Hơn nữa, đối với phân môn Tập làm văn tài liệu văn mẫu thì rất nhiềunhưng tài liệu hướng dẫn tỉ mỉ phương pháp dạy học giúp học sinh viết tốt cácthể loại văn nói chung cũng như văn miêu
Trang 11 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Thời đại hiện nay, trước sự bùng nổ của công nghệ thông tin, sự phát triểnnhanh chóng của khoa học kĩ thuật, quá trình hội nhập, xu hướng toàn cầu hóa, học sinh không còn như chúng ta ở độ tuổi đó Học sinh ngày càng năng động,nhạy bén với cái mới Cách nghĩ, cách cảm của các em cũng đã thay đổi Ngườigiáo viên phải nắm bắt được điều này để có phương pháp dạy học cho phù hợp,tránh bị tụt hậu
Nghị quyết 29 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khảng định: Phảichuyển đổi căn bản toàn bộ nền giáo dục, từ chủ yếu nhằm trang bị kiến thứcsang phát triển phẩm chất và năng lực của người học, biết vận dụng tri thức vàogiải quyết những vấn đề của thực tiễn; chuyển nền giáo dục nặng về chữ nghĩa,ứng thí sang một nền giáo dục thực học, thực nghiệm ( 4, tr.5)
Môn Tiếng Việt là môn học chiếm thời lượng nhiều nhất trong các mônhọc ở Tiểu học Học môn Tiếng Việt, học sinh được trang bị những kiến thức cơbản và tối thiểu cần thiết giúp các em hòa nhập với cộng đồng và phát triển cùng
sự phát triển của xã hội Do đó có thể nói, việc học văn làm văn giúp các em bộc
lộ rõ nét nhất, trọn vẹn nhất những suy nghĩ riêng, tính sáng tạo, thể hiện chânthực về con người mình Vì thế việc dạy và học Tập làm văn luôn cần có sự đổimới Bản thân tôi đang là giáo viên đứng lớp giảng dạy, đón nhận đưa kỹ năngsống vào môn Tập làm văn nên cần nỗ lực phấn đấu đảm nhiệm chức trách củamình với học sinh
Năm học 2017 - 2018, tôi được giao nhiệm vụ chủ nhiệm giảng dạy lớp 4,tôi nhận thấy một số học sinh viết câu sai ngữ pháp, dùng từ chưa phù hợp vớihoàn cảnh và đặc biệt là thiếu ý Mặt khác, học sinh Tiểu học còn ham chơi, khảnăng tập trung chưa cao, chưa có những quan sát tinh tế, năng lực ngôn ngữchưa phát triển tốt, chưa thực sự biết cách diễn đạt điều muốn tả Các em cònkhá e ngại, rụt rè, ngại phát biểu dẫn đến hiệu quả học tập chưa cao.Vì thế việcđổi mới phương pháp dạy học tập làm văn theo hướng phát huy tích cực tronghoạt động nhận thức của học sinh vào quá trình học tập, tự học và thực hành sẽgiúp học sinh mạnh dạn, tự tin phát biểu trước đông người Viiệc đổi mớiphương pháp học là hết sức cấp thiết
Hơn nữa, đối với phân môn Tập làm văn tài liệu văn mẫu thì rất nhiềunhưng tài liệu hướng dẫn tỉ mỉ phương pháp dạy học giúp học sinh viết tốt cácthể loại văn nói chung cũng như văn miêu tả nói riêng thì chưa có
Chính vì vậy, dạy Tập làm văn như thế nào cho phù hợp với trình độ họcsinh lớp 4 Điều đó khiến tôi tìm tòi, suy nghĩ để tìm biện pháp giúp học sinh
học Tập làm văn tốt nhất Tôi xin đề xuất: “Một số biện pháp giúp học sinh học tập tốt văn miêu tả của phân môn Tập làm văn lớp 4 ” Tôi hi vọng chúng
ta tìm ra được những biện pháp tốt nhất để thực hiện nâng cao chất lượng dạy
học Tập làm văn lớp 4
1 2 Mục đích nghiên cứu.
1 2 1 Giúp học sinh:
Trang 2- Rèn kĩ năng quan sát tìm ý, lập dàn ý.
- Rèn kĩ năng dùng từ, đặt câu, viết đoạn văn, liên kết đoạn văn, diễn đạtlưu loát, mạch lạc đoạn văn
- Rèn kĩ năng viết văn giàu hình ảnh, cảm xúc
- Bồi dưỡng tình yêu mến, gắn bó biết trân trọng những gì xung quanh các
em Học sinh tự tìm tòi, phát hiện, chủ động chiếm lĩnh kiến thức; ứng dụngthành thạo các tri thức đã lĩnh hội được vào trong cuộc sống; biết làm tốt mộtbài văn miêu tả; có tiền đề tốt để viết văn miêu tả lớp 5
1 2 2 Giúp giáo viên:
- Nhìn lại sâu sắc hơn việc dạy văn miêu tả cho học sinh lớp 4 để vậndụng phương pháp, biện pháp và hình thức tổ chức dạy học một cách linh hoạt
- Tự tìm tòi, nâng cao tay nghề, đúc rút kinh nghiệm trong giảng dạy Tậplàm văn nói chung và trong dạy học sinh viết văn miêu tả nói riêng
1 3 Đối tượng nghiên cứu.
- Nghiên cứu những nguyên nhân dẫn đến hiệu quả học tập của học sinhchưa cao
- Nghiên cứu các biện pháp giúp học tập tốt văn miêu tả của phân mônTập làm văn lớp 4
1 4 Phương pháp nghiên cứu.
*Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
Bản thân tôi đã phải tìm kiếm, xử lý và tóm tắt các nguồn tài liệu có liênquan đến ý tưởng và sáng kiến nghiên cứu Sáng kiến kinh nghiệm được kế thừa
từ những khung lý thuyết trước đó và được phát triển theo một hướng mới
* Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin.
Qua thực tế lớp trực tiếp giảng dạy tôi thấy học sinh viết câu sai ngữ pháp,dùng từ chưa phù hợp với hoàn cảnh và đặc biệt là thiếu ý nên tôi đã tiến hànhtìm hiểu, điều tra về cách viết văn miêu tả của học sinh khối 4, nghiên cứu đểtìm ra các nguyên nhân Sau đó tôi tiến hành xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chocác em cách viết văn miêu tả lớp 4 - Theo hướng phát huy tính tích cực tronghoạt động nhận thức của học sinh
*Phương pháp quan sát sư phạm
Quan sát tinh thần, thái độ, ý thức trong học Tập làm văn của học sinh lớpmình học sinh lớp khác trong khi dự giờ, quan sát phương pháp sư phạm củagiáo viên giảng dạy, quan sát chất lượng bài viết của học sinh ở từng dạng miêu
tả khác nhau để tìm hiểu những tác nhân trực tiếp ảnh hưởng đến chất lượng viếtvăn miêu tả của học sinh
* Phương pháp thống kê, xử lý số liệu.
Đây là một phương pháp cơ bản của sáng kiến nghiên cứu Phương phápnày được áp dụng để xác định vấn đề nghiên cứu, thu thập số liệu, xử lí số liệu
và báo cáo kết quả đã nghiên cứu được
* Phương pháp thực nghiệm
Với phạm vi nghiên cứu của sáng kiến tôi đã tiến hành thực nghiệm lớp mìnhchủ nhiệm và giảng dạy ( Lớp 4Đ - Trường Tiểu học Thiệu Dương)
* Ngoài ra còn sử dụng một số phương pháp khác:
Trang 3Phương phỏp đàm thoại, phương phỏp luyện tập - thực hành,
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2 1 Cơ sở lý luận của việc dạy phõn mụn tập làm văn lớp 4
Xuất phỏt từ mục tiờu của dạy học văn miờu tả:
a/ Yờu cầu kiến thức: Thể loại văn miêu tả.
- Học sinh phải hiểu thế nào là miờu tả?
- Miêu tả đồ vật: Biết cỏch quan sỏt, tỡm ý, lập dàn ý bài văn miờu tả đồ vật
- Miêu tả cây cối: Biết cỏch quan sỏt, tỡm ý, lập dàn ý bài văn miờu tả cõy cối
- Miêu tả con vật : Biết cỏch quan sỏt, tỡm ý, lập dàn ý bài văn miờu tả con vật
b/ Yờu cầu kỹ năng : Chơng trình TLV miêu tả (nhằm trang bị cho học sinh
những kĩ năng sản sinh ngôn bản), cụ thể:
- Kĩ năng định hướng hoạt động giao tiếp
- Kĩ năng lập chương trỡnh hoạt động giao tiếp
- Kĩ năng thực hiện húa hoạt động giao
Việc đổi mới phương phỏp dạy mụn Tập làm văn, thể loại văn miờu tả ởlớp 4 cho chỳng ta thấy trong việc thừa kế cỏi cũ, cỏi vốn cú đũi hỏi phải là một
sự sỏng tạo Với cỏc phõn mụn khỏc của Tiếng Việt trong việc đổi mới nội dung
và phương phỏp dạy học chỉ rừ quy trỡnh cỏc bước lờn lớp rất cụ thể rừ ràng.Cũn với phõn mụn Tập làm văn, cỏc nhà nghiờn cứu chỉ đưa ra quy trỡnh chungnhất cho mỗi loại bài, chủ yếu vẫn là sự sỏng tạo của giỏo viờn khi lờn lớp.Chớnh vỡ vậy dạy Tập làm văn theo hướng đổi mới ở Tiểu học núi chung và lớp
4 núi riờng là việc làm cần thiết để giỳp học sinh học mụn Tiếng Việt tốt hơn vàcũng là cũng để nõng cao chất lượng giỏo dục trong nhà trường
Dạy tập làm văn theo hướng đổi mới nhằm khớch lệ học sinh tớch cực, sỏngtạo, chủ động trong học tập, biết diễn đạt suy nghĩ của mỡnh thành ngụn bản, vănbản Núi cỏch khỏc, cỏc phõn mụn trong mụn Tiếng Việt là phương tiện để hỗtrợ cho việc dạy tập làm văn được tốt
2 2 Thực trạng của vấn đề dạy phõn mụn tập làm văn lớp 4.
2 2 1 Thực trạng chung về vấn đề dạy phõn mụn Tập làm văn lớp 4
Đơn vị trường Tiểu học Thiệu Dương - nơi tụi đang cụng tỏc cú 25 lớp
với 883 học sinh, trong đú khối 4 cú 4 lớp với 153 học sinh Xó Thiệu Dươngtuy đó được sỏt nhập về Thành phố nhưng đa số cỏc em đều là con em nụngthụn, nhiều em gia đỡnh cú hoàn cảnh khú khăn, bố mẹ đi làm ăn xa cỏc em phải
ở nhà với ụng bà Bởi vậy, sự quan tõm đến việc học hành của cỏc em chưa sỏtsao Khả năng tiếp thu bài của cỏc em cũn nhiều hạn chế bởi phõn mụn nàymang tớnh tổng hợp kiến thức của tất cả cỏc phõn mụn: Tập đọc, Chớnh tả,Luyện từ và cõu, Kể chuyện Cỏc phõn mụn này đều cú tỏc dụng hỗ trợ lẫn nhau.Đặc biệt là để học tốt phõn mụn Tập làm văn cần cú sự hỗ trợ tớch cực của tất cảcỏc phõn mụn khỏc, nú đũi hỏi học sinh phải cú khả năng tư duy, sỏng tạo vàkhả năng diễn đạt trước lớp mới học tốt mụn học này
Mặt khỏc, phõn mụn Tập làm văn lớp 4 cú nhiều thể loại: tả đồ vật, tả cõycối, tả con vật Mỗi thể loại bài là một mạch kiến thức khỏc nhau mà việc tiếpthu bài của học sinh cũn hạn chế, ớt động nóo, sử dụng cõu chưa phự hợp, vốn từnghốo, ớt đọc sỏch nờn việc viết văn đối với học sinh là rất khú, bài viết khụkhan mang tớnh chất liệt kờ
Trang 42 2 2 Thực trạng việc giảng dạy Tập làm văn của giáo viên:
a - Thuận lợi:
- Sự chỉ đạo sát sao về chuyên môn của phòng giáo dục, trường, tổ chuyênmôn có vai trò tích cực, giúp giáo viên đi đúng nội dung, chương trình phân mônTập làm văn
- Ban giám hiệu nhà trường quan tâm đến việc dạy học phân môn tập làmvăn, thường xuyên tổ chức các tiết dạy mẫu, các cuộc thi, hội thảo về phươngpháp dạy Tập làm văn giúp giáo viên nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng
2 2 3 Thực trạng việc học phân môn Tập làm văn của học sinh.
a - Thuận lợi:
- Môn tiếng Việt nói chung và phân môn Tập làm văn nói riêng có nộidung phong phú, sách giáo khoa được trình bày với kênh hình đẹp, trang thiết bịdạy học hiện đại, hấp dẫn học sinh, phù hợp với tâm lý lứa tuổi các em
- Các em đã được học chương trình Tập làm văn lớp 2, lớp 3 nên các em
đã nắm vững kiến thức, kỹ năng của phân môn Tập làm văn như kỹ năng giaotiếp, kỹ năng tạo lập ngôn bản, kỹ năng kể chuyện miêu tả Đây là cơ sở giúpcác em học tốt phân môn Tập làm văn ở lớp 4 - thể loại văn miêu tả đạt kết quảcao
- Chương trình phân môn Tập làm văn lớp 4 hiện đang học thể loại bàimiêu tả Nhìn chung các em đã nắm được cấu trúc một bài văn miêu tả nhưngbài làm của các em còn viết theo một lối mòn khuôn sáo, kém hấp dẫn, ít cảmxúc và nghèo hình ảnh, đặc biệt là các em chưa biết sử dụng các biện pháp tu từ,các biện pháp nghệ thuật như so sánh, nhân hóa…
Trang 5Tóm lại: Mặc dù học sinh nắm được kiến thức cơ bản của phân môn Luyện
từ và câu nhưng khi áp dụng vào viết văn thì các em thường mắc các lỗi trên, kếthợp với việc chưa biết sử dụng các biện pháp nghệ thuật, vốn từ lại nghèo nàn nên bài văn miêu tả của các em còn khô khan, lủng củng, nghèo cảm xúc Bàivăn trở thành một bảng liệt kê các chi tiết của đối tượng miêu tả
Từ thực tế trên, ngay từ đầu năm học 2017 - 2018, tôi đã tiến hành khảo sátchất lượng môn Tập làm văn lớp 4
Đ ề bài: Tuổi thơ ai cũng có những đồ chơi yêu thích đã từng gắn bó với
mình như một người bạn: Một bộ xếp hình nhiều màu sắc, một chiếc ô tô có dâycót, một cô búp bê biết khóc Em hãy tả lại một trong những đồ chơi đó
Kết quả cụ thể như sau:
Lớp Số HS Điểm 9 - 10 Điểm 7 - 8 Điểm 5 - 6 Điểm Dưới 5
Qua khảo sát cho thấy học sinh chưa biết cách diễn đạt, câu văn chưa cóhình ảnh, vốn từ vựng chưa nhiều, hiểu biết thực tế còn ít, ý văn nghèo nàn, câuvăn lủng củng, Do vậy, chất lượng bài viết của các em chưa cao Học sinhquan sát đồ vật khi tả không theo một trình tự hợp lý, chưa biết tìm ra những đặcđiểm riêng để phân biệt đồ vật này với đồ vật kia Tỷ lệ học sinh đạt điểm yếu( Chưa hoàn thành) còn nhiều Kết quả này cũng thể hiện phương pháp giảngdạy của giáo viên chưa phát huy được tính tích cực của học sinh trong giờ học
2 3 Các biện pháp giúp học sinh học tập tốt văn miêu tả của phân môn Tập làm văn lớp 4
Từ thực trạng việc dạy học phân môn Tập làm văn nói chung và việc dạyhọc làm văn miêu tả ở lớp 4 nói riêng tôi thấy cần thiết để có những biện phápsáng tạo trong văn miêu tả lớp 4 góp phần nâng cao chất lượng dạy học ở Tiểuhọc
2 3 1 Biện pháp thứ nhất: Tạo hứng thú và động cơ học văn miêu tả ở học sinh.
Tâm lý chung của học sinh Tiểu học là luôn muốn khám phá, tìm tòinhững điều mới mẻ Học sinh Tiểu học dễ háo hức khi tìm hiểu về những vấn đềmới, thú vị nhưng cũng dễ chán, nản lòng khi gặp nội dung khó, quá sức Tậplàm văn là phân môn khó nhất trong môn Tiếng Việt nên học sinh cũng rất ngạihọc nếu giáo viên chưa có phương pháp dạy học phù hợp với lứa tuổi các em.Chính vì vậy, để tạo cho học sinh sự hứng thú và tự tin khi học văn, trước tiêntôi đã phân loại học sinh để có các biện pháp dạy học phù hợp, các yêu cầu phùhợp đối với từng đối tượng học sinh Sau một thời gian ngắn nhận lớp, tôi đãkhảo sát và phân loại học sinh theo 3 mức: Hoàn thành tốt, hoàn thành và Chưahoàn thành ( Thông tư 22)
Đối với các em học sinh yếu (HS chưa hoàn thành), tôi cho các em trìnhbày phần mở bài và kết luận Thường thì học sinh yếu tôi gọi trong lúc này là đểcác em có thể trình bày ngắn gọn các ý khi sai sót Ngoài những nụ cười cởi mở,
Trang 6giáo viên chỉ nên nhẹ nhàng sửa sai và động viên cho các em này Ở phần thânbài, tôi thường phân nhóm 4 cho các em thảo luận theo dàn ý:
Ví dụ: Tả về đồ vật: “Tả chiếc cặp sách”
Yêu cầu thảo luận phần thân bài như sau:
+ HS1: Tả bao quát, hình dạng, màu sắc, chất liệu của cặp?
+ HS2: Tả chi tiết từng bộ phận của đồ vật: Các bộ phận bên ngoài của cặp? (mặtcặp, nắp cặp, quai xách, dây đeo, khóa); Xoa lên da cặp em có cảm giác gì?(trơn, nhẵn, ram ráp, )
+ HS3: Tả bên trong cặp có mấy ngăn ? Mỗi ngăn đựng gì?
+ HS4: Chiếc cặp có ích lợi gì?
Em có thích cái cặp của em không? Tại sao?
Em dùng cặp, giữ gìn cặp như thế nào?
Sau khi thảo luận xong một nhóm học sinh trình bày:
+ HS1: Cặp hình chữ nhật, làm bằng vải giả da, màu tím, nắp màu đen Dài hơnhai gang tay của em, rộng khoảng một gang rưỡi Cặp có nhiều màu rất đẹp.+ HS2: Ở phía trên cặp có quai xách thật êm tay Sau lưng là hai quai đeo Hai ổkhóa bằng sắt, mỗi khi đóng hoặc mở nghe “tách, tách” rất vui tai Ngoài mặtcặp có in hình chú chó đốm rất đẹp
+ HS3: Phía bên trong có ba ngăn Ngăn lớn đựng sách, ngăn thứ hai đựng bảngcon, đồ dùng khác …, ngăn thứ ba nhỏ nhất đựng bút, thước, và các đồ dùngnhư: áo đi mưa, chai nước, …
+ HS4: Chiếc cặp giúp em đựng sách vở không bị rơi rớt và không bị mưa ướt
Em rất thích chiếc cặp vì nó là người bạn luôn đồng hành cùng e khi đến lớp
Em giữ gìn nó rất cẩn thận và cứ cuối tuần e lại lau chùi sạch sẽ
Mặt khác, công việc đầu tiên của dạy học Tập làm văn là tạo ra được động
cơ, nhu cầu nói năng, kích thích học sinh tham gia vào cuộc giao tiếp (nói, viết).Sản phẩm của phân môn Tập làm văn là các bài nói hoặc viết theo kiểu bài dochương trình quy định Để sản sinh ra các bài văn này, học sinh phải có thêmnhiều kĩ năng khác ngoài khả năng nghe, nói, đọc viết Tiếng Việt, kĩ năng dùng
từ đặt câu.Đó là các kĩ năng phân tích đề, tìm ý và lựa chọn ý, kĩ năng lập dàn
ý, viết đoạn và liên kết đoạn Nhiệm vụ của phân môn Tập làm văn bậc Tiểuhọc, mở rộng vốn sống, rèn luyện tư duy, bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ,hình thành nhân cách cho học sinh Trong đó, học văn miêu tả góp phần pháttriển tư duy hình tượng của trẻ được rèn luyện phát triển nhờ biện pháp so sánh,nhân hóa khi miêu tả
Nhưng làm thế nào để thực hiện được những nhiệm vụ trên mà khôngbiến các em thành những “thợ” viết văn?
Vậy ta cần kích thích các em yêu văn và có nhu cầu viết văn Trước hếthãy tạo tình huống khiến các em háo hức khám phá điều thú vị trong đối tượngmiêu tả Ví dụ: Giáo viên cho học sinh quan sát bức tranh cây phượng đang rahoa đỏ rực và hỏi: Quan sát tranh em thấy cây hoa có đặc điểm gì mà nhà thơXuân Diệu đã ví “như muôn ngàn con bướm thắm đậu khít nhau” ?
Học sinh sẽ phân tích tìm đặc điểm tương đồng của bộ phận nào đó củacây hoa với muôn ngàn cánh bướm đậu khít nhau Qua đây cũng rèn luyện chocác em óc quan sát tinh tế, sự liên tưởng và tư duy phân tích, kích thích các em
Trang 7suy luận Dạy học sinh viết văn miêu tả phải gắn liền với việc hình thành những
kĩ năng sống khác Như dạy các em biết giữ gìn đồ vật, tổ chức cho học sinh
trồng, chăm sóc và bảo vệ cây Học sinh được trau dồi vốn sống, biết suy nghĩ,
có những cảm xúc, tình cảm Từ đó, mới dạy các em cách thể hiện suy nghĩ,tình cảm bằng ngôn ngữ nói, viết Khi ra đề Tập làm văn, giáo viên nên chú ý đềbài yêu cầu viết về những gì gần gũi thân thiết với học sinh, tạo ra được động cơnói năng, kích thích các em muốn nói,viết về nội dung mà đề bài đã yêu cầu.Trong tiết kiểm tra viết (sách Tiếng Việt 4 tập 2 - trang 92) có 4 đề bài gợi ý.Giáo viên nên dựa vào đó ra đề khác nhằm gợi cảm xúc cho các em trước khiviết bài
Ví dụ: Đề 1: Hãy tả một cây ở trường gắn với nhiều kỉ niệm của em
Đề 2: Hãy tả một cây do chính tay em vun trồng
Đề 3: Hãy tả một loài hoa mà em yêu thích
Đề 4: Tả một vườn rau (hoa) gần nơi em ở
Khi học sinh đã có hứng thú học văn miêu tả, ta tiếp tục duy trì điều đó
trong suốt quá trình học tập và tiếp tục rèn các kĩ năng khác theo yêu cầu khiviết văn
2 3 2 Biện pháp thứ hai: Hướng dẫn học sinh nắm vững và thực hiện các yêu cầu cơ bản khi viết văn miêu tả
Muốn học tốt dạng văn miêu tả thì trước hết học sinh phải nắm vững cácyêu cầu cơ bản khi viết văn miêu tả Đây sẽ là nòng cốt giúp các em viết vănmiêu tả một cách hiệu quả Giáo viên giúp học sinh nắm vững vàthực hiện cácyêu cầu sau:
* Đảm bảo yêu cầu quan sát đối tượng miêu tả:
- Quan sát tổng thể đối tượng, chú ý cả ở trạng thái động và tĩnh Quan sátbằng tất cả các giác quan: thính giác, thị giác, xúc giác, cảm giác
- Nếu tả cảnh: cần quan sát tỉ mỉ từng phần (bộ phận) của cảnh theo trình
tự hợp lí (Ví dụ: Từ ngoài vào trong, từ bộ phận chủ yếu đến các bộ phận thứyếu), hoặc sự thay đổi của cảnh theo thời gian (ví dụ: sáng, trưa, chiều, tối)
*Tả theo trình tự không gian
Từ quan sát toàn bộ đến quan sát từng bộ phận hoặc ngược lại Tả từ xađến gần, từ trên xuống dưới, từ ngoài vào trong, từ trái qua phải…hoặc ngượclại Trình tự này thường được vận dụng khi miêu tả loài vật, cảnh vật, đồ vật,cây cối nói chung
- Tả từ dưới lên trên:
Ví dụ: “ Cây hồi thẳng, cao, tròn xoe Cành hồi giòn, dẽ gãy hơn cả cànhkhế Quả hồi phơi mình xoè trên mặt lá đầu cành”
( Rừng hồi xứ Lạng, Tô Hoài )
Tác giả quan sát và tả rất tinh tế về cây hồi, rồi quả hồi và cuối cùng là
lá hồi theo trình tự dưới lên trên Dùng lối miêu tả tĩnh với những tính từ ( thẳng,cao, tròn xoe, giòn, dễ gãy…), dùng cách nói nhân hoá quả hồi phơi mình làmcho sự miêu tả thêm gần gũi, sinh động
- Tả từ ngoài vào trong
Ví dụ: “ Cái vành, cái áo đều làm bằng nan tre Hai cái tai nó bằng tre giàmàu nâu Mỗi tai có một cái lỗ tròn xoe Lúc nào, tai cùng tỉnh táo để nghe
Trang 8ngóng Cối có hai hàm răng bằng gỗ dẻ U gọi là dăm Răng có nhiều, ken vàonhau”.
(Cái cối tân, Tiếng Việt 4 - Tập 1)
- Tả từ xa đến gần.
Ví dụ: “…Tôi vội ra khoang trước nhìn Xa xa từ vệt rừng đen, chim cấtcánh tua tủa bay lên, giống hệt đàn kiến từ trong lòng đất chui ra, bò li ti đenngòm trên da trời Càng đến gần, những đàn chim bay đen kít trời …Mỗi lúc tôicàng nghe tiếng chim kêu náo động như tiếng xúc những rổ đồng tiền…”
(Trích Đất rừng Phương Nam, Đoàn Giỏi)
*Tả theo trình tự thời gian.
Quan sát diễn biến của thời gian từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc, từ mùanày sang mùa khác, từ tháng này sang tháng khác… Cái gì xảy ra trước (cótrước) thì miêu tả trước, cái gì xảy ra sau (có sau) thì tả sau Trình tự này thườngđược vận dụng trong bài văn tả cảnh vật, hiện tượng tự nhiên (tả cảnh) hay tảcảnh sinh hoạt của người
Ví dụ: “… Buổi chiều, xe dừng lại một thị trấn nhỏ Nắng phố huyện vànghoe Những em bé Hmông, những em bé Tu Dí, Phù Lá cổ đeo móng hổ, quần
áo sặc sỡ đang chơi đùa trước cửa hàng Hoàng hôn, áp phiên của phiên chợ thịtrấn, người ngựa dập dìu chìm trong sương núi tím nhạt…”
( Đường đi Sa Pa, Nguyễn Phan Hách, Tiếng Việt 4 - Tập 2 )
* Tả theo trình tự tâm lý:
Thấy đặc điểm gì nổi bật, thu hút bản thân, gây cảm xúc mạnh cho bảnthân ( buồn, vui, yêu, ghét…) thì tập trung quan sát trước, tả trước, các bộ phậnkhác quan sát sau, tả sau… Trình tự này thường được vận dụng khi tả đồ vật, tảloài vật, tả người chỉ cần miêu tả những điểm nổi bật nhất, không nhất thiết phải
tả đầy đủ, chi tiết, như nhau tất cả các đặc điểm của đối tượng
Ví dụ: “Sầu riêng là loại trái quý của miền Nam Hương vị nó hết sức đặc biệt,mùi thơm đậm, bay rất xa… Hoa sầu riêng trổ vào cuối năm… Hoa đậu từngchùm, màu trắng ngà… Đứng ngắm cây sầu riêng, tôi cứ nghĩ mãi về dáng cây
kì lạ này Thân nó khẳng khiu, cao vút, cành ngay thẳng đuột…”
( Sầu riêng, Mai Văn Thọ, Tiếng Việt 4 - Tập 2)
Muốn làm văn miêu tả trước hết các em phải biết có cái gì để viết, để tả.Muốn tả đúng, tả hay phải quan sát Giáo viên phải hướng dẫn các em tập quansát, cách quan sát để tìm ra cái mới cái riêng
Ví dụ: + Quan sát ánh trăng: Khi vui em thấy trăng cười, mời gọi hay nô đùa với
em Khi buồn, em lại thấy trăng trầm tư lặng lẽ, muốn chia sẻ
+ Quan sát gió: Khi gió thổi nhẹ có em thấy vuốt ve, vỗ về, miên mantrên da thịt, có em lại thấy gió thầm thì trò chuyện, gió hát ru
+ Quan sát cơn mưa mùa hạ: Có em thấy mây dày đặc hơn, quánh lại vớinhau và như hạ thấp xuống Rồi đột nhiên: rào, rào Mưa đổ xuống xối xả Có
em thấy mây phía đông ùn ùn kéo đến Hạt mưa bắt đầu rơi, những giọt nướcmưa thật to lộp bộp rơi xuống mái nhà Có em thấy mưa tuôn rào rào, xối xả trênmái nhà mặt đường, muôn nghìn hạt mưa đổ xuống
Trang 9Trong quan sát, giáo viên cần hướng dẫn các em quan sát sự vật ở nhiềuthời điểm, hoàn cảnh, trạng thái, nhiều hoạt động khác nhau để tìm ra cái riêng,cái mới trong văn miêu tả
Ví dụ: Quan sát con vật: Quan sát con mèo ngủ, sưởi nắng, bắt chuột, rìnhmồi, khi leo cây, để thấy được những nét khác nhau từ ánh mắt, bước đi, cáchvẫy đuôi, tiếng kêu của nó, cụ thể hơn nữa bình thường con mèo kêu meo meonhưng khi đánh nhau, khi vồ chuột và cả khi sợ nó lại kêu ngao gừ Mèo ngủcũng có nhiều cách ngủ, khi thì cắm đầu xuống giấu trong hai chân trước, khi lạingửa mặt, vênh râu lên
2 3 3 Biện pháp thứ ba: Cung cấp vốn từ giúp học sinh tích lũy vốn từ và biết học tập từ ngữ, hình ảnh hay khi làm văn.
a Cung cấp vốn từ và giúp học sinh biết cách dùng từ đặt câu, sử dụng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả.
Muốn tạo ra một bài văn hay, có " hồn", có chất văn thì các em phải có vốn
từ ngữ phong phú và phải biết cách lựa chọn từ ngữ khi miêu tả cho phù hợp.Chính vì vậy giáo viên cần chú ý cung cấp vốn từ cho các em khi dạy tập đọc,luyện từ và câu và cả trong khi dạy các môn khác hay trong những buổi nóichuyện trong các tiết sinh hoạt Hướng dẫn các em lập sổ tay văn học theo cácchủ đề, chủ điểm, khi có một từ hay, một câu văn hay các em ghi vào sổ taytheo từng chủ điểm và khi làm văn có thể sử dụng một cách dễ dàng
Giáo viên cần tiến hành theo mức độ yêu cầu tăng dần, bước đầu chỉ yêucầu học sinh đặt câu đúng, song yêu cầu cao hơn là phải đặt câu có sử dụng biệnpháp so sánh, nhân hóa, có dùng những từ láy, từ ngữ gợi tả hình ảnh, âm thanhhay những từ biểu lộ tình cảm
Ví dụ: Khi làm một bài văn miêu tả về con mèo chúng ta cần miêu tảnhững đặc điểm sau:
- Chú ta có cái đuôi thon dài như một cái măng mọc.
Giáo viên hỏi: Em nào nhận xét cách đặt câu của bạn?
Học sinh có thể nhận xét: bạn đã sử dụng biện pháp so sánh để so sánh cáiđuôi mèo như một cái măng mọc
Giáo viên cho học sinh thảo luận nhóm đôi tìm câu khác để miêu tả cái đuôicủa chú mèo sao cho sinh động hơn:
- Lúc chú ngồi, hai chân sau xếp lại, hai chân trước chống lên, đăm chiêu nhìn và nghe ngóng, cái đuôi mềm mại, phe phẩy như làm duyên.
- Hay: Cái đuôi dài trắng điểm đen phe phất thướt tha cùng với tấm thân
thon dài mềm mại, uyển chuyển trông thật đáng yêu.
Như vậy khi miêu tả về chú mèo, những câu văn sử dụng biện pháp sosánh, nhân hóa, có dùng những từ gợi tả, gợi cảm như các câu trên thì hiệu quảkhác hẳn, ta thấy miêu tả như vậy vừa sinh động, tinh tế vừa rất tình cảm và sẽcuốn hút người đọc, người nghe
b Giúp học sinh tích lũy vốn từ miêu tả và làm giàu trí tưởng tượng của các
em trong làm văn miêu tả.
Muốn lựa chọn từ ngữ để đặt câu, viết thành những câuvăn có hình ảnh, học sinh phải có vốn từ phong phú Do vậy,giáo viên cần giúp học sinh tích luỹ vốn từ miêu tả và làm giàu
Trang 10tưởng tượng của các em trong làm văn miêu tả: Tích luỹ vốn từ:Vốn từ được tích luỹ từ nhiều nguồn: giao tiếp hàng ngày; đọcsách, báo; xem, nghe truyền hình truyền thanh; trao đổi với bạnbè; cô giáo cung cấp; Ghi chép khi được nhận các từ ngữ dùng
để miêu tả theo các chủ đề, cụ thể như: Các từ thường dùng
trong miêu tả cây cối: xanh mướt, mơn mởn; khẳng khiu; xum
xuê; rực rỡ; đo đỏ;… Các từ thường dùng trong miêu tả đồ vật:
tròn xoe, nhỏ nhắn,… Các từ thường dùng trong miêu tả con
vật: tinh nhanh, rón rén, oai vệ,… Các từ miêu tả đó thường là
những từ láy, gợi lên hình ảnh, âm thanh, … để miêu tả cho sinhđộng Giúp học sinh làm giàu thêm trí tưởng tượng: Tưởngtượng trong miêu tả rất quan trọng Có tưởng tượng mới có hìnhảnh hoàn chỉnh về đối tượng miêu tả Tưởng tượng như một sựhình dung về đối tượng mà ta nhắm mắt lại thì đối tượng sẽhiện ra rõ nét hơn, cụ thể hơn, gần gũi hơn Tưởng tượng giúp tathấy được nét đặc sắc của đối tượng, thấy được những điểmtương đồng với đối tượng khác, thấy được mối quan hệ của đốitượng với sự vật hiện tượng xung quanh, với những kỉ niệm hay
kí ức mang dấu ấn sâu sắc trong lòng người viết Giáo viên cóthể hướng dẫn học sinh tưởng tượng theo cách: Không trực tiếpquan sát, tập trung tất cả các giác quan vào đối tượng Nhắmmắt, hình dung về đối tượng: hình ảnh, hoạt động của đốitượng, những ảnh hưởng, tác động của đối tượng đến sự vậtxung quanh So sánh đối tượng được miêu tả với các đối tượngkhác tương đồng Phân tích, đánh giá cái hay, cái đẹp có ở đốitượng Nhân hoá hay tự nhiên hoá một vài hình ảnh đặc sắc ởđối tượng Dự đoán trước khả năng và những điều tốt đẹp màđối tượng có thể vươn tới Liên tưởng với những điều mình đãbiết; đã nghe, đọc, cảm nhận được về đối tượng từ trước tới nay.Ghi chép lại những gì mình đã tưởng tượng để lựa chọn, chắt lọcđưa vào bài viết của mình Hướng dẫn xây dựng đoạn văn mởbài, thân bài, kết bài và xây dựng bố cục bài văn Khi học sinhthực hiện viết bài văn miêu tả cần có thời gian suy nghĩ tìmcách diễn đạt ( dùng từ, đặt câu, sử dụng các biện pháp tu từ,
so sánh, nhân hoá,…)
Vì vậy, yêu cầu đặt ra là lời văn cần rõ ý, miêu tả sinhđộng, bộc lộ được cảm xúc, bố cục bài văn chặt chẽ, hợp lítrong từng đoạn, trong toàn bài để tạo ra một “chỉnh thể” Cácbài tập được xây dựng trên cơ sở quy trình sản sinh ngôn bản vàchứa đựng trong nó nhiều bài tập hình thành những kĩ năng bộphận ( xác định yêu cầu nói, viết và tìm ý, sắp xếp ý thành bàiđến viết đoạn văn, liên kết đoạn văn thành bài,…) Kĩ năng viếtcủa học sinh được rèn luyện chủ yếu qua các bài tập viết đoạnvăn trước khi viết một bài văn hoàn chỉnh
Trang 11Do đó, trong quá trình thực hiện các bài tập rèn luyện kĩnăng viết, giáo viên cần giúp học sinh thực hiện tốt những yêucầu sau: gồm các bài tập phân tích đề bài, xác định nội dungviết, tìm ý, sắp xếp ý để chuẩn bị thực hiện yêu cầu viết.
c Biết học tập từ ngữ, ý văn, hình ảnh hay khi làm văn:
Nói cách khác là biết học tập, “trộm” những câu văn, ý văn mà mình đọcđược của bạn bè, thầy cô, văn mẫu hay ở đâu đó rồi biến nó thành ý riêng trongcâu văn, bài văn của mình Tôi khuyến khích các em tích cực đọc sách, báohoặc những bài văn hay (văn mẫu) và ghi chép lại những chi tiết, hình ảnh mìnhthích vào một cuốn sổ tay Sau đó sẽ chọn lựa một số câu và ghi ra giấy dán vàomục “Lời hay ý đẹp” ở lớp để giới thiệu cho các bạn khác cùng tham khảo.Chính bản thân tôi là người thường xuyên đọc những “lời hay ý đẹp” mà các
em sưu tầm được để khi gặp trường hợp có thể vận dụng, “trộm” những từ ngữ,
ý văn đó mà các em không nhớ, không biết vận dụng tôi sẽ chủ động gợi ý giúpcác em nhớ lại, tập vận dụng vào bài của mình Hoặc khi phát hiện các em biếthọc tập, bắt chước cách diễn đạt, cách dùng từ ngữ, ý văn của người khác(không sao chép), tôi sẽ động viên, khích lệ các em tiếp tục phát huy Ngoài ra,tôi còn thường xuyên tổ chức cho các em nhận xét, đánh giá bài của bạn (cáchdùng từ, đặt câu, ) rồi rút kinh nghiệm, vận dụng vào bài của mình theo cácbước:
+ Chọn đọc bài, câu văn của bạn và trao đổi, bàn bạc, suy nghĩ tìm ý hay,cách chỉnh sửa những ý chưa hay, chưa phù hợp
+ Rút kinh nghiệm, học tập ở bài làm của bạn để bổ sung, chỉnh sửa bàilàm của mình
2 3 4 Biện pháp thứ tư: Hướng dẫn học sinh xây dựng đoạn văn mở bài, kết bài và nội dung bài văn
a Xây dựng đoạn văn mở bài:
Có hai cách mở bài mà học sinh được học đó là mở bài trực tiếp và mở bàigián tiếp Không nhất thiết phải gò bó học sinh làm mở bài theo cách nào để chocác em tự chọn cho mình cách mở bài hợp lý nhất và phù hợp với khả năng củatừng em Mở bài gián tiếp có thể xuất phát từ một vấn đề mình cần nói tới, cóthể bắt đầu bằng những câu thơ, những câu hát,…nhưng phải bám sát vào yêucầu của đề, không lan man, xa đề, không rườm ra Giáo viên có thể cho học sinhlàm việc nhóm đôi hoặc cá nhân tự nêu cách vào bài của mình, sau đó cho các
bạn nhận xét Chẳng hạn với bài tả con mèo, một học sinh mở bài:’’Hè vừa rồi,
mẹ em đi chợ mua được một con mèo tam thể.Chú ta là thành viên thứ năm của gia đình em, nay đã được bốn tháng”.
- Giáo viên nêu câu hỏi: Đây là cách mở bài nào? ( trực tiếp)
- Giáo viên nêu yêu cầu để học sinh nêu cách mở bài khác sinh động hơn:” Nhà
em đã từ lâu không có một chú chuột nào dám bén mảng tới vì có một chú lính gác cừ khôi, đó chính là chú Mướp Mướp ta đã được một năm tuổi, nó thật hiền dịu nhưng cũng thật tinh nhanh, nó như người bạn thân của em.”
Từ các cách mở bài khác nhau các em nhận xét và tìm ra ý đúng, ý hay để
mở bài một cách hợp lý nhất
b Xây dựng đoạn văn kết bài: