Thực trạng và các biện pháp pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em là nạn nhân của bạo lực gia đình

Đối tượng của các hành vi bạo lực trong gia đình thường là những thành viên yếu đuối, dễ bị tổn thương và trong hầu hết các trường hợp là phụ nữ, người già và trẻ em... Bạo lực trong gia

A Đặt vấn đề

Bạo lực gia đình là vấn đề được đông đảo mọi người quan tâm, từ nhân dân đến cơ quan các cấp, bởi nó hướng đến hai đối tượng chính cần được bảo vệ trong xã hội: đó là phụ nữ và trẻ em Hiện nay ở Việt Nam số

vụ trẻ em bị đánh đập, hành hạ, lạm dụng sức lao động và tình dục ngày càng gia tăng Với mức độ đặc biệt nghiêm trọng như vậy, một vấn đề cấp thiết được đặt ra, đó là làm thế nào để bảo vệ được trẻ em bị bạo lực gia đình Để làm rõ hơn hiện tượng này, em xin chọn đề số 5: Thực trạng và các biện pháp pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em là nạn nhân của bạo lực gia đình

B Giải quyết vấn đề.

1 Vài nét về bạo lực gia đình.

Bạo lực gia đình đang là vấn đề được dư luận quan tâm sâu sắc Đây

là một dạng tệ nạn xã hội gây hậu quả ở nhiều mức độ lên đời sống gia đình

và xã hội, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của người dân Trường hợp nhiêm trọng, bạo lực gia đình là tác nhân gây ra những hậu quả tai hại về cuộc đời, nhân cách của con người, gián tiếp tạo nên mầm mống các tệ nạn

và tội phạm nguy hiểm khác trong xã hội

Bạo lực gia đình không phải là vấn đề mang tính địa phương mà là một vấn nạn toàn cầu, ở đâu cũng có, từ các nước nghèo, đang phát triển cho đến giàu có, phát triển cao độ Mọi gia đình thuộc mọi tầng lớp của xã hội đều có thể gặp phải tệ nạn này Đối tượng của các hành vi bạo lực trong gia đình thường là những thành viên yếu đuối, dễ bị tổn thương và trong hầu hết các trường hợp là phụ nữ, người già và trẻ em

Bạo lực trong gia đình tồn tại dưới nhiều hình thức, từ việc sử dụng sức lực, vật dụng để đánh đập gây thương tích, tổn hại về thể chất cho các thành viên khác; dùng quyền lực để kiểm soát, khống chế, cấm đoán các thành viên khác về nhiều mặt; cưỡng bức trong quan hệ tình dục, nhất là ép buộc người phụ nữ làm những việc liên quan đến tình dục trái với mong muốn của họ; dùng lời nói nhục mạ, chửi mắng, đe dọa hoặc có hành vi ruồng rẫy, bỏ rơi, không quan tâm lẫn nhau cho đến cố tình đập phá, làm hư hỏng tài sản chung; tiêu xài hoang phí không nhằm mục đích phục vụ đời sống gia đình, … đều ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe, tâm lý, tình cảm của mỗi cá nhân Đặc biệt, đối với trẻ em bạo lực còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự hình thành nhân cách, hạn chế những cơ hội để trẻ em có một cuộc sống bình thường và nhất là tương lai của các em sau này

Bạo lực gia đình (bạo hành gia đình) là thuật ngữ dùng để chỉ các hành

vi bạo lực giữa các thành viên trong cùng một gia đình Hành vi bạo lực thường thấy nhất là giữa vợ và chồng nhưng bạo lực giữa cha mẹ với con cái hay ông bà, anh chị em ruột với nhau hoặc giữa mẹ chồng và con dâu cũng xảy ra và được xếp vào nhóm các hành vi này Nạn nhân chủ yếu của bạo lực gia đình thường là phụ nữ - vợ hoặc mẹ của đối tượng, và trẻ em Bạo lực gia đình xảy ra ở mọi quốc gia, nền văn hóa, tôn giáo không ngoại lệ giàu nghèo và trình độ học vấn cao hay thấp Trẻ em là một trong ba đối tượng chính của nạn bạo lực gia đình ( bao gồm phụ nữ, trẻ em, người già)

Theo Điều 2 của Luật phòng chống bạo lực gia đình thì các hành vi sau được coi là hành vi bạo lực gia đình:

+ Hành hạ, ngược đãi, đánh đập hoặc hành vi cố ý khác gây xâm hại đến sức khỏe, tính mạng;

+ Lăng mạ hoặc các hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhâm phẩm;

+ Cô lập, xua đuổi hoặc gây áp lực thường xuyên về tâm lý gây hậu quả nghiêm trọng;

+ Ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình giữa ông,

bà và cháu; giữa cha, mẹ và con; giữa vợ, chồng; giữa anh, chị, em với nhau; + Cưỡng ép quan hệ tình dục;

+ Cưỡng ép tảo hôn; cưỡng ép kết hôn, ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ;

+ Chiếm đoạt, hủy hoại, đập phá hoặc có hành vi khác cố ý làm hư hỏng tài sản riêng của thành viên khác trong gia đình hoặc tài sản chung của các thành viên gia đình;

+ Cưỡng ép thành viên gia đình lao động quá sức, đóng góp tài chính quá khả năng của họ; kiểm soát thu nhập thành viên gia đình nhằm tạo ra tình trạng phụ thuộc về tài chính;

+ Có hành vi trái pháp luật buộc thành viên gia đình ra khỏi chỗ ở

+ Hành vi bạo lực gia đình quy định tại khoản 1 Điều này cũng được áp dụng đối với thành viên gia đình của vợ, chồng đã ly hôn hoặc nam, nữ không đăng ký kết hôn mà chung sống với nhau như vợ chồng

2 Thực trạng bạo lực gia đình tại Việt Nam.

Trong hai năm 2008-2009, cả nước đã xảy ra 5.956 vụ (bình quân gần 3.000 vụ một năm), trên 100 vụ giết trẻ em và 50 vụ bắt cóc, buôn bán trẻ

em được phát hiện và xử lý, trong đó có một số vụ gây bức xúc trong dư luận xã hội Nhiều trẻ em bị chính cha mẹ, người thân, thầy cô giáo, người

sử dụng lao động và những người có trách nhiệm nuôi dưỡng chăm sóc trẻ

em có hành vi bạo lực trẻ em Điển hình là các vụ: Cháu Nguyễn Thị Bình bị

vợ chồng chủ quán phở Chu Văn Đức và Trịnh Hạnh Phương ở quận Thanh Xuân, Hà Nội ngược đãi, đánh đập hành hạ trong một thời gian dài Vụ Quản Thị Kim Hoa đánh đập trẻ em tại nhóm trẻ gia đình (Biên Hòa, Đồng Nai) Vụ cháu Hồng Anh 4 tuổi ở Xuân Mai – Hà Nội bị người “cha hờ” đánh đập, hành hạ dã man

Việt Nam là một nước đang phát triển nên vấn đề chăm sóc sức khỏe thể xác và tinh thần cho trẻ em vẫn còn khá mới mẻ và xa lạ Việc xử lý các

vụ việc trẻ bị bạo lực gia đình mới chỉ dừng lại ở việc giải quyết hậu quả chứ chưa phải ngăn ngừa Năm 2005 đã có một cuộc điều tra quốc gia về vị thành niên và thanh niên Việt Nam Báo cáo cho thấy một tỉ lệ không nhỏ, khoảng 31% vị thành niên và thanh niên có một số trục trặc về tâm lí Tỉ lệ trẻ em gặp trục trặc tâm lí trong một giai đoạn nào đó ở nhiều quốc gia gần tương đương nhau là 17%, tuy nhiên ở Việt Nam do nhiều nguyên nhân mà con số vẫn chưa sát thực tế vì còn nhiều trường hợp được phát hiện và xử lí muộn Theo báo cáo của Bộ công an thì cứ 2-3 ngày ở Việt Nam lại có 1 người chết vì có liên quan đến bạo lực gia đình Bạo lực gia đình hiện nay trở thành ung nhọt của xã hội, nó diễn ra ngày càng phức tạp hơn

Bởi bạo lực gia đình đã xuất hiện từ rất lâu, tồn tại từ thời phong kiến, thậm chí còn được cho là truyền thống gia đình, một cách dạy con hiệu quả, cho nên việc ngăn chặn các hành vi bạo lực gia đình với trẻ còn là vấn đề hết sức khó khăn, nan giải, yêu cầu không chỉ có sự nỗ lực của nhà nước, các cơ quan chức năng mà rất cần sự giúp đỡ của nhân dân Nếu không có dân phát hiện thì những vụ việc từng xảy ra trong những năm gần đây sẽ phải rất lâu nữa mới được phát hiện Bởi hậu quả gây ra cho trẻ là rất lớn, có thể gây đau đớn về thể xác, lại khiến trẻ bị những chấn thương tâm lý khó khôi phục Nhiều trẻ phải mang thương tật suốt quãng đời còn lại Về tinh thần trẻ trở

nên hoảng loạn, thiếu tự tin, thụ động, buồn rầu, lo sợ Trẻ có thể bị trầm cảm, bị ảnh hưởng về thần kinh, hay la hét, hoảng sợ

Theo báo cáo tình trạng trẻ em thế giới của Unicef năm 2009, hiện có khoảng 5000 triệu trẻ em bị ảnh hưởng của bạo lực chiếm khoảng ¼ tổng số trẻ em trên thế giới Đối với nước ta, tình trạng bạo lực trẻ em trong những năm gần đây diễn biến phức tạp và có xu hướng gia tăng Trong hai năm 2008-2009 cả nước đã xảy ra 5956 vụ(bình quân gần 3000 vụ một năm), trong đó có nhiều vụ là trẻ em bị chính cha mẹ, người thân và những người

có trách nhiệm nuôi dưỡng chăm sóc có hành vi bạo lực trẻ em Điển hình là các vụ: cháu Ngyễn Thị Bình bị vợ chồng chủ quán phở Chu Văn Đức và Trịnh Hạnh Phương ở quận Thanh Xuân, Hà Nội ngược đãi, đánh đập hành

hạ trong một thời gian dài Vụ cháu Hồng Anh 4 tuổi ở Xuân Mai- Hà Nội bị người “cha hờ” đánh đập, hành hạ dã man Vụ cháu Nguyễn Hào Anh, 14 tuổi (Cà Mau) bị vợ chồng chủ trại nuôi tôm Minh Đức hành hạ suốt một thời gian dài bằng các hình thức dã man như dùng kìm bấm vào môi, bẻ răng, dùng bàn là nóng dí lên da thịt Và mới đây nhất là vụ em Nguyễn Hữu Lợi ( 9 tuổi) bị mẹ nuôi dùng roi đánh khắp người và dùng búa đánh vào đầu chỉ vì em đã ăn hết phần thức ăn dành cho bữa chiều Đặc biệt gần đây, dư luận đang rất đau xót và phẫn nộ về bé Hảo 3 tuổi bị nhục hình ở ấp Bình Phúc, xã Đức Hạnh, huyện Phước Long, tỉnh Bình Phước Em đã phải vào bệnh viện do bị đánh đập, bị lấy ống hút chọc vào người chảy máu, bị cắt cả vành tai, ngón tay trái, bé Hảo đã bị hành hạ kéo dài bởi cha ruột của mình Theo hồ sơ bệnh án, Hảo bị suy dinh dưỡng nặng, sức khỏe suy kiệt, mặt bé Hảo biến dạng, lưng có nhiều vết thương cũ đã nhiễm trùng mưng

mũ Và còn nhiều hơn nữa những vụ bạo hành trẻ em đang gây bức xúc trong dư luận

3 Nguyên nhân.

Có nhiều lý do dẫn đến bạo lực gia đình Có thể là do hoàn cảnh gia đình không được trọn vẹn, do ức chế tâm lý của người lớn, do các chất kích thích như rượu bia, ma túy Chẳng hạn như một gia đình có người cha nghiện rượu thì nguy cơ dẫn đến các hành vi bạo lực càng lớn Kết quả của những nghiên cứu về bạo hành đã chứng minh rằng những người có hành vi bạo lực thường muốn chế ngự người khác Một người có hành vi bạo lực thường có sự vượt trội về thể xác, sức khỏe, hay về kiến thức, uy quyền Trong đó các hành vi bạo lực trẻ em thường là do người lớn có sức khỏe, sử dụng uy quyền và tinh thần của mình

Trẻ em là đối tượng nhỏ tuổi, không có sức chống cự hoặc chống cự yếu ớt, thường không dám lên tiếng hay phản kháng lại các hành vi bạo lực, đặc biệt lại là hành vi do người trong gia đình thực hiện, do đó đây là đối tượng dễ bị chi phối về mặt thể chất lẫn tinh thần, là một trong những nạn nhân chủ yếu và thường xuyên của bạo lực gia đình

Hoàn cảnh bạo hành xảy ra, đặc biệt là bạo hành thân thể, xảy ra khi người lớn có những vướng mắc tồn tại từ trước, những căng thẳng và stress tâm lý, cũng có trường hợp là do có sự xúc tác của rượu Bạo hành được nhận thấy có tỷ lệ cao ở các gia đình có hoàn cảnh đặc biệt, chẳng hạn như kinh tế khó khăn, trình độ văn hóa thấp, người chồng không có việc làm, gia đình có cha mẹ ly thân…Tuy nhiên điều này không có nghĩa là giàu có hay được học hành đầy đủ bảo đảm chắc chắn gia đình không tồn tại bạo lực gia đình Ở những gia đình như vậy, bạo hành xảy ra với hình thức mà người ngoài khó nhận biết hơn, vì nó được che đậy tinh vi hơn Đó có thể là hành

vi đánh thậm tệ hoặc bỏ mặc không cho ăn uống hoặc không thèm quan tâm

đến con dưới mọi hình thức Hậu quả thường là rất nghiêm trọng, một bộ phận trẻ có thể bỏ nhà, bỏ học hay nghiện ma túy, thậm chí là tự tử Gái mại dâm (ở trẻ nữ) thường có liên quan trực tiếp đến tuổi thơ bất hạnh

Nạn bạo hành gia đình diễn ra đều khắp các nơi, không phân biệt nông thôn hay thành phố, vùng sâu hay trung Tuy nhiên nếu ở nông thôn tình trạng bạo hành gia đình diễn ra thường xuyên với mức độ đễ nhận thấy là cha mẹ đánh đập, chửi mắng, miệt thị con công khai thì trái lại, ở thành thị, nạn bạo hành gia đình diễn ra âm thầm, kín đáo Nhất là trong gia đình trí thức thì điều này càng khó nhận biết, vì họ thường sống hết sức hình thức, che đậy bằng hình ảnh một gia đình hạnh phúc, đầm ấm Nạn bạo hành ở gia đình trí thức phần lớn là những nguyên nhân do không vâng lời, nhận thức kém, điểm thấp, thi trượt…họ miệt thị, cho rằng trẻ là một người thất bại, bỏ

đi, là kẻ làm xấu hổ gia đình…Từ suy nghĩ chuyện cha mẹ cãi nhau, đánh con cái là chuyện nội bộ gia đình đã hình thành một thói quen có hại Nhận thức sai lầm “thương cho roi cho vọt”, nhiều cha mẹ đã làm nhiều trẻ bị tổn thương nghiêm trọng Nhiều trường hợp bạo hành bị giấu giếm, hoặc phủ nhận Hơn nữa hầu hết các vụ bạo hành khi bị đưa ra ánh sáng, và bị pháp luật trừng trị ở mức độ truy cứu trách nhiệm hình sự về tội cố ý gây thương tích Mấy năm gần đây, cộng đồng liên tục nhận được những thông tin hết sức đau lòng về việc trẻ em bị hành hạ bạo tàn ở khắp các nơi Nguyên nhân

là do việc đánh giá xử lí những vụ bạo hành trẻ em không tận gốc Thông thường cơ quan chức năng chỉ mới tập trung xử lí “người dưng”( người thuê lao động trẻ em…) đã trực tiếp ngược đãi hành hạ trẻ em…Còn với người thân thích giám hộ của trẻ em (cha mẹ, anh chị ) thì dường như cơ quan chức năng bỏ qua, chưa điều tra tới nơi xem liệu họ có phải là đồng phạm vớ những người bạo hành trẻ em để xử lí họ tương xứng

Hai là trong các vụ việc xử lý cha mẹ bạo hành con cái, cơ quan chức năng thường chỉ mới quan tâm đến góc độ hành chính (phạt bao nhiêu tiền), hình sự (xử bao nhiêu tháng, năm tù) mà chưa đề nghị tòa án tước hay hạn chế quyền của cha mẹ trong việc chăm sóc , nuôi dưỡng , giáo dục con cái, quyền quản lí tào sản của con (nếu có), quyền đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên theo luật định

Ba là mặc dù pháp luật đã quy định xử lí hình sự người nào che giấu hay thấy, biết hành vi bạo hành trẻ em đến mức thành tội phạm hình sự (giết, hiếp dâm, cưỡng dâm, mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em…) mà không tố giác tội phạm, nhưng thực tế hầu như chưa thấy ai bị khởi tố Chẳng hạn như vụ án em Hào Anh, không ai dám đứng ra tố giác, thậm chí còn bị đe dọa nếu trình báo với cơ quan chức năng, điều này làm người dân

có tâm lý sợ bị liên lụy, không dám đứng lên bảo vệ trẻ Đây cũng chính là nguyên nhân dẫn đến nạn bạo hành không giảm mà còn tăng lên

4 Biện pháp pháp lí nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của trẻ em là nạn nhân của bạo lực gia đình:

a Các quy định.

Luật hôn nhân gia đình đã quy định về nghĩa vụ chăm sóc nuôi dưỡng, giáo dục của cha mẹ đối với con cái ( điều 34,36,37,38 ) Trẻ em có quyền được chăm sóc sức khỏe, học hành, sống trong môi trường lành mạnh, quyền được giải trí, thông tin, tổ chức hội họp, tự do bày tỏ ý kiến, được bảo vệ và chống lại sự ngược đãi, chống lại sự lạm dụng tình dục, chống lại sự bóc lột, chống lại mọi hình thức tra tấn và đối xử tồi tệ Đó là các căn cứ để đưa ra các biện pháp pháp lí bảo vê quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em Trong tuyên ngôn về quyền trẻ em do Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày

20-11-1959 đã chỉ ra " do còn non nớt về thể chất và trí tuệ, trẻ em cần được

bảo vệ và chăm sóc đặc biệt, kể cả sự bảo vệ thích hợp về mặt pháp lý trước cũng như sau khi ra đời"

Theo công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em:

Điều 15 quy định: “không ai được phép làm tổn hại đến trẻ em.

Nghĩa vụ của chúng ta là tôn trọng và bảo vệ các em Không ai được ngược đãi trẻ em trai và gái về mặt thể chất, bằng ngôn ngữ hoặc tình cảm, kể cả cha mẹ, thầy cô hay những người chăm sóc trẻ em Ai xâm hại về thể chất và tinh thần, làm tổn thương hoặc gây thương tích cho một bé trai hay gái là người phạm tội"

Điều 16 quy định “các bậc cha mẹ có nghĩa vụ bảo vệ con cái của

mình tránh mọi nguy cơ bị xâm hại tình dục dưới mọi hình thức khác nhau (từ những lời nói bóng gió, những cái vuốt ve mơn trớn, tiếp xúc bằng tay đến những sự phô diễn xấu xa và hành vi cưỡng dâm) Không một ai kể cả cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, anh em, họ hàng , thầy cô giáo hàng xóm, hay những người xa lạ với gia đình có thể lạm dụng và xâm hại về mặt tình dục Lạm dụng tình dục trẻ em là một tội ác Nếu cha mẹ hay những người có trách nhiệm chăm sóc các em nhận thấy những điều đó mà không báo cho các nhà chức trách thì bị coi là kẻ đồng phạm”

Điều 19 quy định: “cấm lợi dụng trẻ em, buộc các em làm ăn xin,

hoặc làm việc vì lợi ích riêng của người lớn Đây chính là hình thức bóc lột trẻ em Không một ai có quyền làm điều đó, kể cả các bậc cha mẹ” Điều 22:

“cấm mọi hành vi làm nhục, đối xử dã man và vô nhân đạo đối với trẻ em như đốt , trói, đánh đập bằng gậy gộc và những vật dụng khác Người lớn

có nghĩa vụ phải bảo vệ các em và tố cáo với các nhà chức trách khi biết được ai đó đang phạm tội ác này”.

Quyền của trẻ em cũng được quy định trong luật bảo vệ chăm sóc và

giáo dục trẻ em 2004 Theo điều 6 quy định: “Các quyền của trẻ em phải

được tôn trọng và thực hiện mọi hành vi vi phạm quyền trẻ em, làm tổn hại đến sự phát triển bình thường của trẻ em đều bị nghiêm trị theo quy định của pháp luật" Trong đó việc cấm bạo lực trẻ em cũng được quy định tại

khoản 6 điều 7: “nghiêm cấm hành hạ, ngược đãi, làm nhục, chiếm đoạt,

bắt cóc, mua bán, đánh tráo trẻ em, lợi dụng trẻ em vì mục đích trục lợi, xúi giục trẻ em thù ghét cha mẹ, người giám hộ hoặc xâm phạm tính mạng, thân thể, nhân phẩm danh dự của người khác” “gia đình, nhà nước và xã hội có trách nhiệm bảo vệ tính mạng, thân thể, nhân phẩm, danh dự của trẻ em, thực hiện các biện pháp phòng ngừa tai nạn cho trẻ em Mọi hành vi xâm phạm tính mạng, thân thể, nhân phẩm, danh dự của trẻ em đều bị xử lí kịp thời, nghiêm minh theo quy định của pháp luật”.

Mặc dù đã có những quy định cụ thể về quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em tuy nhiên trên thực tế, việc trẻ em bị ngược đãi hành hạ đang diễn ra phổ biến, trẻ em là nạn nhân chủ yếu và khá thường xuyên của nạn bạo lực gia đình Chính vì vậy chúng ta cần có những biện pháp pháp lí để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em là nạn nhân của bạo lực gia đình

b Các biện pháp pháp lí nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ

em là nạn nhân của bạo lực gia đình:

Theo Luật phòng chống bạo lực gia đình năm 2007 thì các biện pháp phòng ngừa bạo lực gia đình bao gồm:

- Thông tin tuyên truyền về phòng chống bạo lực gia đình ( được quy định từ điều 9 đến điều 11)

- Hòa giải mâu thuẫn tranh chấp giữa các thành viên trong gia đình (từ điều 12 đến điều 15)

- Tư vấn, góp ý, phê bình trong cộng đồng dân cư về phòng ngừa bạo lực gia đình (điều 16 ,17 )