chỉnh quan hệ Lí do là bởi các hệ thống pháp luật khác nhau không thể cùng một lúc diều chỉnh một quan hệ cụ thể được

2 Nguyên nhân của hiện tượng xung đột pháp luật

a Nguyên nhân khách quan

Do pháp luật của các nước có sự khác nhau Pháp luật do nhà nước xây

dựng nên, phù hợp với các điều kiện chính trị, xã hội… của nước mình Vì vậy, có rất nhiều yếu tố làm cho pháp luật của các nước trên thế giới không giống nhau, đó có thể là:

Do nguyên nhân chính trị, kinh tế, xã hội: Các quốc gia đều tồn tại dựa trên một nền tảng kinh tế nhất định với một chế độ sở hữu tương ứng Mà theo quan điểm của triết học Mác – Lênin, chế độ sở hữu là một bộ phận của

cơ sở hạ tầng, có mối quan hệ biện chứng với kiến trúc thượng tầng, trong đó

pháp luật là một cấu thành quan trọng Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng, kiến trúc thượng tầng có sự tác động trở lại cơ sở hạ tầng Vì vậy, dựa trên một chế độ sở hữu nhất định thì pháp luật cũng được hình thành

để phản ứng một cách phù hợp và tương xứng

Sự khác nhau giữa hệ thống pháp luật các nước còn có thể từ các nguyên nhân khác như tập quán, truyền thống, tín ngưỡng, tôn giáo, bởi cách giải thích pháp luật khác nhau, áp dụng pháp luật khác nhau và hơn nữa là trình độ phát triển ở các nước là không đồng đều… Nếu nền kinh tế phát triển kéo theo cả một hệ thống pháp luật được xây dựng hoàn thiện, phát triển và ngược lại nếu nền kinh tế lạc hậu, kém phát triển thì hệ thống pháp luật cũng có những yếu kém, hạn chế nhất định sự dung hòa trong việc giải quyết các vấn

đề phát sinh trong quan hệ tư pháp quốc tế có thể được giải quyết nếu các nước có sự phát triển tương đương về mặt kinh tế, xã hội Chính những sự khác biệt về kinh tế, chính trị, xã hội đã tạo ra một rào cản trong việc áp dụng pháp luật để giải quyết chung một vấn đề phát sinh giữa các nước

Do đối tượng điều chỉnh có sự hiện diện của yếu tố nước ngoài Các quan

hệ mà tư pháp quốc tế điều chỉnh là các quan hệ dân sự theo nghĩa rộng có yếu tố nước ngoài Chính yếu tố nước ngoài đã làm cho các quan hệ này liên quan tới ít nhất là hai quốc gia, với ít nhất hai hệ thống pháp luật độc lập và bình đẳng với nhau Các hệ thống pháp luật là bình đẳng với nhau nên các hệ thống pháp luật đó đều có thể được áp dụng để điều chỉnh một quan hệ, một quan hệ trong tư pháp quốc tế tương ứng và hầu hết các quốc gia đều chấp nhận việc có thể áp dụng pháp luật nước ngoài để điều chỉnh lực này Việc quyết định sử dụng hệ thống pháp luật nào chính là vấn đề trọng tâm cần giải quyết

b Nguyên nhân chủ quan

Nguyên nhân chủ quan là do có sự thừa nhận khả năng áp dụng pháp luật nước ngoài của nhà nước Thực tế có những quan hệ pháp luật nảy sinh,

mặc dù hệ thống pháp luật của các nước là khác nhau, cũng có sự xuất hiện của yếu tố nước ngoài tức là thỏa mãn hai điều kiện của nguyên nhân khách quan nói trên, nhưng vẫn không có xung đột pháp luật Đó là những quan hệ trong lĩnh vực công như hình sự, hành chính, dù có yếu tố nước ngoài nhưng không xảy ra hiện tượng xung đột pháp luật Sỡ dĩ như vậy do đây là những quan hệ trong lĩnh vực công, việc áp dụng pháp luật nước ngoài có thể gây mất ổn định của an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, có thể đánh mất đi những giá trị cốt lõi, nền tảng của chính mình Trong khi đó, các quan hệ dân

sự theo nghĩa rộng có yếu tố nước ngoài sẽ phát sinh hiện tượng xung đột pháp luật Do bản chất của các quan hệ này là quan hệ dân sự, các quan hệ đời thường diễn ra hằng ngày giữa người dân với nhau, họ là các chủ thể ngang quyền và bình đẳng với nhau Chính yếu tố bình đẳng trong quan hệ này là cơ

sở để có thể đặt ra vấn đề bình đẳng trong luật pháp giữa các nước và khi quan hệ liên quan đến nhiều quốc gia thì nhiều hệ thống pháp luật tương ứng

sẽ có thể được cân nhắc áp dụng để điều chỉnh quan hệ cụ thể đang xem xét, tức là có xung đột pháp luật Nói cách khác, do đặc trưng của quan hệ dân sự

không “nghiêm trọng” mà các quốc gia đều thừa nhận khả năng có thể áp

dụng pháp luật nước ngoài với những điều kiện nhất định Đây là điều kiện cần và đủ để hiện tượng xung đột pháp luật tồn tại trong các quan hệ tư pháp quốc tế

c Phạm vi xung đột pháp luật

Đối với các quan hệ pháp luật dân sự theo nghĩa rộng có yếu tố nước ngoài như hôn nhân, hợp đồng dân sự, thương mại… thì xung đột pháp luật sẽ nảy sinh hầu hết trong các quan hệ này, tuy nhiên xung đột pháp luật sẽ không xảy

ra trong một số trường hợp đặc biệt do tính chất đặc thù của một số quan hệ Trong các lĩnh vực quan hệ pháp luật khác như hình sự, hành chính hay sở hữu trí tuệ… không xảy ra xung đột pháp luật bởi vì:

- Các quan hệ về Hình sự, Hành chính mang tính hiệu lực lãnh thổ rất nghiêm ngặt (quyền tài phán công gắn liền với chủ quyền lãnh thổ), bên cạnh

đó chúng không bao giờ có các quy phạm xung đột và tất nhiên cũng không bao giờ cho phép áp dụng luật nước ngoài

- Về các quan hệ sở hữu trí tuệ, với đặc điểm nổi bật là tính vô tính của tài sản, nên tài sản trí tuệ phát sinh trên cơ sở pháp luật nước nào, yêu cầu bảo

hộ ở đâu thì chỉ được bảo hộ và chỉ bảo hộ được trong phạm vi nước đó mà thôi Vì vậy, đối với các quan hệ này không có xung đột pháp luật, do vậy không thể áp dụng luật nước ngoài để bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho một đối tượng nào đó ở Việt Nam Song, đối với các quan hệ hợp đồng có đối tượng liên quan đến chuyển giao quyền đến sở hữu trí tuệ như hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng hoặc chuyển giao quyền sở hữu các đối tượng sở hữu trí tuệ; hoặc các quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ gây ra được xem là các quan hệ hợp đồng, bồi thường thiệt hại hay quan hệ dân sự bình thường và đều có xung đột pháp luật

d Phương pháp giải quyết xung đột pháp luật

Do mỗi quốc gia có hệ thống pháp luật khác nhau nên giải quyết xung đột pháp luật cũng bao gồm nhiều phương pháp khác nhau Phương pháp giải quyết xung đột là cách thức giải quyết vấn đề khi xảy ra tình huống có hai hay nhiều hệ thống pháp luật của các nước khác nhau cùng có thể áp dụng để điều chỉnh quan hệ tư pháp quốc tế Các phương pháp này bao gồm:

Thứ nhất, phương pháp thực chất Phương pháp thực chất được hiểu là

phương pháp dùng quy phạm thực chất, trực tiếp điều chỉnh quan hệ mà không cần qua khâu trung gian Trong đó, quy phạm thực chất là quy phạm pháp luật quy định cụ thể cách thức ứng xử của các chủ thể tham gia quan hệ, trực tiếp điều chỉnh quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài Quy phạm thực chất gồm hai loại: quy phạm thực chất thống nhất (nằm trong các điều ước quốc tế) và quy phạm thực chất thông thường (nằm trong hệ thống pháp luật quốc

gia) Xuất phát từ định nghĩa cũng như thực tiễn áp dụng, có thể thấy rằng phương pháp này được đánh giá là phương pháp hiệu quả nhất trong việc giải quyết xung đột pháp luật Bởi lẽ, nó áp dụng quy phạm thực chất – quy phạm

mà có thể áp dụng ngay mà không cần dẫn chiếu đến bất kỳ pháp luật của nước nào Hay nói cách khác, phương pháp này có thể giải quyết nhanh chóng, kịp thời lại đơn giản hơn, tránh được những khó khăn trong quá trình giải quyết tranh chấp Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng có quy phạm thực chất trong nội dung của điều ước quốc tế hay không phải lĩnh vực nào cũng

có điều ước quốc tế điều chỉnh

Thứ hai, phương pháp xung đột Đây là phương pháp mà nhà nước dùng

để xác định các quy phạm xung đột nhằm xác định hệ thống pháp luật cụ thể

sẽ được áp dụng để điều chỉnh các quan hệ của tư pháp quốc tế Quy phạm xung đột là quy phạm xác định pháp luật nước nào cần phải áp dụng để giải quyết quan hệ pháp luật dân sự có yếu tố nước ngoài trong một tình huống cụ thể Cũng như quy phạm thực chất, quy phạm xung đột cũng gồm quy phạm xung đột thống nhất quà quy phạm xung đột thông thường Phương pháp xung đột là phương pháp gián tiếp bởi nó chỉ xác định hệ thống pháp luật nào

sẽ được áp dụng giải quyết xung đột chứ không có quy phạm cụ thể để giải quyết vấn đề trực tiếp Như vậy, so với phương pháp thực chất, phương pháp này không yêu cầu thời gian trong việc xây dựng các quy phạm thực chất, hay chính là việc xây dựng quy phạm xung đột đơn giản, dễ dàng hơn Nhưng nhược điểm của phương pháp này chính là sự phức tạp trong việc áp dụng vào thực tiễn khi nó đòi hỏi người áp dụng phải hiểu rõ và vận dụng đúng các quy phạm xung đột

Thứ ba, áp dụng tập quán quốc tế hay “pháp luật điều chỉnh các quan hệ

xã hội tương tự” Phương pháp áp dụng tập quán quốc tế hay “pháp luật điều

chỉnh các quan hệ xã hội tương tự” sẽ được cân nhắc sử dụng trong trường hợp không có cả quy phạm thực chất cũng như quy phạm xung đột Phương pháp này được áp dụng trên cơ sở phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của

pháp luật quốc gia cũng như phù hợp với đường lối, chính sách đối ngoại của nhà nước Có thể thấy rằng, tuy không phổ biến như hai phương pháp trên nhưng trong những trường hợp nhất định – khi không thể áp dụng được phương pháp thực chất cũng như phương pháp xung đột thì phương pháp này

là sự lựa chọn tất yếu để giải quyết xung đột pháp luật trong tư pháp quốc tế

II Xung đột pháp luật là hiện tượng pháp lý phức tạp và độc đáo

1 Tính độc đáo

Thứ nhất, xung đột pháp luật là một hiện tượng đặc thù của tư pháp quốc

tế Xung đột pháp luật chỉ xảy ra trong các quan hệ dân sự có yếu tố nước

ngoài (theo nghĩa rộng) Trong các ngành luật như: Luật Lao động, Luật Dân

sự, Luật Hôn nhân và gia đình không có yếu tố nước ngoài tham gia thì các quan hệ phát sinh trong các lĩnh vực này được điều chỉnh một cách đơn giản

và trực tiếp thông qua các quy phạm pháp luật cụ thể Do vậy không xảy ra hiện tượng xung đột pháp luật Đối với các ngành luật như Luật hành chính, Luật Hình sự, cũng không xảy ra xung đột pháp luật vì những ngành luật này mang tính hiệu lực lãnh thổ rất nghiêm ngặt, hay nói cách khác là quyền tài phán công có tính chất lãnh thổ chặt chẽ Chính vì vậy mà khi quan hệ xã hội thuộc đối tượng điều chỉnh của những ngành luật này phát sinh thì sẽ không

có hiện tượng hai hay nhiều hệ thống pháp luật đồng thời có thể áp dụng để điều chỉnh quan hệ đó

Chỉ có trong tư pháp quốc tế mới có xung đột pháp luật vì chỉ khi các quan

hệ tư pháp quốc tế xảy ra thì mới có hiện tượng hai hay nhiều hệ thống pháp luật khác nhau cùng tham gia điều chỉnh quan hệ đó và làm nảy sinh yêu cầu

về chọn luật áp dụng nếu trong trường hợp không có quy phạm thực chất thống nhất

Quy phạm xung đột không trực tiếp giải quyết quan hệ pháp luật Thông thường, quy phạm sẽ trực tiếp giải quyết quan hệ pháp luật phát sinh, tuy nhiên, quy phạm xung đột không giống như vậy Nó chỉ có nhiệm vụ dẫn

chiếu tới luật thực chất của quốc gia mà ở đó có các quy định thực tế giải quyết quyền và phân định nghĩa vụ của các bên trong quan hệ Các quy định

đó cũng là nền tảng để giải quyết các tranh chấp khi chúng phát sinh

Thứ hai, xung đột pháp luật vừa có những mặt tiêu cực, hạn chế vừa có những mặt tích cực.Mỗi quốc gia trên thế giới có hệ thống pháp luật khác

nhau, thậm chí là trái ngược nhau Khi xảy ra xung đột pháp luật thì vấn đề quan trọng nhất cần phải giải quyết là chọn một trong các hệ thống pháp luật

đó để áp dụng giải quyết quan hệ pháp luật trên Trong giai đoạn chọn luật của quốc gia nào để áp dụng, tòa án phải xem xét để lựa chọn hệ thống pháp luật nào là phù hợp Do vậy thời gian giải quyết vấn đề sẽ bị kéo dài Các bên liên quan phải đợi thời gian giải quyết vụ việc nên quyền cũng như lợi ích hợp pháp của họ bị ảnh hưởng

Tuy nhiên, nhờ vào việc tiếp cận các hệ thống pháp luật khác thông qua việc giải quyết hiện tượng xung đột pháp luật sẽ giúp cho quốc gia nhận ra những điểm mạnh, điểm yếu trong hệ thống pháp luật nước nhà Từ đó, có những sửa đổi, bổ sung để hoàn thiện hơn hệ thống pháp luật trong nước

2 Xung đột pháp luật là hiện tượng pháp lí phức tạp

a Phức tạp trong các hệ thuộc luật trong tư pháp quốc tế

Hệ thuộc luật là một bộ phận cấu thành của quy phạm xung đột Đây là phần chỉ ra hệ thống pháp luật nước nào sẽ được áp dụng để điều chỉnh quan

hệ liên quan Để áp dụng quy phạm xung đột một cách đúng đắn và đầy đủ, cần phải biết rõ về các loại hệ thuộc cơ bản Hiện tại tư pháp quốc tế có một

số loại hệ thuộc cơ bản sau:

Thứ nhất, hệ thuộc luật nhân thân.Luật nhân thân thường được áp dụng

trong các mối quan hệ liên quan đến nhân thân của con người như các quan

hệ về năng lực pháp luật và năng lực hành vi, các quan hệ về hôn nhân, gia đình, thừa kế động sản Luật nhân thân tồn tại dưới hai dạng sau: