Common law được hiểu là một dòng họ pháp luật cơ bản trên thế giới – bao gồm các hệ thống pháp luật của các nước có mối liên hệ chặt chẽ với hệ thống pháp luật nước Anh.. Hệ thống nguồn
Trang 1
MỞ BÀI
Trên thế giới có hai dòng họ được nhắc tới nhiều nhất và cũng là lớn nhất, đó là dòng họ: Common law và Civil law Điểm khác biệt dễ nhận thấy nhất ở hai dòng họ này là: dòng họ Common law coi trọng án lệ; dòng họ Civil law coi trọng luật thành văn Common law được hiểu là một dòng họ pháp luật cơ bản trên thế giới – bao gồm các hệ thống pháp luật của các nước có mối liên hệ chặt chẽ với hệ thống pháp luật nước Anh Hệ thống nguồn luật của dòng họ Common law bao gồm: án lệ (tiền lệ pháp), luật công bình (ở Anh), luật thành văn, tập quán pháp, tác phẩm nghiên cứu pháp luật, lẽ phải tự nhiên Trong đó, án lệ chiếm một vai trò quan trọng trong hệ thống nguồn luật của dòng họ Common law Vậy vai trò đó được thể hiện như thế nào trong hệ thống nguồn luật của các quốc gia đó?
NỘI DUNG
1 Khái quát chung
Theo cách hiểu ngắn gọn: Án lệ là bản án đã tuyên hoặc sự giải thích,
áp dụng pháp luật được coi như tiền lệ làm cơ sở để các thẩm phán sau đó có thể áp dụng trong các trường hợp tương tự
Trong lịch sử lập pháp thế giới, án lệ án lệ là nguồn chủ yếu và quan trọng của hệ thống pháp luật commom law( Anh, Mĩ, Australia…) phân biệt với các nước Civil law coi pháp luật thành văn (status law) làm nguồn chính
Hệ thống án lệ này sẽ được phát triển qua các vụ việc được tòa án xét xử.Với Common Law theo chủ nghĩa kinh nghiệm (empiricism) hay lối suy luận quy nạp đi từ trường hợp cá biệt đến cái tổng quát, nguyên tắc, án lệ lựa chọn là nguồn chính Hệ quả tích cực của nó là làm thành một hệ thống Common law mở, gần gũi với đời sống thực tế, tạo nên tính chủ động sáng tạo, mềm dẻo và linh hoạt trong tư duy pháp luật Đồng thời cũng hạn chế sự
Trang 2phát sinh của luật (trong trường hợp nhiều vụ án tương tự nhau có thể cùng
áp dụng một án lệ)
Năm 1154, Vua Henry II đã tạo ra một hệ thống luật chung và sáng tạo
ra một hệ thống tòa án thống nhất đầy quyền năng, ông đưa các thẩm phán
từ tòa án Hoàng gia đi khắp nơi trong nước và sưu tầm, chọn lọc cách thức giải quyết các tranh chấp Sau đó những thẩm phán này sẽ trở về thành Luân đôn và thảo luận về những vụ tranh chấp đó với các thẩm phán khác Những phán quyết này sẽ được ghi lại và dần trở thành án lệ (precedent), hay theo Tiếng Latin là stare decisis Theo đó, khi xét xử thẩm phán sẽ chịu sự ràng buộc bởi những phán quyết đã có từ trước đó Thuật ngữ “Common Law” bắt đầu xuất hiện từ thời điểm đó Như vậy trước khi Nghị viện ra đời trong lịch sử pháp luật của Anh, Common Law đã được áp dụng trên toàn bộ vương quốc trong vài thế kỉ Vì vậy, án lệ xuất hiện tại Anh
Đặc điểm của án lệ:
+ Phải đáp ứng được điều kiện về nguyên tắc, đòi hỏi của thực tiễn đời sống và pháp luật Nó khiến cho pháp luật gần gũi hơn với đời sống thực tế + Phải đảm bảo tính chắc chắn và ổn định của hệ thống pháp luật
+ Nguyên tắc stare decisis (học thuyết án lệ): tranh chấp tương tự cần đạt kết quả pháp lí tương tự Thẩm phán phải tuân thủ các phán quyết đã được tuyên trước đó, đặc biệt đối với những phán quyết của tòa án cấp cao hơn Điều này góp phần tạo nên một hệ thống pháp luật thống nhất, tránh được hiên tượng một vụ án mà tòa án các cấp khác nhau đưa ra chế tài khác nhau + Tồn tại từ lâu phù hợp với vụ án cần xét xử Thẩm phán chính là người tìm ra và áp dụng án lệ Tuy nhiên trên thực tế công việc này hết sức khó khăn vì tìm ra một án lệ phù hợp trong cả một hệ thống án lệ đồ sộ để áp dụng một cách thỏa đáng không phải là dễ
Trang 3+ Chỉ có những bản án có tính chất bắt buộc mới trở thành án lệ và có tính pháp lí Còn các bản án khác chỉ có tính gợi ý, tham khảo Ví dụ như ở Anh, chỉ có Tòa án tối cao mới được phép ban hành án lệ, các tòa án cấp dưới phải tuân theo Các án lệ bắt buộc được viết trong Law Reports, All England Law Reports, Weekly Law Reports…tức là nhìn ở khía cạnh nào đó là đã được pháp điển hóa
2 Vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật của dòng họ common law
a Án lệ là nguồn luật chính thống và chủ yếu.
Common law là dòng họ pháp luật thừa nhận án lệ như nguồn luật chính thống, tức là thừa nhận học thuyết tiền lệ pháp Học thuyết tiền lệ pháp ở các
hệ thống pháp luật này đều ít, nhiều chi phối hệ thống luật án lệ theo hướng: các phán quyết đã tuyên của tòa án cấp trên nói chung có giá trị ràng buộc tòa án cấp dưới trong quá trình xét xử các vụ việc hiện tại Trong cả hai hệ thống pháp luật Anh và Mỹ thì đều tôn trọng nguyên tắc “stare decisis” nghĩa là tuân thủ các pháp quyết trước đây và không phá vỡ những quy phạm pháp luật đã được thiết lập trong án lệ Theo nguyên tắc này thì tòa án cấp dưới chịu sự ràng buộc bởi các nguyên tắc pháp lý do các tòa án cấp trên sáng tạo ra được ghi nhận trong các bản án trong quá trình xét xử các vụ việc trong quá khứ.Tuy nhiên sự tuân thủ nguyên tắc “stare decisis” ở Anh có phần khắt khe hơn rất nhiều so với ở Mĩ.Án lệ ở Anh đậm nét hơn vì ở Anh
nó đã trở thành một nguyên tắc đã ăn sâu vào tiềm thức của người Anh Việc bám sát vào tiền lệ pháp trong hoạt động xét xử là yêu cầu nghiêm ngặt Mức độ tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc stare decisis của các tòa án ở Anh thể hiện ở sự không muốn phủ nhận các phán quyết trong quá khứ của chính mình Ngoài ra các tòa án Anh tạo ra luật và thay đổi luật bằng các bản án của họ nhưng các thẩm phán có xu hướng ra sức biện luận trong các bản án
Trang 4của mình rằng trong các vụ án đang thụ lý họ không làm gì hơn ngoài việc “ tìm ra” các quy định pháp luật đã có và đã được động đến trong án lệ
b, Án lệ là nguồn cho những nguồn luật khác, là giải pháp có hiệu quả khi chưa có luật điều chỉnh, tạo ra sự an toàn pháp lý cho công dân và sự ổn định của xã hội, đảm bảo sự thống nhất trong việc xét xử
Án lệ giúp cung cấp nguồn cho những văn bản pháp lý, các nguồn luật
khác, nhờ đó các đạo luật được gắn liền với thực tiễn Án lệ cũng giúp tạo ra
sự an toàn pháp lý cho công dân và sự ổn định của xã hội khi mọi hành vi của các thành viên trong xã hội đều được thực hiện trong khuôn khổ ứng xử
đã được xác lập như một tiền lệ
Trong quá trình xây dựng hệ thống pháp luật, để đảm bảo sự thống nhất trong việc xây dựng, đảm bảo tính đúng đắn về chuyên môn nghiệp vụ cũng như thể hiện sự tôn trọng phán quyết của tòa cấp trên, tòa cấp dưới luôn có
xu hướng tham khảo những bản án đã được tuyên, căn cứ vào đó để đưa ra quyết định cho vụ án cụ thể của mình
3 Hiện trạng áp dụng án lệ hiện nay.
Thực tiễn hội nhập giữa các quốc gia trên thế giới đã làm cho án lệ không còn là nguồn luật duy nhất mà luật thành văn đã ngày càng trở thành nguồn luật quan trọng, thậm chí là nguồn luật quan trọng hàng đầu, đặc biệt đối với những lĩnh vực không có án lệ
Trong pháp luật Anh nếu có xung đột giữa các văn bản pháp luật và án lệ, người ta sẽ áp dụng các văn bản pháp luật Tuy nhiên theo tư duy truyền thống vốn coi trọng án lệ, các thẩm phán Anh luôn cố gắng giải thích các văn bản theo hướng nhằm hạn chế tối đa việc áp dụng Ở Anh, những phán quyết của Thượng nghị viện, Tòa phúc thẩm và tòa cấp cao ( High court) có giá trị ràng buộc đối với các tòa án cấp thấp hơn Tuy nhiên không phải toàn
Trang 5bộ các phán quyết của các tòa án này đều có giá trị ràng buộc mà chỉ có những bản án được xuất bản mới trở thành án lệ và có giá trị ràng buộc Phán quyết của Tòa phúc thẩm và Tòa án cấp cao không có giá trị ràng buộc Thượng nghị viện nhưng thông thường Thượng nghị viện rất tôn trọng phán quyết của các tòa án này Từ sau năm 1966 thì Thượng nghị viện Anh không bắt buộc phải tuân thủ các phán quyết của chính mình Phán quyết của Tòa
án hình sự trung ương, Tòa địa hạt và tòa án hình sự và gia đình không phải
là án lệ và không có giá trị ràng buộc
Ở Việt Nam lâu nay mặc dù không thừa nhận án lệ với tư cách là một loại nguồn chính thức nhưng thực tế những biến dạng của án lệ đang ngự trị và chiếm một vị trí khá quan trọng đặc biệt trong hoạt động xét xử của toà án Các toà án địa phương vẫn dựa trên các hướng dẫn, các báo cáo tổng kết của Toà án nhân dân tối cao để giải quyết các vụ việc tương tự, là giải pháp khá hiệu quả khi chưa có luật điều chỉnh Mặc dù không được chính thức hoá thừa nhận nhưng thực tế án lệ vẫn đi theo con đường riêng của nó
KẾT LUẬN
Án lệ đóng một vai trò quan trọng trong hệ thống nguồn luật của dòng họ Common law Nó không chỉ là nguồn luật chính thống và chủ yếu mà còn cung cấp nguồn cho những nguồn luật khác Thực tiễn cho thấy các nước thuộc dòng họ Common law ngày càng sử dụng luật thành văn thay cho án
lệ - vốn là đặc điểm pháp luật dòng họ này Tuy nhiên án lệ vẫn khẳng định được vị trí của nó, là giải pháp có hiệu quả khi chưa có luật điều chỉnh, tạo
ra sự an toàn pháp lý cho công dân và sự ổn định của xã hội, đảm bảo sự thống nhất trong việc xét xử
Trang 6DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Giáo trình luật so sánh trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công
an nhân dân năm 2008
2 Luật so sánh (bản tiếng Việt), Micheal Bogdan năm 2002
3 Lưu Tiến Dũng – Vai trò của án lệ ở các nước theo hệ thống án
lệ(Common law) và các nước theo hệ thống dân luật (civil law)
4 Trang wed:
http://sinhvienluat.vn/threads/do%CC%80ng-ho%CC%A3-common-law-va%CC%80-civil-law.9637/
http://luatminhkhue.vn/lao-dong/phan-biet-vai-tro-cua-luat-thanh-van-va-an-le-trong-he-thong-luat-anh-%E2%80%93-my.aspx