Phân tích vai trò kiểm soát các khoản chi ngân sách nhà nước của thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách, kho bạc nhà nước, cơ quan tài chính; ý kiến cá n

Để hiểu rõ hơn về vai trò kiểm soát chi của một số chủ thể được nhà nước trao quyền quản lí ngân sách nhà nước, em xin chọn đề tài: “Phân tích vai trò kiểm soát các khoản chi ngân sách n

A - ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong lịch sử phát triển thăng trầm của nhân loại, ngân sách nhà nước được coi là một hiện tượng kinh tế - xã hội gắn liền với nhà nước và mang tính lịch sử, là công cụ thúc đẩy hoạt động sản xuất tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi cho các cá nhân, chủ thể của nền kinh tế, đồng thời nó là bức tranh phản ánh mối quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các chủ thể khác trong quá trính phân phối các nguồn lực tài chính

Hiện nay, dưới sự quản lí của Nhà nước nền kinh tế nước ta có những chuyển biến mạnh mẽ, do đó đòi hỏi phải có sự đổi mới trong quá trình quản lí ngân sách nhà nước Trong đó, kiểm soát chi ngân sách nhà nước là một trong những biện pháp đóng vai trò quan trọng của hoạt động chi ngân sách nhà nước, nó được xem là một công vụ đặc biệt của Nhà nước góp phần điều chỉnh quá trình quản lí công quỹ, giữ gìn kỉ luật tài chính Nhà nước ngăn ngừa và hạn chế tình trạng tham nhũng, lãng phí công quỹ Tuy nhiên, kiểm soát chi ngân sách nhà nước là một vấn đề rộng và phức tạp, có liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau và nhiều chủ thể được trao quyền quản lí Vậy làm thế nào để kiểm soát chi ngân sách nhà nước nhằm cân đối giữa nguồn thu và nhiệm vụ chi? Để hiểu rõ hơn về vai trò kiểm soát chi của một số chủ thể được nhà nước trao quyền quản lí ngân sách nhà nước, em xin chọn đề tài:

“Phân tích vai trò kiểm soát các khoản chi ngân sách nhà nước của thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách, Kho bạc nhà nước, cơ quan tài chính; Ý kiến cá nhân về việc thực hiện nhiệm vụ của thủ trưởng đơn vị và hướng giải quyết”.

B – GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

VÀ KIỂM SOÁT CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

1 Chi ngân sách nhà nước

Điều 1 Luật Ngân sách nhà nước 2002 quy định: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước

có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” Như vậy, nói đến ngân sách

nhà nước có nghĩa là đề cập đến hai loại hình hoạt động tài chính cơ bản của nhà nước đó là hoạt động thu nộp và hoạt động chi tiêu ngân sách của bộ máy công quyền, trong đó việc kiểm soát chi ngân sách nhà nước được xem là một phần không thể thiếu của hoạt động chi ngân sách nhà nước Điều này cho thấy sự cần thiết phải làm rõ khái niệm chi ngân sách nhà nước, trên cơ sở đó mới có thể làm rõ bản chất của hoạt động kiểm soát chi ngân sách nhà nước Khái niệm chi ngân sách có thể được tiếp cận ở nhiều góc độ khác

nhau, nhưng tựu trung cần nhận thức rằng, chi ngân sách là hoạt động nhằm

sử dụng quỹ ngân sách, là quá trình phân phối nguồn tiền tệ nằm trong quỹ ngân sách nhà nước để dùng vào mục đích khác nhau của nhà nước, theo một chương trình, kế hoạch đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cao nhất quyết định

Chi ngân sách nhà nước là phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhà nước theo dự toán ngân sách đã được chủ thể quyền lực quyết định nhằm duy trì sự hoạt động của bộ máy nhà nước và bảo đảm nhà nước thực hiện được các chức năng của mình.

2 Kiểm soát chi Ngân sách nhà nước.

2.1 Khái niệm kiểm soát chi ngân sách nhà nước

Kiểm soát chi ngân sách nhà nước được hiểu là việc các cơ quan có thẩm quyền thực hiện thẩm định, kiểm tra, rà soát, xem xét và đánh giá tính hợp pháp, hợp lí của các khoản chi ngân sách nhà nước do các chủ thể thực hiện, dựa trên sự đối chiếu với các chính sách, chế độ định mức chi tiêu do nhà nước quy định và trên cơ sở những nguyên tắc, hình thức phương pháp

quản lí tài chính trong từng giai đoạn Hay nói cách khác, kiểm soát chi ngân sách nhà nước là quá trình thẩm định và kiểm tra các khoản chi ngân sách nhà nước (trước, trong và sau khi thanh toán) theo đúng chế độ chi ngân sách nhà nước và theo dự toán chi tiêu đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền thông qua.

Mở rộng hơn, nếu tiếp cận từ góc độ pháp lí thì khái niệm kiểm soát chi ngân sách nhà nước được hiểu theo hai nghĩa khách quan và chủ quan:

- Theo nghĩa khách quan, kiểm soát chi ngân sách nhà nước được quan

niệm như là một chế định pháp luật trong đó bao gồm tập hợp các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình kiểm soát việc chi tiêu ngân sách nhà nước ở các cấp các ngành, các đơn vị cơ sở có sử dụng ngân sách nhà nước

- Theo nghĩa chủ quan, kiểm soát chi ngân sách được quan niệm như là

một loại hành vi pháp luật, do chủ thể là các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện trên cơ sở các quy định của pháp luật nhằm làm phát sinh những quan hệ pháp luật giữa nhà nước và các chủ thể khác, trong đó chủ yếu là các đối tượng sử dụng ngân sách

2.2 Đặc điểm của kiểm soát chi ngân sách nhà nước

Kiểm soát chi ngân sách nhà nước có những đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, hoạt động kiểm soát chi ngân sách nhà nước bao giờ cũng được

thể hiện bởi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, dựa trên cơ sở quyền lực

chính trị của nhà nước Đặc điểm này, cho phép người soạn luật có thể cho phép người thiết kế những quy định đặc thù nhằm trao quyền rộng rãi cho các

cơ quan công lực đặc trách vấn đề kiểm soát quá trình sử dụng ngân sách Ví dụ: Bộ tài chính hay kho bạc nhà nước Bởi chi ngân sách nhà nước là hoạt

động tài chính của nhà nước, gắn liền với lợi ích của nhà nước và cộng đồng

xã hội nên việc chi ngân sách nhà nước như thế nào cũng như việc kiểm soát các khoản chi đó ra sao, nhất thiết phải nhà nước thực hiện thông qua các cơ quan công quyền có năng lực được nhà nước lựa chọn Mặt khác, muốn tiến hành kiểm soát chi một cách hiệu quả, người kiểm soát cần có quyền uy ở mức độ nhất định đủ để chi phối hành vi của các chủ thể bị kiểm soát – chủ thể sử dụng kinh phí nhà nước cấp Thứ quyền uy mà nhà nước cần có để thực hiện vai trò kiểm soát chi ngân sách luôn gắn với quyền lực chính trị mà nhà nước có trong tay

Thứ hai, kiểm soát chi ngân sách nhà nước vừa mang tính chất là một hoạt

động quản lí nhà nước về tài chính, vừa có tính chất như một hành vi quản trị tài chính nhà nước Tính chất quản lí hành chính nhà nước của hoạt động đặc biệt này thể hiện ở chỗ dựa vào quyền lực công, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiểm soát chi ngân sách nhà nước có thể đưa ra các quyết định hành chính hoặc thực hiện các hành vi hành chính đối với các chủ thể sử dụng ngân sách nhà nước, vốn là đối tượng bị kiểm soát quả lí Khi cần thiết, các

cơ quan hành chính hoàn toàn có thể áp dụng các chế tài hành chính đối với các chủ thể này do những hành vi vi phạm pháp luật của họ trong quá trình sử dụng ngân sách nhà nước Mặt khác, tính chất quản trị tài chính của công vụ đặc biệt này được thể hiện ở chỗ chi ngân sách nhà nước vốn dĩ là hoạt động tài chính của nhà nước nên việc nhà nước tiến hành kiểm soát chi ngân sách nhà nước chẳng khác nào một doanh nghiệp hay một tổ chức xã hội tự quản giá trị tài sản, tài chính của mình

Xét ở góc độ này, hoạt động kiểm soát chi ngân sách nhà nước được nhìn nhận chủ yếu thông qua những biện pháp mang tính kĩ thuật nghiệp vụ quản trị tài chính hơn là những hành vi mang tính chất tài chính

Thứ ba, kiểm soát chi ngân sách nhà nước được nhìn nhận chủ yếu thông

qua những biện pháp mang tính kĩ thuật nghiệp vụ và do đó công vụ này luôn được thể chế hóa bằng pháp luật và được giám sát bởi các cơ quan quyền lực nhà nước Tính chất công vụ của hoạt động kiểm soát chi ngân sách nhà nước thể hiện ở chỗ, kiểm soát chi là nhiệm vụ đặc biệt được nhà nước giao cho một số cơ quan công quyền thực hiện nhằm đảm bảo kỉ cương pháp luật và kỉ luật ngân sách, kỉ luật tài chính, góp phần hạn chế tình trạng tham nhũng lãng phí và gây thất thoát tài sản của nhà nước

Thứ tư, đối tượng của hoạt động kiểm soát chi ngân sách nhà nước chính

là hoạt động chi ngân sách do các cơ quan chức năng của nhà nước cũng như các chủ thể sử dụng ngân sách thực hiện Đặc điểm này chủ yếu để phân biệt giữa hoạt động kiểm soát chi ngân sách với các hoạt động tài chính khác của nhà nước như hoạt động thu ngân sách, hoạt động chi ngân sách

2.3 Sự cần thiết phải kiểm soát chi ngân sách nhà nước.

- Do yêu cầu của công cuộc đổi mới: Đổi mới về cơ chế quản lí tài chính nói chung và cơ chế quản lí NSNN nói riêng, đòi hỏi mọi khoản chi của ngân sách nhà nước phải đảm bảo chi đúng mục đích, tiết kiệm và hiệu quả Trong điều kiện hiện nay, khi khả năng của ngân sách nhà nước còn hạn hẹp mà nhu cầu chi phát triển kinh tế xã hội ngày càng tăng thì việc kiểm soát chặt chẽ các khoản chi ngân sách thực sự là mối quan tâm hàng đầu của nhà nước, các ngành và các cấp Thực hiện tốt công tác này có ý nghĩa quan trọng trong việc thực hiện tiết kiệm chống lãng phí nhằm tập chung mọi nguồn lực tài chính để phát triển kinh tế, xã hội, góp phần kiềm chế lạm phát, ổn định tiền tệ và lành mạnh hóa nền tài chính quốc gia; đồng thời, góp phần nâng cao trách nhiệm

cũng như phát huy được vai trò của các cấp, các cơ quan, đơn vị có liên quan, đến công tác quản lí và điều hành ngân sách nhà nước Đặc biệt là hệ thống KBNN sẽ kiểm soát, thanh toán trực tiếp từng khoản chi ngân sách nhà nước cho các đối tượng sử dụng đúng chức năng nhiệm vụ đã được nhà nước giao, góp phần lập lại kỉ cương kỉ luật tài chính

- Do hạn chế từ chính bản thân cơ chế quản lí chi ngân sách nhà nước: cơ chế quản lí chi ngân sách nhà nước tuy đã thường xuyên được sủa đổi, hoàn thiện nhưng vẫn chỉ quy định được những vấn đề chung nhất mang tính nguyên tắc dẫn tới không thể khái quát hết tất cả các hiện tượng phát sinh trong quá trình thực hiện quản lí kiểm soát chi ngân sách nhà nước

- Do ý thức của các đơn vị sử dụng kinh phí ngân sách nhà nước: các đơn

vị thụ hưởng ngân sách nhà nước thường có tư tưởng tìm mọi cách để sử dụng hết số kinh phí đã được cấp, không quan tâm tới việc chấp hành đúng mục đích, đối tượng và dự toán được duyệt

2.4 Nội dung và nguyên tắc của kiểm soát chi ngân sách nhà nước.

Nội dung của kiểm soát chi được thể hiện thông qua việc:

- Kiểm soát lập dự toán chi ( cơ quan tài chính)

- Kiểm soát ước chi( thông báo hạn mức) (cơ quan tài chính)

- Tiển kiểm ( kho bạc nhà nước)

- Kiểm soát trong quá trình chi ( kho bạc nhà nước)

- Hậu kiểm ( kho bạc nhà nước)

Để thực hiện tốt nội dung của hoạt động kiểm soát chi ngân sách nhà nước cẩn bảo đảm hai nguyên tắc sau:

Một là, phải kiểm tra, kiểm soát trong quá trình phân cấp thanh toán.

Hai là, hoạch toán bằng đồng Việt Nam theo niên độ, cấp và mục lục

ngân sách, thu hồi nếu thu sai chế độ

Như vậy, nếu hoạt động quản lí thu ngân sách là hoạt động quản lí về

khoản thu để tạo ra ngân sách Nhà nước thì hoạt động quản lí chi ngân sách lại là khâu quản lí mang tính chất tiêu tiền Vậy, để quản lí khoản chi ngân sách đúng mục đích, đúng số lượng và không bị thất thoát ngân sách thì hoạt động kiểm soát chi ngân sách cũng là một khâu vô cùng quan trọng trong hoạt động quản lí quỹ ngân sách nhà nước Do đó, nếu hoạt động chi không minh bạch, không rõ ràng, không chính xác thì ngân sách nhà nước sẽ bị thâm hụt

và gây lãng phí

II VAI TRÒ KIỂM SOÁT CÁC KHOẢN CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ SỬ DỤNG NGÂN SÁCH, KHO BẠC NHÀ NƯỚC, CƠ QUAN TÀI CHÍNH

Quản lí và kiểm tra tình hợp lí của các khoản chi ngân sách là nhiệm

vụ của các ngành các cấp, các cơ quan đơn chị có liên quan tới việc quản lí và

sử dụng ngân sách nhà nước, từ khâu lập dự toán, phân bổ, cấp phát, thanh toán đến quyết toán chi tiêu ngân sách nhà nước Trong quản lí quỹ ngân sách nhà nước, hoạt động kiểm soát chi là cần thiết, có tác dụng đôn đốc các cơ quan quản lí và đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước tôn trọng các nguyên tắc chi tiêu ngân sách nhà nước đồng thời nâng cao trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị trong việc sử dụng tiền từ quỹ ngân sách nhà nước, bảo đảm quỹ ngân sách nhà nước được sử dụng đúng mục đích tiết kiệm, hiệu quả Kiểm soát chi

là nhiệm vụ của nhiều chủ thể và phải được tiến hành đối với tất cả các khoản chi, trong suốt quy trình chi ngân sách Mỗi cơ quan được trao quyền quản lí ngân sách nhà nước sẽ thực hiện một chức năng riêng, mặc dù mỗi cơ quan này có vai trò nhất định nhưng cùng phối hợp, thống nhất với nhau trong hoạt động quản lí ngân sách nói chung và hoạt động kiểm soát chi nói riêng Bên cạnh những vai trò chung trong kiểm soát chi thì thủ trưởng đơn vị sử dụng

ngân sách, cơ quan tài chính, kho bạc nhà nước còn mang những nét riêng Điều đó được thể cụ thể như sau:

1 Vai trò kiểm soát các khoản chi ngân sách nhà nước của cơ quan tài chính

Cơ quan tài chính có chức năng quản lí chung đối với hoạt động chi ngân sách và chịu trách nhiệm về tính hiệu quả của việc sử dụng quỹ ngân sách nói chung Trong hoạt động kiểm soát chi ngân sách nhà nước, cơ quan tài chính có trách nhiệm thẩm tra việc phân bổ dự toán ngân sách nhà nước, phát hiện sai sót và yêu cầu cơ quan phân bổ ngân sách điều chỉnh lại; kiểm tra giám sát việc thực hiện chi tiêu và sử dụng ngân sách ở các đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước, nếu phát hiện các khoản chi sai chế độ, vượt nguồn cho phép thì yêu cầu kho bạc nhà nước tạm dừng thanh toán Như vậy, căn cứ vào thẩm quyền nêu trên có thể thấy vai trò kiểm soát chi ngân sách nhà nước của

Cơ quan tài chính được thể hiện thông qua những điểm sau:

Thứ nhất, cơ quan tài chính kiểm soát chi ngân sách thông qua việc tiến

hành lập và tổng hợp dự toán chi ngân sách nhà nước của các bộ, ngành, địa phương;

Thứ hai, cơ quan tài chính thẩm tra việc phân bổ dự toán ngân sách cho

các đơn vị sử dụng ngân sách trước khi thông báo hạn mức chi hàng quý cho đơn vị thụ hưởng Sau đó cơ quan tài chính lại kiểm tra mục đích tính chất, của từng khoản chi, kiểm tra điều kiện chi trược khi ra lệnh xuất quỹ ngân sách trong trường hợp cơ quan tài chính cấp phát trực tiếp

Thứ ba, cơ quan tài chính kiểm tra quá trình cấp phát, phân phối và sử

dụng ngân sách nhà nước của các cơ quan quản lí cấp phát và kiểm tra việc sử dụng kinh phí ở các đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước để đảm bảo tính hiệu quả trong sử dụng kinh phí Trường hợp cấp phát hoặc cho vay vốn đầu tư xây dựng cơ bản, cơ quan cấp phát vốn đầu tư phải thẩm định hồ sơ cấp phát

thanh toán trước khi yêu cầu kho bạc nhà nước thanh toán cho chủ đấu tư Nếu phát hiện thấy các khoản chi sai chế độ cơ quan tài chính ra quyết định thu hồi giảm chi ngân sách nhà nước

2 Vai trò kiểm soát các khoản chi ngân sách nhà nước của kho bạc nhà nước

Kho bạc nhà nước (KBNN) là cơ quan chuyên môn trực thuộc Bộ tài chính, được hình thành để thực hiện chức năng tham mưu giúp bộ trưởng bộ tài chính quản lí nhà nước về quỹ ngân sách nhà nước, các quỹ tài chính nhà nước và các quỹ khác của nhà nước được giao quản lí; quản lí ngân quỹ; tổng

kế toán nhà nước; thực hiện việc huy động vốn cho ngân sách nhà nước và cho đầu tư phát triển thông qua hình thức phát hành trái phiếu chính phủ theo quy định của pháp luật Điều 56 Luật ngân sách nhà nước năm 2002 quy định:

“Căn cứ vào dự toán ngân sách nhà nước được giao và yêu cầu thực hiện nhiệm vụ, thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách quyết định chi gửi Kho bạc Nhà nước Kho bạc Nhà nước kiểm tra tính hợp pháp của các tài liệu cần thiết theo quy định của pháp luật và thực hiện chi ngân sách khi có đủ các điều kiện quy định tại khoản 2 Điều 5 của Luật này theo phương thức thanh toán trực tiếp Bộ trưởng Bộ Tài chính hướng dẫn cụ thể phương thức thanh toán này phù hợp với điều kiện thực tế.” Đồng thời, tại điểm 1 Điều 55 Nghị định 60/2006 cũng quy định: “Các đơn vị sử dụng ngân sách và các tổ chức được các ngân sách hỗ trợ thường xuyên phải mở tài khoản tại kho bạc nhà nước , chịu sự kiểm tra kiểm soát của cơ quan tài chính và KBNN trong quá trình thanh toán, sử dụng kinh phí”.

Theo quy định trên thì kho bạc nhà nước có trách nhiệm kiểm soát các

hồ sơ, chứng từ chi; phối hợp với các cơ quan hữu quan (cơ quan tài chính, cơ quan quản lí nhà nước có thẩm quyền) kiểm tra tình hình sử dụng ngân sách nhà nước và xác nhận số thực chi ngân sách nhà nước qua kho bạc nhà nước

của các đơn vị sử dụng ngân sách Do đó, vai trò trò kiểm soát chi ngân sách của Kho bạc nhà nước được thể hiện rõ nét thông qua việc kho bạc kiểm tra

hồ sơ chi của đơn vị sử dụng kinh phí ngân sách nhà nước, cụ thể:

Thứ nhất, KBNN thực hiện kiểm tra các khoản chi để thỏa mãn các điều

kiện cấp phát, thanh toán được quy định trong luật ngân sách nhà nước

Thứ hai, KBNN kiểm tra, đối chiếu các khoản chi với dự toán để bảo đảm

các khoản chi phải có trong dự toán được cấp có thẩm quyền duyệt và kiểm tra đối chiếu các khoản chi với hạn mức kinh phí được cơ quan tài chính hoặc

cơ quan có thẩm quyền thông báo, bảo đảm các khoản chi phải có hạn mức kinh phí được cơ quan tài chính cấp hoặc cơ quan có thẩm quyền phân bổ

Thứ ba, KBNN kiểm tra, kiểm soát các hồ sơ, chứng từ theo quy định đối

với từng khoản chi; đồng thời kiểm tra, kiểm soát các khoản chi bảo đảm chấp hành đúng định mức, chế độ chi tiêu tài chính nhà nước Đối với các khoản chi chưa có định mức, chế độ chi tiêu tài chính nhà nước, kho bạc nhà nước kiểm tra, kiểm soát theo dự toán chi tiêu của đơn vị được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt

Như vậy, Kho bạc nhà nước là trạm kiểm soát cuối cùng được nhà

nước giao nhiệm vụ kiểm soát trước khi đồng vốn của nhà nước rời khỏi quỹ ngân sách nhà nước Ngoài ra, kho bạc nhà nước còn kiểm tra, kiểm soát các

yếu tố hạch toán, bảo đảm thực hiện đúng mục lục ngân sách nhà nước; kiểm tra dấu, chữ kí của người quyết định chi, của kế toán trưởng, bảo đảm khớp với mẫu dấu, chữ kí đã đăng kí tại kho bạc nhà nước Hoạt động kiểm soát các khoản chi ngân sách của kho bạc nhà nước được tiến hành ở ba bước đó là: Kiểm soát trước khi chi, kiểm soát trong khi chi và kiểm soát sau khi chi Mặc dù, kiểm soát chi ngân sách nhà nước là nhiệm vụ chung của các ngành các cấp, các đơn vị nhưng đối với kho bạc nhà nước, đây là nhiệm vụ quan trọng vì kho bạc nhà nước quản lí tài khoản hạn mức của các đơn vị dự