Theo quy định tại Điều 192 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 sửa đổi, bổ sung năm 2011 thì một trong các căn cứ đình chỉ vụ án dân sự có: “a Nguyên đơn hoặc bị đơn là cá nhân đã chết mà qu
Trang 1I MỞ ĐẦU
Trình tự do pháp luật quy định cho việc giải quyết vụ việc dân sự và thi hành án dân sự được gọi là “tố tụng dân sự” Trong mỗi vụ việc dân sự, số lượng, thành phần những người tham gia tố tụng dân sự có thể khác nhau Việc tham gia tố tụng của họ tuy bị chi phối bởi các cơ quan tiến hành tố tụng
và người tiến hành tố tụng nhưng vẫn có ảnh hưởng rất lớn đến tố tụng dân
sự Đối với một số người, các hoạt động tố tụng của họ có thể còn làm phát sinh, thay đổi hay đình chỉ tố tụng dân sự Đương sự trong vụ việc dân sự cũng có thể làm đình chỉ hay tạm đình chỉ hoạt động tố tụng dân sự trong trường hợp họ chết Khi đó tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm sẽ áp dụng những thủ tục gì, bài viết dưới đây sẽ làm rõ vấn đề này
II NỘI DUNG
1 Thủ tục tố tụng dân sự được tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm áp dụng trong trường hợp đương sự chết.
1.1 Đương sự trong tố tụng dân sự
Trong các vụ việc dân sự, có một số người tham gia tố tụng có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ việc dân sự tham gia tố tụng với mục đích là bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình Trong một số trường hợp tuy họ không có quyền, lợi ích liên quan đến vụ việc dân sự nhưng lại tham gia tố tụng để bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước trong lĩnh vực được giao phụ trách Họ có thể là cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức (tổ chức có tư cách pháp nhân và tổ chức không có tư cách pháp nhân) Hoạt động tố tụng của họ
có thể dẫn đến việc làm phát sinh, thay đổi hoặc đình chỉ tố tụng Những người tham gia tố tụng này được gọi là đương sự trong vụ việc dân sự
Đương sự trong vụ việc dân sự là người tham gia tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách.Việc giải quyết vụ việc dân sự tại
tòa án là do nhu cầu giải quyết các quan hệ pháp luật nội dung giữa các đương
sự để ổn định xã hội, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp giữa các đương sự là một thành phần chủ yếu của vụ việc dân sự Mặt khác, đương sự cũng chính là chủ thể của quan hệ pháp luật nội dung được tòa án giải quyết trong vụ việc dân
sự, có quyền định đoạt quyền lợi ích của mình khi tham gia quan hệ Khi tham gia vào quá trình tố tụng dân sự, các đương sự vẫn có quyền định đoạt
Trang 2quyền lợi của mình Do đó, hoạt động tố tụng của các đương sự có thể dẫn đến việc làm phát sinh, thay đổi hay đình chỉ tố tụng Các đương sự trong vụ việc dân sự gồm có: nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự; người có yêu cầu, người bị yêu cầu, người có liên quan trong việc dân sự
Như vậy, đương sự đóng vai trò vô cùng quan trọng trong tố tụng dân
sự, nếu như đương sự chết thì tòa án cấp sơ thẩm và phúc thẩm áp dụng những thủ tục như thế nào trong trường hợp đương sự chết?
1.2 Khi đương sự chết mà không có người kế thừa quyền và nghĩa vụ của đương sự đó.
* Tại tòa án cấp sơ thẩm:
Trong quá trình chuẩn bị xét xử, nếu có căn cứ do pháp luật quy định
để ngừng việc giải quyết vụ án dân sự thì tòa sẽ sẽ quyết định ngừng giải quyết vụ án dân sự - quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự Và sau khi
có quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự, các hoạt động tố tụng giải quyết vụ án dân sự được ngừng lại Theo quy định tại Điều 192 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) thì một trong các căn cứ đình chỉ vụ án dân sự có:
“a) Nguyên đơn hoặc bị đơn là cá nhân đã chết mà quyền, nghĩa vụ
của họ không được thừa kế;
b) Cơ quan, tổ chức đã bị giải thể hoặc bị tuyên bố phá sản mà không
có cá nhân, cơ quan, tổ chức nào kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của cơ quan, tổ chức đó;…”
Theo quy định tại Điều 194 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi,
bổ sung năm 2011), khi phát hiện có một trong các căn cứ nêu ở Điều 192 thì thẩm phán được phân công giải quyết vụ án dân sự có thẩm quyền ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự Quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự được lập thành văn bản Trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định đó cho đương sự và viện kiểm sát cùng cấp Sau khi có quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự thì mọi hoạt động tố tụng giải quyết vụ án dân sự phải được ngừng lại Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự xóa tên vụ án dân sự trong sổ thụ lý
* Tại tòa án cấp phúc thẩm:
Trang 3Theo quy định tại khoản 1 Điều 260 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011), tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định đình chỉ xét
xử phúc thẩm trong trường hợp sau:
“a) Trong các trường hợp quy định tại điểm a và điểm b khoản 1 Điều 192
của Bộ luật này…”
Tại Điều 278 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm
2011) thì “Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ giải
quyết vụ án nếu trong quá trình giải quyết tại Tòa án cấp sơ thẩm, vụ án thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 192 của Bộ luật này.” Như
vậy, nếu như đương sự chết trong quá trình giải quyết tại tòa án cấp sơ thẩm
mà sang đến cấp phúc thẩm thì về thủ tục tòa án cấp phúc thẩm phải hủy bản
án sơ thẩm và ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án
1.3 Khi đương sự chết mà quyền, nghĩa vụ về tài sản của họ được thừa kế.
Trong trường hợp sau khi Tòa án đã thụ lý vụ việc dân sự mà có đương
sự là cá nhân chết hoặc đương sự là cơ quan, tổ chức bị giải thể, bị tuyên bố phá sản hoặc hợp nhất, sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức tổ chức thì có thể quá trình giải quyết vụ việc bị đình chỉ, tạm đình chỉ nhưng có những trường hợp quyền và nghĩa vụ của đương sự được dịch chuyển cho các
cá nhân, cơ quan, tổ chức khác Các cá nhân, cơ quan, tổ chức tiếp nhận quyền và nghĩa vụ tố tụng tiếp tục tham gia tố tụng
* Tại tòa án cấp sơ thẩm:
Trong quá trình chuẩn bị xét xử, nếu có căn cứ do pháp luật quy định
để tạm ngừng việc giải quyết vụ án dân sự thì tòa án sẽ ra quyết định tạm ngừng việc giải quyết vụ án dân sự - quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự Đặc điểm của việc tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự là cơ quan tiến hành tố tụng chỉ tạm thời cho ngừng việc giải quyết vụ án dân sự chứ không phải cho ngừng hẳn việc giải quyết vụ án dân sự Tính chất gián đoạn tạm thời này sẽ được khắc phục, mọi hoạt động tố tụng sẽ được khôi phục khi nguyên nhân của việc tạm đình chỉ không còn nữa Theo khoản 1 Điều 189
Bộ luật tố tụng dân sự, một trong các căn cứ tạm đình chỉ việc giải quyết vụ
án dân sự là “đương sự là cá nhân đã chết, cơ quan, tổ chức đã sáp nhập,
chia, tách, giải thể mà chưa có cá nhân, cơ quan, tổ chức kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của cá nhân, cơ quan, tổ chức đó” Trong quá trình tòa án
đang tiến hành giải quyết vụ án thì có thể xảy ra việc đương sự là cá nhân
Trang 4chết làm gián đoạn việc giải quyết vụ án Việc kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng được thực hiện theo quy định tại Điều 62 Bộ luật tố tụng dân sự năm
2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) theo đó, trường hợp đương sự là cá nhân đang tham gia tố tụng chết mà quyền, nghĩa vụ về tài sản của họ được người thừa kế tham gia tố tụng (khoản 1, Điều 62 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004) Người thừa kế của đương sự được xác định theo quy định về thừa kế của Bộ luật dân sự năm 2005 Nếu trong trường hợp có nhiều người thừa kế (thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật) thì về nguyên tắc, tất cả những người thừa
kế tham gia tố tụng hoặc họ phải thỏa thuận với nhau bằng văn bản để cử người đại diện tham gia hoặc cùng ủy quyền cho người khác đại diện tham gia tố tụng Trường hợp tất cả người thừa kế đều từ chối nhận di sản, không
có người thừa kế hoặc có người thừa kế nhưng người thừa kế không được hưởng thì tài sản thuộc về Nhà nước, sau khi thực hiện việc thanh toán các nghĩa vụ theo thứ tự ưu tiên được quy định tại Điều 683 Bộ luật dân sự năm
2005 Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là về nguyên tắc tài sản đó thuộc về nhà nước Tòa án phải tiếp tục giải quyết vụ việc dân sự nhưng cá nhân, cơ quan, tổ chức nào đại diện cho lợi ích của Nhà nước tham gia tố tụng trong trường hợp này pháp luật tố tụng hiện hành không có quy định Ngoài ra, cần phải phân biệt trường hợp này với trường hợp nguyên đơn hoặc bị đơn là cá nhân đã chết mà quyền, nghĩa vụ của họ không được thừa kế thì Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án dân sự (điểm a khoản 1 Điều 192 Bộ luật
tố tụng dân sự năm 2004) và vấn đề thừa kế quyền, nghĩa vụ tố tụng không đặt ra
Trường hợp đương sự là cơ quan, tổ chức đang tham gia tố tụng phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể, sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức, thì việc kế thừa nghĩa vụ tố tụng dân sự đó được xác định như sau:
- Nếu tổ chức phải chấm dứt hoạt động (bị giải thể buộc phá sản) là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty hợp danh thì cá nhân,
tổ chức là thành viên của tổ chức đó hoặc đại diện của họ tham gia tố tụng (điểm a khoản 2 Điều 42 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004) Tuy nhiên cũng cần phân biệt khi xác định việc kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng trong hai trường hợp sau:
- Trường hợp tổ chức phải chấm dứt hoạt động là loại hình tổ chức trong đó, thành viên chỉ phải chịu trách nhiệm hữu hạn như công ty cổ phần,
Trang 5công ty trách nhiệm hữu hạn (điểm a khoản 1 Điều 26, điểm b khoản 1 Điều
51 Luật doanh nghiệp), doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài (Điều 6, Điều 15 Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam) thì
cá nhân, tổ chức là thành viên tổ chức đó khi tham gia tố tụng chỉ phải chịu trách nhiệm tài sản tối đa bằng phân tài sản còn lại của các tổ chức đó khi phải chấm dứt hoạt động hoặc bị giải thể nếu các cá nhân và tổ chức thành viên này đã hoàn thành nghĩa vụ đóng góp vốn theo quy định trong điều lệ của doanh nghiệp Nếu có thành viên chưa hoàn thành nghĩa vụ góp vốn thì người đó phải thực hiện nghĩa vụ này bao gồm cả gốc và lãi theo quy định tại khoản 1 Điều 37 Luật doanh nghiệp và khoản 2 Điều 11a Nghị định số /2000/
NĐ – CP của Chính phủ ngày 03/02/2000 (đã được sửa đổi bổ sung một số điều bằng Nghị định số 125/2004/NĐ-CP ngày 19/5/2004 của Chính phủ) Nếu tài sản còn lại của tổ chức bị chấm dứt hoạt động hoặc bị giải thể chưa bị chia cho các thành viên, thì nghĩa vụ tài sản được thực hiện từ toàn bộ số tài sản còn lại Nếu tài sản còn lại đã được chia cho các thành viên thì mỗi thành viên tham gia tố tụng phải thực hiện nghĩa vụ tài sản của tổ chức bị chấm dứt hoạt động hoặc bị giải thể tương ứng với phần tài sản của mình đã nhận
- Trường hợp tổ chức phải chấm dứt hoạt động là công ty hợp danh thì
cá nhân, tổ chức là thành viên góp vốn chỉ chịu trách nhiệm tài sản về các nghĩa vụ của công ty trong phạm vi số vốn đã góp vào công ty, còn các cá nhân là thành viên hợp danh phải chịu trách niệm tài sản về các nghĩa vụ tài sản của công ty bằng toàn bộ tài sản của mình (điểm b, c khoản 1 Điều 95 Luật doanh nghiệp)
- Nếu cơ quan, tổ chức phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể là cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp, doanh nghiệp nhà nước thì đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức được giao tiếp nhận các quyền, nghĩa vụ của cơ quan, tô chức để tham gia tố tụng Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng trong trường hợp cơ quan, tổ chức đã bị giải thể hoặc bị tuyên bố phá sản mà không
có cá nhân, tổ chức, cơ quan kế thừa quyền, nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức đó thì Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án dân sự (điểm b khoản 1 Điều 192 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004)
- Nếu tổ chức được tổ chức lại bằng cách hợp nhất, sáp nhật, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức thì cá nhân, tổ chức nào tiếp nhận quyền, nghĩa
Trang 6vụ của tổ chức đó sẽ tham gia tố tụng (điểm c khoản 2 Điều 62 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004)
- Nếu đương sự là tổ chức không phải là pháp nhân mà người đại diện hoặc người quả lý đang tham gia tố tụng chết thì tổ chức đó phải cử người khác làm đại diện để tham gia tố tụng Nếu tổ chức đó phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể thì cá nhân là thành viên của tổ chức đó tham gia tố tụng (khoản 3, Điều 62 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004)
Theo quy định tại Điều 194 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi,
bổ sung năm 2011), thì thẩm phán được phân công giải quyết vụ án dân sự có thẩm quyền ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự đó Quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự phải được lập thành văn bản Trong thời hạn 5 ngày kể từ ngày ra quyết định tạm đình chỉ, tòa án phải gửi quyết định
đó cho đương sự và viện kiểm sát cùng cấp
Tạm đình chỉ việc giải quyết vụ án không phải là chấm dứt việc giải quyết vụ án và đình chỉ tố tụng mà bản thân quá trình giải quyết vụ án chỉ tạm thời bị gián đoạn trong một thời gian nhất định Vì vậy, sau khi có quyết định tạm đình chỉ hoạt động giải quyết vụ án, tòa án không xóa sổ thụ lý đối với vụ
án này mà chỉ ghi chú vào sổ thụ lý số, ngày, tháng, năm của quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự đó Thời hạn tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự, pháp luật không quy định cụ thể Tuy nhiên, sau khi có quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án, nếu thấy có lý do hay căn cứ tạm đình chỉ không còn thì tòa án lại tiếp tục giải quyết vụ án
* Tại tòa án cấp phúc thẩm:
Nếu có căn cứ đình chỉ giải quyết vụ án như ở cấp sơ thẩm thì tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm Các quy định về căn cứ tạm đình chỉ, hậu quả của việc tạm đình chỉ và tiếp tục giải quyết vụ
án sau khi có quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm được thực hiện theo các quy định tương ứng về tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự ở tòa án cấp
sơ thẩm được quy định tại các điều 189, 190, 191 Bộ luật tố tụng dân sự
2 Một vài kiến nghị để hoàn thiện pháp luật về vấn đề này.
Thứ nhất: về quy định về căn cứ tạm đình chỉ, đối với trường hợp
đương sự là cá nhân đã chết, cơ quan, tổ chức đã sáp nhập, chia, tách, giải thể
mà chưa có cá nhân, cơ quan, tổ chức kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của
cá nhân, cơ quan, tổ chức đó Đối với trường hợp này thì pháp luật có quy
Trang 7định sẽ tạm đình chỉ việc giải quyết vụ việc dân sự Vậy trong trường hợp đương sự là cá nhân đã chết, cơ quan, tổ chức đã sáp nhập, chia tách, giải thể
mà có cá nhân, cơ quan, tổ chức kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của cá nhân, cơ quan tổ chức đó thì luật tố tụng dân sự chưa có điều luật quy định rõ ràng về việc này Tại điều 191 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 quy định về
việc tiếp tục giải quyết vụ án dân sự bị tạm đình chỉ: “Tòa án tiếp tục giải
quyết vụ án dân sự bị tạm đình chỉ khi lý do tạm đình chỉ không còn” Theo
em, pháp luật cần có quy định rõ ràng hơn về việc lý do tạm đình chỉ không còn nói chung là đối với trường hợp đương sự chết nói riêng Về thủ tục sau khi tạm đình chỉ mà lý do tạm đình chỉ không còn thì cần có những thủ tục gì đối với những người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương sự để tiếp tục tham gia tố tụng trong trường hợp một thời gian dài sau mới phát hiện được có sự kế thừa về quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương sự khi đương sự chết
Thứ hai: về quy định kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng
Khoản 26 Điều 1 của Dự thảo Luật tố tụng dân sự có quy định trường hợp cá nhân là bị đơn chết mà không có người thừa kế tham gia tố tụng thì Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn cử đại diện tham gia tố tụng và quản lý tài sản Quy định này trái với quy định tại điểm a khoản 1 Điều 192 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011), theo đó nguyên đơn hoặc
bị đơn là cá nhân đã chết mà quyền, nghĩa vụ của họ không được thừa kế thì Toà án phải đình chỉ giải quyết vụ án dân sự Theo em cũng cần xem xét về vấn đề này, vì nếu như đương sự chết mà không có người kế thừa tham gia tố tụng mà đình chỉ giải quyết vụ án thì còn liên quan đến quyền và lợi ích của những người khác đang tham gia tố tụng sẽ được giải quyết như thế nào? Không nên ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự khi đương sự chết
mà không có người kế thừa về quyền và nghĩa vụ Vì một số trường hợp khi đương sự là cá nhân chết và không có người kế thừa về tài sản, nhưng thực chất tài sản đó thuộc về tài sản của nhà nước thì về nguyên tắc tài sản đó thuộc về nhà nước Tòa án phải tiếp tục giải quyết vụ việc dân sự nhưng cá nhân, cơ quan, tổ chức nào đại diện cho lợi ích của Nhà nước tham gia tố tụng trong trường hợp này pháp luật tố tụng hiện hành không có quy định
Trang 8Thứ ba: Bổ sung quy định về thủ tục áp dụng khi đương sự là người có
quyền lợi và nghĩa vụ liên quan chết, đảm bảo được quyền lợi của các đương
sự khác còn sống;
Cần tăng trách nhiệm của Nhà nước khi nhà nước được hưởng tài sản của đương sự chết mà không có người thừa kế, đảm bảo quyền lợi của đương
sự còn lại
Ngoài ra, cũng cần đầu tư cho quá trình nghiên cứu lập pháp, tập trung bồi dưỡng nguồn nhân lực để tạo ra nguồn pháp luật hoàn thiện nhất, nâng cao hiệu quả áp dụng và thực hiện pháp luật
Trang 9III KẾT LUẬN
Hiện nay, các quyền và nghĩa vụ của đương sự đã được quy định khá đầy đủ tại các điều từ Điều 58 đến Điều 61 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) Ngoài ra trong trường hợp đương sự chết thì pháp luật còn quy định cả về việc kế thừa quyền nghĩa vụ tố tụng của đương
sự trong trường hợp đương sự là cá nhân chết, đương sự là tổ chức phải chấm dứt hoạt động hoặc bị giải thể tại điều 62 Bộ luật tố tụng dân sự Pháp luật cũng cần hoàn thiện hơn nữa về các thủ tục được áp dụng và thực hiện trong trường hợp đương sự chết trong quá trình giải quyết các vụ việc dân sự tại tòa
án cấp sơ thẩm, phúc thẩm nhằm đảm bảo được quyền và lợi ích hợp pháp của những người được kế thừa quyền và lợi ích của đương sự đã chết
Trang 10MỤC LỤC
I MỞ ĐẦU 1
II NỘI DUNG 1
1 Thủ tục tố tụng dân sự được tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm áp dụng trong trường hợp đương sự chết 1
1.1 Đương sự trong tố tụng dân sự 1
1.2 Khi đương sự chết mà không có người kế thừa quyền và nghĩa vụ của đương sự đó. 2
1.3 Khi đương sự chết mà quyền, nghĩa vụ về tài sản của họ được thừa kế 3
2 Một vài kiến nghị để hoàn thiện pháp luật về vấn đề này 6
III KẾT LUẬN 9