- Hành động cuối cùng là hành động –“ hồi đáp” lại ý kiến của người viết nêu trong văn bản, gồm: + Kĩ năng đánh giá tính đúng đắn của nội dung văn bản + Kĩ năng đánh giá tính đầy đủ củ
Trang 1
MỤC LỤC
STT Nội dung Trang
5 1.4 Phương pháp nghiên cứu
8 2.2 Thực trạng Việc dạy đọc hiểu ở trường TH Hoằng
Trung
3 - 5
9 2.3 Các giải pháp rèn đọc hiểu cho HS lớp 4-5 5 - 11
Trang 21 MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài:
Môn Tiếng Việt ở trường phổ thông vừa là một bộ môn khoa học vừa là một công cụ để giao tiếp và tiếp thu các môn học khác Môn Tiếng Việt có nhiệm vụ hình thành năng lực hoạt động ngôn ngữ cho học sinh, tương ứng là bốn kỹ năng: Nghe - nói - đọc - viết Đặc biệt, phân môn Tập đọc - là phân môn
"khởi sự" có vị trí rất quan trọng trong chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học, góp phần hệ thống lại kiến thức tiếng “mẹ đẻ” cho học sinh, làm phong phú tâm hồn các em, góp phần tích lũy được vốn sống bằng những hiểu biết và cảm xúc của bản thân, có cái nhìn về thế giới xung quanh tinh tế hơn, nhạy cảm hơn, phù hợp với tâm lí lứa tuổi ngây thơ, hồn nhiên giàu cảm xúc của các em
Tập đọc là một phân môn thực hành mang tính tổng hợp, nhiệm vụ quan trọng nhất là hình thành và phát triển kĩ năng đọc hiểu cho học sinh Đọc là một hình thức của ngôn ngữ giao tiếp Đọc giúp học sinh giải mã được các tín hiệu ngôn ngữ, thông hiểu văn bản, giúp các em cảm thụ tốt hơn cái hay, cái đẹp của tác phẩm Đọc giúp các em chiếm lĩnh được ngôn ngữ để dùng trong giao tiếp
và học tập Nó là công cụ để học tập các môn học khác, tạo ra hứng thú và động
cơ học tập Đọc là một khả năng không thể thiếu được của con người trong thời đại văn minh Đặc biệt trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay thì đọc giúp các
em tự tin sử dụng các nguồn thông tin, đọc chính là học, học nữa, học mãi, đọc
để tự học và học suốt đời
Không những thế, tập đọc là một phân môn có vị trí đặc biệt quan trọng trong chương trình vì nó đảm nhiệm việc hình thành và phát triển cho học sinh
kỹ năng đọc - một kỹ năng quan trọng hàng đầu của học sinh ở bậc học đầu tiên
- bậc Tiểu học Biết đọc, con người sẽ có khả năng chế ngự một phương tiện văn hóa cơ bản, giúp họ giao tiếp được với thế giới bên ngoài và giao tiếp với người khác Thông hiểu tư tưởng, tình cảm của người khác Đặc biệt khi đọc các tác phẩm văn chương, các em không chỉ được thức tỉnh về nhận thức mà còn rung động tình cảm, nảy nở những ước mơ tốt đẹp, được khơi dậy năng lực hành động, sức mạnh sáng tạo cũng như được bồi dưỡng tâm hồn Năng lực đọc của học sinh được tạo nên từ bốn kỹ năng, cũng là bốn yêu cầu về chất lượng của “ đọc”: Đọc đúng, đọc trôi chảy, đọc có ý thức ( đọc hiểu) và đọc hay Trong bốn
kỹ năng đó, kỹ năng đọc hiểu được coi là một kỹ năng cực kỳ quan trọng, nó là
“ bậc thang cuối cùng” để giúp cho học sinh đạt được yêu cầu và chất lượng cao nhất của việc đọc - đọc diễn cảm Chỉ khi biết cách hiểu, hiểu sâu sắc, thấu đáo các văn bản được đọc thì học sinh mới có công cụ hữu hiệu để lĩnh hội những tri thức, tư tưởng, tình cảm của người khác chứa đựng trong văn
bản, có công cụ để lĩnh hội tri thức khi học các môn học khác trong nhà trường
Chính nhờ biết cách đọc hiểu văn bản mà học sinh dần dần có khả năng đọc riêng để tự học, tự bồi dưỡng kiến thức về cuộc sống, từ đó hình thành thói quen, hứng thú với việc đọc sách, với việc tự học thường xuyên Trong khi đó, ở trường Tiểu học nói chung, trường Tiểu học Hoằng Trung nói riêng, việc dạy đọc bên cạnh những thành công, còn nhiều hạn chế Học sinh của chúng ta chưa đọc được như mong muốn Học sinh đọc mà không nắm được điều gì là cốt lõi trong văn bản Kết quả đọc của học sinh chưa đáp ứng được yêu cầu của việc
Trang 3hình thành kỹ năng giao tiếp quan trọng Một số giáo viên cũng còn lúng túng khi dạy kỹ năng đọc hiểu
Làm thế nào để các em hiểu một cách chân thực và sâu sắc văn bản được đọc, để những gì đọc được tác động vào chính cuộc sống của các em? Vận dụng những phương pháp dạy học nào để nâng cao chất lượng kỹ năng đọc hiểu? Dạy với thời lượng bao lâu là phù hợp? Đó là những băn khoăn, trăn trở của Hiệu trưởng- Người làm công tác quản lý với trọng trách lớn trước ngành và trước phụ huynh học sinh về chất lượng giáo dục của đơn vị mình Và cũng là trăn trở của giáo viên trong mỗi giờ dạy Tập đọc Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn
đề tài: “ Một số biện pháp rèn kỹ năng đọc hiểu qua phân môn Tập đọc cho
học sinh lớp 4-5 trường Tiểu học”.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu “Một số biện pháp rèn kỹ năng đọc hiểu qua phân môn Tập
đọc cho học sinh lớp 4-5 trường Tiểu học”, nhằm nâng cao chất lượng kỹ năng
đọc hiểu - một kỹ năng quan trọng của phân môn Tập đọc trong chương trình Tiếng Việt ở bậc Tiểu học
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Học sinh lớp 4-5 ở trường Tiểu học Hoằng Trung, Hoằng Hóa
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
Để thực hiện được sáng kiến kinh nghiệm này, tôi sử dụng hai nhóm phương pháp sau:
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Nghiên cứu các khái niệm lý thuyết liên quan đến nội dung sáng kiến kinh nghiệm
Nghiên cứu các chỉ thị, hướng dẫn của Bộ GD&ĐT, tra cứu Tạp chí giáo dục hàng tháng, SGK, SGV, có liên quan đến sáng kiến kinh nghiệm
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
+ Khảo sát thực tiễn
+ Quan sát, phỏng vấn, thống kê
+ Tổng kết kinh nghiệm
2 NỘI DUNG :
2.1 Cơ sở lý luận.
a Đọc hiểu và tầm quan trọng của việc dạy học đọc hiểu
*Thế nào là đọc hiểu ?
Đọc hiểu là một cách đọc phân tích Đọc hiểu là một hoạt động có tính
quá trình rất rõ vì nó gồm nhiều hành động được trải ra theo tuyến tính thời gian
- Hành động đầu tiên của quá trình đọc hiểu là hành động – “nhận diện ngôn ngữ văn bản”, gồm:
+ Kĩ năng nhận diện từ mới và phát hiện các từ quan trọng (từ chìa khóa) trong văn bản
+ Kĩ năng nhận ra các câu khó hiểu, các câu quan trọng
+ Kĩ năng nhận ra các đoạn, ý của văn bản
+ Kĩ năng nhận ra đề tài của văn bản
Trang 4- Hành động tiếp theo là hành động “ làm rõ nghĩa” của các chuỗi tín hiệu ngôn ngữ, gồm:
+ Kĩ năng làm rõ nghĩa từ
+ Kĩ năng làm rõ nội dung thông báo của câu
+ Kĩ năng làm rõ ý của đoạn
+ Kĩ năng làm rõ ý chính của văn bản
+ Kĩ năng làm rõ mục đích của người viết gửi vào văn bản, kĩ năng nhận biết những ẩn ý của tác giả
- Hành động cuối cùng là hành động –“ hồi đáp” lại ý kiến của người viết nêu trong văn bản, gồm:
+ Kĩ năng đánh giá tính đúng đắn của nội dung văn bản
+ Kĩ năng đánh giá tính đầy đủ của văn bản
+ Kĩ năng đánh giá tính nguyên nhân, hiệu quả của văn bản
+ Kĩ năng đánh giá tính cập nhật của nội dung văn bản
+ Kĩ năng đánh giá tính hấp dẫn, thuyết phục của nội dung văn bản
+ Kĩ năng liên hệ cá nhân sau khi tiếp nhận văn bản
*Tầm quan trọng của việc dạy đọc hiểu:
Giáo sư - Tiến sĩ Lê Phương Nga đã viết: “ Đọc không chỉ là đánh vần lên
thành tiếng theo đúng các kí hiệu chữ viết mà quan trọng hơn, đọc còn là một quá trình nhận thức để có khả năng thông hiểu những gì được đọc Đọc thành tiếng không thể tách rời với việc hiểu những gì được đọc Chỉ có thể xem học sinh biết đọc khi các em đọc mà hiểu điều mình đọc Đọc là phải hiểu nghĩa của chữ viết Nếu trẻ không hiểu những từ ta đưa cho chúng đọc, các em sẽ không hứng thú học tập và không có khả năng thành công” Đích cuối cùng của việc
dạy đọc là dạy cho học sinh có kĩ năng làm việc với văn bản, chiếm lĩnh được văn bản Biết đọc cũng là biết tiếp nhận, xử lí thông tin Chính vì vậy, dạy đọc hiểu có vai trò đặc biệt quan trọng trong dạy đọc nói riêng và trong dạy học ở Tiểu học nói chung
L.Tônxtôi đã nói “ Mỗi quyển sách đều có số phận riêng của mình trong
chương là quá trình biến văn bản thành tác phẩm của mỗi học sinh Đây là một quá trình phức tạp do tính đa nghĩa, hàm xúc, tính đối thoại của ngôn từ, tính không nói hết của hình tượng nghệ thuật cũng như do sự liên tưởng, tưởng tượng khám phá, sáng tạo hết sức phong phú của người đọc Vì vậy, vai trò đứng lớp của người giáo viên trong việc dạy kĩ năng đọc hiểu lại càng được nhấn mạnh Hơn nữa, trong bốn kĩ năng, yêu cầu về chất lượng của “đọc”: Đọc đúng, đọc trôi chảy, đọc hiểu, đọc hay (diễn cảm); thì đọc hay (diễn cảm) được coi là
kĩ năng cuối cùng cần đạt tới của “ đọc”, nó là hình thức đạt yêu cầu và chất lượng cao nhất của việc đọc Nhưng học sinh sẽ không thể đọc hay (diễn cảm) nếu như các em không thông hiểu nội dung văn bản được đọc hoặc là đọc “ diễn” chứ không thể “ cảm” Chính vì vậy, tầm quan trọng của việc dạy kĩ năng đọc hiểu thêm một lần nữa được khẳng định
2.2 Thực trạng việc dạy đọc hiểu ở trường Tiểu học Hoằng Trung
a Về phía giáo viên:
Trang 5Nhìn chung, giáo viên giàu lòng nhiệt tình, say mê công việc và làm việc với tinh thần trách nhiệm cao Sau mỗi giờ dạy Tập đọc, mỗi một giáo viên đều
có băn khoăn, trăn trở chung là làm thế nào để chất lượng đọc hiểu của học sinh ngày càng được nâng cao? Đa số giáo viên có chất giọng tốt, kiến thức vững vàng, có khả năng biểu đạt tình cảm qua giọng đọc Một thuận lợi nữa là nhiều giáo viên đã trải qua nhiều năm giảng dạy lớp 4-5, có kinh nghiệm rèn đọc nói chung và rèn kĩ năng đọc hiểu nói riêng Có giáo viên có ý thức, chú ý luyện tập
để có ngôn ngữ chuẩn, trong sáng Tuy vậy, thực tế qua khảo sát chất lượng đầu năm học 2017 - 2018 cho thấy, chất lượng đọc kĩ thuật, đặc biệt là kĩ năng đọc hiểu của học sinh lớp 4-5 chưa thực sự đạt kết quả như mong muốn
Nguyên nhân của thực trạng trên là:
- Đối với một bài Tập đọc trong sách giáo khoa bậc Tiểu học, vấn đề hướng dẫn đọc còn chung chung
- Dù không có một văn bản nào quy định chính thức nhưng trên thực tế do khối lượng công việc liên quan phải thực hiện, thời lượng dành cho đọc thành tiếng thường chiếm đến gần 1/2 tiết dạy, nếu kể cả luyện đọc hay (diễn cảm) Điều này đồng nghĩa rằng việc hướng dẫn tìm hiểu bài chiếm thời lượng ít trong tiết tập đọc hiện nay Thực tiễn dạy Tập đọc như trên cũng đã hình thành đậm nét trong nhận thức của một bộ phận đông đảo giáo viên khi cho rằng “ dạy Tập đọc thì phải dạy học sinh đọc” Nên bất kì một tiết dạy nào thể hiện quan điểm nhấn mạnh việc đọc hiểu với một hệ thống nhiều hoạt động đọc hiểu khác nhau( đồng thời cũng chiếm nhiều thời lượng hơn bình thường) để giúp học sinh thông hiểu văn bản, phát triển kĩ năng đọc hiểu và hứng thú đọc đều bị nhìn nhận là “ lối dạy nặng về kiến thức”
- Một số giáo viên trong khi dạy đọc hiểu chưa có định hướng, mục tiêu, kế hoạch rõ ràng, chưa xác định được nội dung cần hướng dẫn cho học sinh là gì
- Một nguyên nhân nữa không thể không kể đến đó là do giáo viên còn hạn chế về nội dung và phương pháp dạy học kĩ năng đọc hiểu nên còn có những cách hiểu và giải thích chưa đúng về một số bài đọc ở Tiểu học, từ đó không hướng dẫn được cho học sinh nắm được nội dung cốt yếu trong văn bản được đọc
b Về phía học sinh:
Cũng như tiếp nhận văn học nói chung, tiếp nhận văn học ở học sinh Tiểu học rất giàu tính sáng tạo Sự sáng tạo này đặc biệt bởi tính hồn nhiên, ngây thơ, ngộ nghĩnh của các em Các em cảm thụ văn học không giống với cách cảm thụ văn học của người lớn Nhiều em thích được đọc, hứng thú khi được tìm hiểu nhân vật, nhập vai vào nhân vật được tìm hiểu Có em còn có những phát hiện rất thông minh và khá lí thú khi giáo viên cho phép tự tìm định hướng, cách giải quyết của riêng mình, bắt đầu từ gợi mở “ Nếu em là em sẽ làm gì? làm như thế nào?” Tuy vậy, nhìn chung, chất lượng đọc kĩ thuật nói chung, kĩ năng đọc hiểu nói riêng vẫn chưa cao Các em quá lệ thuộc vào văn bản, thường chỉ diễn nôm từng câu chữ của bài văn, bài thơ khi trả lời các câu hỏi tìm hiểu bài, thiếu tính sáng tạo, nhiều em trả lời sai hoặc có cách hiểu sai về văn bản được đọc
Trang 6* Kết quả khảo sát đầu năm về chất lượng, kĩ năng đọc hiểu của học
sinh lớp 4-5 trường Tiểu học Hoằng Trung năm học 2017- 2018 cụ thể như sau:
TT Lớp Sĩ Số
HS
HS đọc hiểu HTT HS đọc hiểu HT HS đọc hiểu
CHT
4 5B 28 12 em = 44,4% 11 em = 37,8% 5 em = 17,8%
Qua tìm hiểu, tôi thấy nguyên nhân của thực trạng này là:
- Do khả năng đọc và vốn sống của học sinh còn hạn chế, từ đó ảnh hưởng đến sự tiếp nhận văn học của trẻ Vì vốn từ ngữ, vốn sống còn ít nên nhiều khi các em cắt nghĩa sai các từ, các cụm từ
- Thực tế một số giáo viên chỉ nêu câu hỏi và chờ đợi những câu trả lời đúng từ học sinh mà không biết, không quan tâm đến chuyện quá trình đọc diễn
ra như thế nào, học sinh làm gì và cần làm gì để có được câu trả lời Giáo viên chỉ quan tâm đến kết quả các nội dung kiến thức bài đọc đem lại mà không quan tâm đến phương pháp để đạt được kết quả này
- Nhiều giáo viên khi gặp những từ nào cần giải nghĩa cũng chỉ biết đưa từ
ra một cách cô lập, tách rời khỏi văn cảnh, học sinh không hiểu nghĩa của văn cảnh của từ, từ đó không thể hiểu nội dung bài
- Chính bản thân giáo viên gặp khó khăn khi hướng dẫn học sinh xác định nội dung của bài tập đọc Trong thực tế, cũng một bài tập đọc nhưng mỗi giáo viên lại hướng dẫn học sinh nêu lên một nội dung khác nhau Nhưng khi yêu cầu học sinh tìm thì giáo viên thường chỉ chấp nhận một giải pháp đúng Đó là nội dung bài với những câu chữ mà giáo viên đã viết sẵn trong bài soạn, thường là chép lại từ sách giáo viên, sách thiết kế,
- Nhiều em không hứng thú lắm với tiết Tập đọc vì cho rằng cô dạy khô khan, hay gò ép học sinh vào khuôn phép, buộc phải hiểu và nhớ theo những gì cô đã dạy
2.3 Các giải pháp rèn kỹ năng đọc hiểu cho học sinh lớp 4- 5.
a Giải pháp thứ nhất: Hướng dẫn tìm hiểu đề tài của văn bản
Mục đích của việc này là: Hướng dẫn để học sinh nhận ra đề tài văn bản khi trả lời được các câu hỏi: Bài Tập đọc nói về cái gì? Về việc gì? Về ai? Để xác định đề tài của văn bản nhiều khi cần hướng dẫn học sinh dựa vào chủ điểm của bài tập đọc hoặc dựa vào tranh minh họa để đoán về đề tài Hướng dẫn học sinh thực hiện các thao tác để xác định được đề tài:
- Đọc lướt lại toàn bài: Hướng dẫn học sinh chỉ cần lướt mắt trên dòng ghi tên bài, những dòng có tên người, tên công việc chính,
- Phát biểu đề tài của bài: Cần cho các em phân biệt hai kiểu văn bản để
sử dụng các từ ngữ phát biểu cho phù hợp:
+ Đề tài của văn bản trữ tình thường được phát biểu mở đầu bằng các từ:
“ Bài này nói về tình cảm( cảm xúc, tâm trạng, lòng yêu thương, )
Trang 7+ Đề tài của các văn bản tự sự thường được phát biểu mở đầu bằng các từ: “ Bài này kể về chuyện ”, “ Kể về việc ”
b.Giải pháp thứ 2: Hướng dẫn tìm hiểu tên bài
Tên bài thường ngắn nhưng nói với người đọc nhiều điều Nó giúp người đọc xác định được đề tài văn bản và phần nào đoán được nội dung văn bản Trước hết, hướng dẫn học sinh chú ý bám sát vào câu chữ của tên gọi để hiểu được nhiều điều về nội dung bài một cách nhanh chóng hơn
Ví dụ: Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em ( TV5/2)
Phần lớn tên bài được đặt theo chủ đề nên đọc tên bài có thể hiểu được phần nào nội dung văn bản
Ví dụ: Lập làng giữ biển, Phân xử tài tình, Luật tục xưa của người Ê- đê, Vì
cuộc sống thanh bình, Nghĩa thầy trò, Hội thổi cơm thi ở làng Đồng Vân, (TVL5)… Có những bài Tập đọc được đặt tên một cách kín đáo hơn, tên bài có
thể chỉ là một hình ảnh gợi tả: “ Tiếng rao đêm, Cửa sông, (TVL5)… Tên bài có
thể chỉ là tên một nhân vật: Út Vịnh, Thái sư Trần Thủ Độ, (TVL5)… Có những tên bài không những cho biết chủ đề mà còn cho biết cách đánh giá, tình cảm
của tác giả Đó là những tên gọi như: “Nếu trái đất thiếu trẻ con, Bầm ơi,
(TVL5)”…Với những bài có tên gọi không gợi ra chủ đề, giáo viên có thể hướng
dẫn học sinh đặt lại tên bài khác phù hợp với nội dung mà các em được hướng dẫn tìm hiểu Với những tên bài có tên gọi phù hợp với chủ đề, tên bài hay, có nhiều ý nghĩa thì giáo viên yêu cầu học sinh chỉ ra những ý nghĩa này bằng cách đặt tên bài đã có trong thế đối lập với những tên bài khác Việc này sẽ giúp học sinh nhận ra cái hay, điều thú vị trong những cái tên
Ví dụ: Khi học bài Tập đọc “ Một vụ đắm tàu”, học sinh lớp 5 tỏ ra rất hứng
thú khi giáo viên đưa ra yêu cầu “ Hãy đặt tên khác cho bài tập đọc” Học sinh tranh luận sôi nổi và có nhiều cách đặt tên khác nhau: Tình bạn, Vĩnh biệt
Ma-ri-ô, Sự hi sinh cao
c Giải pháp thứ 3: Tập cho học sinh có thói quen đọc thầm văn bản.
Một hình thức đọc có nhiều lợi thế để hiểu văn bản Đây là hình thức đọc
có ưu thế hơn hẳn đọc thành tiếng vì :
+ Nhanh hơn đọc thành tiếng từ 1,5 - 2 lần
+ Dễ tiếp nhận, thông hiểu nội dung văn bản vì học sinh không chú ý đến việc phát âm mà chỉ tập trung để hiểu nội dung điều mình đọc
* Hai việc cần làm để dạy đọc thầm:
+ Chuẩn bị cho việc đọc thầm: tư thế ngồi đọc phải ngay ngắn, có khoảng cách phù hợp giữa mắt và sách
+ Tổ chức quá trình đọc thầm: Từ đọc to, đọc nhỏ, đọc mấp máy môi (Không thành tiếng), đọc hoàn toàn bằng mắt không mấp máy môi (đọc thầm) Đọc thầm là cách đọc có hiệu quả nhất trong việc rèn kỹ năng đọc hiểu cho HS
d Giải pháp thứ 4: Hướng dẫn học sinh phát hiện ra từ mới và từ ngữ quan trọng của bài
- Mục đích: Học sinh phải có kĩ năng nhận ra từ nào cần tìm hiểu - từ mới
Để hướng dẫn học sinh tìm từ mới, giáo viên đặt vấn đề: “ Em hãy chỉ ra những
từ em chưa hiểu nghĩa” Về phương diện này, người giáo viên phải có hiểu biết
về từ địa phương (phương ngữ), về vốn từ để chọn từ cho thích hợp, chuẩn bị
Trang 8sẵn sàng để giải đáp cho học sinh bất cứ từ nào trong bài mà học sinh đưa ra Để hiểu văn bản, không cần phải hiểu nghĩa của tất cả các từ trong bài mà phải hướng dẫn học sinh xác định được các từ quan trọng, từ “chìa khóa” Bởi vì những từ “ chìa khóa” có quan hệ trực tiếp với đề tài, chủ đề Nếu bỏ những từ này thì tính liên kết, tính mạch lạc của nội dung văn bản bị đứt quãng Cách tìm
từ “chìa khóa” trong các kiểu loại văn bản có khác nhau Giáo viên cần có các biện pháp để giúp học sinh phát hiện ra những từ có tín hiệu nghệ thuật Đó là những từ giàu màu sắc biểu cảm như các từ láy, những từ đa nghĩa, những từ chuyển nghĩa, những từ bộc lộ cảm xúc, Vì vậy khi lập kế hoạch bài học, giáo viên cần có ý thức sắp xếp thứ bậc ưu tiên các từ cần dạy
- Đối với những từ ngữ khác trong bài khó hiểu, những từ chìa khóa mang
ý nghĩa cơ bản Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh giải thích bằng các biện pháp sau:
+ Dùng từ cùng nghĩa, trái nghĩa hoặc những từ ngữ thông dụng ở địa phương để giải nghĩa
+ Đặt câu với từ ngữ ấy( có nghĩa là dùng từ ngữ đó trong một văn cảnh
cụ thể)
+ Miêu tả sự vật, hoạt động, trạng thái, đặc điểm hoặc tính chất được gọi tên bằng từ ngữ đó
Ví dụ: Bài “ Sầu riêng” TV4 tập 2 Với từ “Đam mê” nên hướng dẫn học sinh
tìm từ ngữ thay thế như: Thích thú, khát khao… Sau đó cho các em so sánh và thấy được “ Đam mê” là sự ham thích quá mức bao gồm cả sự yêu thích, khát khao và thèm muốn Vì vậy trong câu văn này, dùng từ “ Đam mê” là chính xác nhất, hay nhất Đam mê còn khẳng định sức hấp dẫn, giá trị quý hiếm của trái Sầu riêng- đặc sản của miền Nam nước ta Đây chính là ý nghĩa khái quát của bài tập đọc
* Các thao tác hướng dẫn học sinh tìm từ mới, từ ngữ quan trọng trong bài:
- Yêu cầu học sinh đọc to hoặc đọc thầm toàn bài
- Đánh dấu các từ chưa biết nghĩa trong từng câu
- Chọn đánh dấu vào những từ quan trọng trong bài
- Tìm các từ ngữ, hình ảnh có giá trị nghệ thuật (dành cho các văn bản văn chương)
* Làm rõ nghĩa của từ ngữ : Giáo viên nên lựa chọn từ ngữ chính, từ ngữ
có tính nghệ thuật cần hướng dẫn để học sinh hiểu và nắm được nội dung, cảm thụ tốt bài đọc Do vậy, giáo viên cần giảng nghĩa và nêu được tác dụng của nó trong văn cảnh cụ thể, hướng vào chủ đề bài học, tránh giảng quá rộng, quá sâu Giáo viên cần sử dụng nhiều biện pháp giải nghĩa khác nhau, lựa chọn biện pháp giải nghĩa cho phù hợp với từng từ, phù hợp với vai trò của từ trong văn bản như:
- Đọc phần giải nghĩa (chú giải) trong sách giáo khoa
- Dùng lời nói, động tác hoặc cử chỉ để miêu tả sự vật, đặc điểm được biểu thị ở từ cần được giải nghĩa
- Sử dụng đồ dùng dạy học, trực quan như: hiện vật, mô hình, tranh vẽ, vật thật để giải nghĩa từ
- Đặt câu với từ cần giải nghĩa
Trang 9- Tìm từ đồng nghĩa hoặc từ trái nghĩa với từ cần giải nghĩa Lưu ý: Trong văn bản có giá trị nghệ thuật, khi hướng dẫn học sinh làm rõ nghĩa các từ, cần chú ý làm rõ nghĩa đen và nghĩa bóng Vì vậy cần chú ý đến phương thức chuyển nghĩa của các từ
* Làm rõ cái hay của việc dùng từ ngữ, hình ảnh:
Biện pháp này chỉ sử dụng khi hướng dẫn tìm hiểu các tác phẩm nghệ thuật Làm rõ cái hay của việc dùng từ ngữ, hình ảnh chính là một nội dung của dạy cảm thụ văn học trong trường Tiểu học Tức là dạy học sinh cảm nhận những giá trị nổi bật; những điều tế nhị sâu sắc, đẹp đẽ của từ ngữ, câu văn, câu thơ, đoạn văn, đoạn thơ, câu chuyện, Các thao tác hướng dẫn học sinh là:
- Phát hiện các tín hiệu nghệ thuật
- Chuyển từ cách diễn đạt nghệ thuật về lời nói thường
- Chỉ ra tác dụng của việc diễn đạt nghệ thuật và cách diễn đạt không nghệ thuật trong việc biểu đạt nội dung
Ví dụ: Bài hoa học trò (TV4 tập 2), với từ “ Đỏ rực” trong hình ảnh “ Một
góc trời đỏ rực”, để giải nghĩa từ này, giáo viên nên cho các em quan sát tranh
Từ hành động quan sát, các em sẽ có nhận xét về màu sắc, đặc điểm, tính chất của hoa phượng nở rộ với số lượng nhiều Từ đó các em dễ dàng giải thích được
từ “ Đỏ rực” có nghĩa là đỏ thắm, tươi tắn và tỏa ra xung quanh
đ Giải pháp thứ 5: Hướng dẫn tìm hiểu câu, đoạn- giúp học sinh nhanh chóng chiếm lĩnh văn bản
Thông thường trong bài tập đọc có một số câu có cấu trúc phức tạp mà
chúng ta thường để luyện đọc đúng cho học sinh, phần nhiều loại câu này chứa đựng ý quan trọng thể hiện nội dung chính của bài
Ví dụ: Trong bài “ Người công dân số một( Tiếp theo) TV lớp 5 tập 2
Giáo viên cần hướng dẫn học sinh đọc câu: “ Làm thân nô lệ mà xóa bỏ kiếp
nô lệ/ thì sẽ thành công dân, còn nếu yên phận nô lệ/ thì mãi mãi là đầy tớ cho người ta.”
Qua câu nói của Nguyễn Tất Thành, học sinh sẽ hiểu được nội dung chính
của đoạn trích này là: Ca ngợi lòng yêu nước, tầm nhìn xa và quyết tâm cứu
nước của Nguyễn Tất Thành.
Xác định những câu quan trọng và đoạn ý: Để giúp học sinh phát hiện ra những câu phức hợp, những câu quan trọng của bài, giáo viên cần hướng dẫn học sinh:
- Đọc lướt toàn văn bản
- Tìm câu dài, đánh dấu điểm mở đầu và kết thúc từng câu (văn xuôi) Tìm câu thơ có nhiều cách hiểu, khó hiểu (đối với thơ)
- Đọc thầm từng câu, đánh dấu chỗ phân định ý như trong câu
- Đọc to cả câu, thể hiện sự tách ý bằng những chỗ ngắt hơi Hướng dẫn học sinh nhận ra đoạn, ý của bài, tạo cơ sở để các em hiểu nội dung văn bản Giáo viên cần hướng dẫn học sinh: Nhận ra dấu hiệu, hình thức của đoạn Để nhận diện đoạn, ý trong văn bản, cần hướng dẫn học sinh chú ý:
+ Đối với tác phẩm tự sự mà các sự kiện được trình bày theo thời gian, cần hướng dẫn học sinh thực hiện thao tác tìm hiểu các từ ngữ chỉ thời gian như:
Trang 10sau đó, tiếp theo, cuối cùng, trước tiên, ngày xưa, một hôm, vào một buổi sáng, để tìm đoạn ý
+ Đối với tác phẩm trữ tình, học sinh cần căn cứ vào các câu văn, câu thơ có sự chuyển đổi cảm xúc, tâm trạng để xác định đoạn, ý
e Giải pháp thứ 6: Hướng dẫn học sinh làm rõ nội dung câu, đoạn.
* Làm rõ nghĩa của câu: Cần hướng dẫn học sinh làm các công việc:
- Xác định các bộ phận chính, bộ phận phụ của câu, nhất là những câu dài, những câu ghép, những câu đảo cú pháp, những câu có cấu trúc ngữ pháp phức tạp mà học sinh không dễ dàng nhận ra các quan hệ ngữ pháp
- Xác định câu đó tác giả nói về ai? Về cái gì? Về việc gì?
- Đặc biệt với những câu có ẩn ý, cần hướng dẫn học sinh tìm ra nghĩa hàm ẩn, hàm ngôn chứa trong câu Để hiểu được những câu này, cần hướng dẫn học sinh tìm được những mối liên hệ bên trong của văn bản để hiểu ý nghĩa hàm
ẩn của nó chứ không phải chỉ có ý nghĩa biểu hiện
- Một thao tác có tác dụng giúp học sinh hiểu nghĩa câu là thao tác đọc diễn cảm câu (ngắt giọng chỗ cần tách ý; nhấn giọng ở những từ ngữ mang tính chất thông báo; lên giọng, xuống giọng, kéo dài giọng để thể hiện tình cảm, cảm xúc của tác giả) Nhờ sự hỗ trợ của âm thanh diễn ý, diễn cảm, học sinh có thể hiểu sâu sắc thêm ý nghĩa của câu
* Làm rõ nghĩa đoạn, ý:
- Ở những bài có phân đoạn, đoạn là yếu tố trực tiếp cấu tạo thành bài
Để hiểu bài phải hiểu đoạn Để hiểu đoạn, phải xác định được kiểu cấu trúc của đoạn Vì nếu xác định được cấu trúc của đoạn ta sẽ tìm ra được câu quan trọng, câu chủ đề trong đoạn
- Hướng dẫn học sinh đọc câu chủ đề, tiếp theo các em phải diễn đạt nội dung của câu chủ đề bằng lời mình chứ không phải đọc nguyên văn cả câu
- Hướng dẫn học sinh biết đặt tên cho đoạn Đây chính là một thao tác tưởng tượng, thao tác rất khó đối với học sinh Tiểu học Vì đa số học sinh chỉ biết đọc lại nguyên văn văn bản mà không biết diễn đạt theo một cách khác bằng lời của mình (tức là chưa biết đọc sáng tạo) Học sinh chưa có kĩ năng tách ý ra khỏi lời, chưa biết đi từ lời rút ra ý Vì vậy giáo viên phải luyện tập cho học sinh rất kĩ kĩ năng tổng hợp khi luyện đọc hiểu
- Đọc hay (diễn cảm) cũng là một thao tác giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn ý của đoạn Lúc này, nhờ âm thanh, các ý tình của tác phẩm sẽ được vang lên, học sinh sẽ hứng thú hơn với nội dung của đoạn và hiểu đoạn để muốn biểu đạt điều gì Nhờ biết đọc hay (diễn cảm), học sinh sẽ hiểu sâu sắc hơn và cảm nhận được nhiều điều tinh tế của văn bản
* Khi dạy đọc hiểu văn bản khoa học, cần hướng dẫn học sinh:
- Phân tích, liệt kê các sự kiện chính có trong đoạn
- Xác định mối quan hệ giữa các sự kiện nêu trong đoạn, cần chú ý các từ ngữ liên kết câu trong đoạn
- Tóm tắt đoạn thành một hoặc một vài câu, có thể đặt tên cho đoạn
* Để làm rõ ý của một đoạn trong văn bản tự sự, cần luyện cho học sinh thao tác:
- Gọi tên người, vật, tên sự việc được nêu trong đoạn