Kinh nghiệm dạy học theo chủ đề tích hợp trong dạy học ngữ văn 9 tiết 66, 67 bài lặng lẽ sa pa

Mục đích nghiên cứu: - Nghiên cứu về đề tài này tôi muốn cùng đồng nghiệp nhận thấy được rõ ýnghĩa, vai trò của việc dạy học theo chủ đề tích hợp kiến thức các môn học dạy họcNgữ văn lớp

1.3 Đối tượng nghiên cứu

1.4 Phương pháp nghiên cứu

11112

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

Xuất phát từ thực tế đó, tôi xin được chia sẻ cùng đồng nghiệp: “Kinh nghiệm dạy học theo chủ đề tích hợp trong dạy học Ngữ văn 9 tiết 66, 67 bài Lặng lẽ Sa Pa”

2 Mục đích nghiên cứu:

- Nghiên cứu về đề tài này tôi muốn cùng đồng nghiệp nhận thấy được rõ ýnghĩa, vai trò của việc dạy học theo chủ đề tích hợp kiến thức các môn học dạy họcNgữ văn lớp 9

- Tạo không khí hứng thú, phấn khích cho học sinh THCS - lứa tuổi hiếuđộng thích khám phá, tìm tòi và thể hiện bản thân Hơn nữa dạy học theo chủ đềtích hợp các tiết học sẽ không bị đơn điệu, học sinh củng cố được nhiều kiến thức

ở các bộ môn khác nhau

- Rèn luyện tư duy suy luận nhanh nhạy, kĩ năng liên hệ, tổng hợp, đánh giá,nhận xét, so sánh, đối chiếu… và nhiều kĩ năng khác cho học sinh

3.Đối tượng nghiên cứu:

Kinh nghiệm dạy học theo chủ đề tích hợp trong dạy học Ngữ văn 9 tiết 66,

67 bài Lặng lẽ Sa Pa

4 Phương pháp nghiên cứu:

Thực hiện đề tài này, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin:

- Phương pháp trắc nghiệm hứng thú của học sinh đối với việc học môn Ngữvăn và tích hợp kiến thức liên môn trong giờ học

- Phương pháp quan sát, điều tra, tổng kết kinh nghiệm qua thực tiễn giảngdạy trên lớp

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu:

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1 Cơ sở lí luận:

a Tích hợp là gì? Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những

hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp” (1)

Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”.(2)

Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực của

người học, nhằm đào tạo những con người có đầy đủ phẩm chất và năng lực để giảiquyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại

Chính vì vậy, nhiệm vụ của người thầy là phải tiếp cận, nghiên cứu và vận dụng

nguyên tắc tích hợp vào dạy học Ngữ văn nhằm hình thành và phát triển năng lựccho học sinh một cách có hiệu quả hơn, góp phần thực hiện tốt mục tiêu giáo dục

b.Dạy học theo chủ đề tích hợp:

Dạy học theo chủ đề tích hợp là một quan niệm dạy học, trong đó giáo viên

tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộcnhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết các nhiệm vụ học tập Qua đó nhằm hìnhthành ở học sinh những năng lực giải quyết hiệu quả các các vấn đề trong học tập

và thực tiễn cuộc sống Dạy học tích hợp đòi hỏi việc học tập trong nhà trườngphải được gắn với các tình huống của cuộc sống mà sau này học sinh có thể đối

mặt, vì thế nó trở nên có ý nghĩa đối với các em Với cách hiểu như vậy, dạy học

tích hợp phải được thể hiện ở cả nội dung chương trình, phương pháp dạy học,phương pháp kiểm tra đánh giá, hình thức tổ chức dạy học

Như vậy, thực hiện dạy học tích hợp sẽ phát huy tối đa sự trưởng thành và pháttriển cá nhân mỗi học sinh, giúp các em thành công trong vai trò của người chủ giađình, người công dân, người lao động tương lai

Trên thực tế, việc áp dụng phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp để dạy

các văn bản truyện ngắn hiện đại có dung lượng dài như truyện Lặng lẽ Sa Pa –

Ngữ văn 9 được thành công không dể chút nào

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

2.1 Đối với giáo viên:

Phần lớn các văn bản truyện ngắn hiện đại trong chương trình Ngữ văn 9 đều

có dung lượng kiến thức dài Nội dung phản ánh gắn liền với hai cuộc kháng chiến

vĩ đại của dân tộc, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc trong nhữngnăn 60 – 70 của thế kỉ XX Qua đó, để nhà văn - người nghệ sĩ khám phá ca ngợinhững phẩm chất, đức tính cao đẹp và những tình cảm cao quý thiêng liêng củacon người Việt Nam trong chiến tranh cũng như sau hòa bình Mỗi tác phẩm làmột lời nhắn gửi đến thế hệ trẻ về vai trò, ý thức trách nhiệm của bản thân đối vớigia đình, quê hương, đất nước

Vậy làm thế nào để thông qua các tiết dạy những văn bản truyện ngắn hiệnđại có dung lượng dài trong phạm vi hai tiết học, học sinh không chỉ hiểu, nắmđược nội dung bài học theo đúng yêu cầu chuẩn kiến thức kĩ năng; mà các em cònnhận thấy được vai trò, ý thức trách nhiệm của bản thân đối với đất nước mà ngườinghệ sĩ gửi gắm trong tác phẩm Đó là điều không phải người thầy nào cũng tiếnhành thành công

Việc áp dụng dạy học theo chủ đề tích hợp nhiều giáo viên còn lờ mờ, khitích hợp cân nhắc, lựa chọn kiến thức tích trong bài dạy nên dạy không đủ giờ, cáichính chưa nói được bao nhiêu mà phần tích hợp đã căng phồng, làm biến dạng tiếthọc Thực tế cho thấy nhiều giáo viên chưa nắm rõ về tích hợp, thấy cái gì liênquan, giông giống thì gom vào thành tích hợp, coi dạy học theo chủ đề tích hợp làphép cộng đơn giản các môn học lại với nhau Lại có giáo viên lầm tưởng tích hợp

là dựa vào cái này để tranh thủ nói về cái kia, nói càng nhiều càng tốt, tích hợpkhông đúng lúc đúng chỗ nên việc dạy tích hợp trở nên khiên cưỡng, gò ép, gánghép kiến thức các môn một cách cơ học

2.2 Đối với học sinh:

- Phần lớn học sinh còn nhiều hạn chế trong việc tiếp thu và cảm thụ vănhọc

- Học sinh chưa nắm bắt được mối liên hệ giữa thời đại thông qua bộ mônLịch sử với giá trị phản ánh của tác phẩm văn học

- Nguyên nhân khách quan là do văn bản dung lượng quá dài so với thờilượng 45 phút hoặc hai tiết học nghiên cứu trên lớp Các em lại không chịu đọctrước văn bản ở nhà, nên khi học trên lớp các em khó nắm bắt hết được toàn bộ giátrị của tác phẩm.

Từ những lí do trên, cùng với thực trạng của môn Văn chưa là môn học lựachọn của nhiều học sinh, các em cho rằng môn Văn không có tính ứng dụng caonhư các môn tự nhiên, nên khi học các truyện ngắn hiện đại có dung lượng dài, cốttruyện đơn giản chưa hiệu quả Hiện tượng học sinh không soạn bài, không hứngthú học đã gây nhiều khó khăn cho giáo viên khi dạy Từ đó, làm các em ngàycàng xa rời bộ môn Văn nhiều hơn

2.3 Kết quả khảo sát thực trạng:

Trong năm học 2016 - 2017, mặc dù giáo viên đã vận nhiều phương phápbiện pháp tích cực song kết tiếp thu bài của học sinh vẫn chưa cao Điều đó đượcthể hiện rõ qua bài kiểm tra Tập làm văn số 7 - Nghị luận văn học ( tiết 134,135)trong chương trình Ngữ văn 9 kì II

Giải pháp 1: Giáo viên xây dựng kế hoạch Nghiên cứu lựa chọn phương

pháp dạy học theo chủ đề tích hợp đối với văn bản Lặng lẽ Sa Pa

Giải pháp 2: Lựa chọn môn, đơn vị kiến thức cần tích hợp phù hợp với nội

dung văn bản để áp dụng dạy học theo chủ đề tích hợp

Giải pháp 3: Giao nhiệm vụ cụ thể cho học sinh chuẩn bị ở nhà tìm hiểu

kiến thức ở các môn học khác có liên quan đến bài dạy

Giải pháp 4: Cách thức tiến hành bài học.

b Các biện pháp tổ chức thực hiện:

b.1.Xác định môn học, kiến thức liên quan cần khai thác đưa vào bài dạy theo chủ đề.

Để dạy học theo chủ đề tích hợp đạt hiệu quả cao, trước hết giáo viên phảinghiên cứu kĩ bài dạy, sau đó xác định các môn học tích hợp, phạm vi kiến thứccần tích hợp và phương pháp dạy học phù hợp

Cụ thể, khi dạy văn bản “Lặng lẽ Sa Pa” theo chủ đề tích hợp giáo viên tìm

hiểu, nghiên cứu bài dạy và xác định tích hợp với các môn học:

- Lịch sử 9: Tiết 39, 40, 41 Bài 28: Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền, Bắc,

đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954 -1965)

Tiết 42, 43, 44 Bài 29: Cả nước trực tiếp chống Mĩ cứu nước (1965-1973)

- Địa lý 6: Bài 18: Thời tiết, khí hậu và nhiệt độ không khí

- Địa lí 9: Bài 17: Vùng trung du và miền núi Bắc bộ

- GDCD 9: Bài 10: Tiết: 15 + 16: Lí tưởng sống của thanh niên Bài

11-Trách nhiệm của thanh niên trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đấtnước

- GDCD 8: Bài 11: Tiết 13 + 14: Lao động tự giác và sáng tạo

b.2 Sử dụng phương tiện dạy học hợp lí:

Giáo viên cần sử dụng các phương tiện dạy học hiệu quả trong đó có phươngtiện trực quan sẽ khắc phục được những hạn chế trong dạy học Ngữ văn Phươngtiện dạy học hiện nay được sử dụng phổ biến trong các trường THCS đã đạt chuẩnquốc gia là máy chiếu, ti vi kết nối Cụ thể Giáo viên cần sử dụng máy chiếu đểgiới thiệu khái quát tác giả, tác phẩm; trình chiếu phần lược đồ Trung du và miềnnúi Bắc Bộ để học sinh thêm vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên của Sa Pa …

Như vậy giáo viên cần chủ động trong việc sử dụng máy chiếu Mục đích cóthể tích hợp được các tri thức khác nhau của các môn học, chứ không phải là công

cụ để trình chiếu

Đối với tiết 66,67 văn bản “Lặng lẽ Sa Pa” giáo viên tích hợp kiến thức các

môn Địa lí, Lịch sử, GDCD, …qua máy chiếu để các em thấy được lịch sử hàohùng của dân tộc trong những năm đánh Mĩ, vẻ đẹp của thiên nhiên và con ngườingười lao động trên mảnh đất Sa Pa thơ mộng, trữ tình Từ đó các em thấy đượcvai trò, trách nhiệm của bản thân đối với quê hương, đất nước

Như vậy, qua các hình ảnh trực quan đó không những giúp các em hiểu sâusắc thêm tác phẩm mà còn tạo nhiều hứng thú học tập, và tiết dạy cũng sinh động,thu hút sự chú ý học bài của học sinh.

b.3 Tổ chức hình thức hoạt động nhóm cho học sinh trong tiết dạy

Hoạt động nhóm trong dạy học là một hình thức tổ chức mà trong đó họcsinh dưới sừ hướng dẫn của giáo viên làm việc cùng nhau trong những nhóm nhỏ

để hoàn thành mục đích học tập chung của nhóm đặt ra Hoạt động này đưa họcsinh vào hình thức học chủ động tích cực, sáng tạo nắm tri thức dưới sự hướng dẫncủa giáo viên Đặc biệt, đối với những văn bản truyện ngắn hiện đại dài, cốt truyện

đơn giản như “Lặng lẽ Sa Pa” sẽ tránh được sự nhàm chán cho người học.

Tuy nhiên, việc tổ chức hoạt động nhóm cho học sinh phải được áp dụngmột cách phù hợp, bởi đây là tiết dạy văn bản chứ không phải tiết dạy tiếng Việthay tập làm văn Qua việc vận dụng dạy học theo chủ đề tích hợp ở một số văn bảntruyện ngắn hiện đại Ngữ văn 9, tôi đúc rút kinh nghiệm như sau:

Trước hết, áp dụng thảo luận nhóm ở phần Tìm hiểu chung (phần tác giả, tácphẩm) Hình thức nhóm 4 bàn với 8 học sinh và chia lớp học thành 4 nhóm (Theo

sĩ số học sinh/ lớp 33 em)

Thứ hai, giáo viên áp dụng thảo luận nhóm ở phần phân tích cảm thụ vănbản Đây là phân chính quan trọng nhất của bài dạy Vì vậy áp dụng như thế nào đểkhông làm mất đi đặc trưng của giờ cảm thụ tác phẩm văn học dạy theo chủ đề tích

hợp Khi dạy văn bản “Lặng lẽ Sa Pa” theo chủ đề tích hợp giáo viên cho học sinh

thảo luận nhóm ở phần tích hợp với kiến thức từ các môn học khác Hình thức thảoluận này là 2 bàn 4 học sinh một nhóm trao đổi với nhau Khi tích hợp lí tưởngsống cho học sinh qua nhân vật anh thanh niên.(Giáo dục công dân 9: Bài 10-

Ngoại khóa về lí tưởng sống của thanh niên) Câu hỏi thảo luận: Lí tưởng sống là

gì? Hãy nêu những biểu hiện của lí tưởng sống ở nhân vật thanh niên? Hãy nêu vaitrò, vị trí và trách nhiệm của thanh niên trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đạihóa đất nước?

Để tổ chức thành công hoạt động nhóm cho học sinh trong tiết dạy thì việcphân phân công công việc cho các nhóm và nhiệm vụ của từng thành viên trong

nhóm là vô cùng quan trọng Do vậy giáo viên phải giao việc phù hợp với từng đốitượng học sinh để tất cả các em đều tham gia hoạt động, làm việc một cách cóhiệu quả.

b.4 Cách thiết kế giáo án dạy học theo chủ đề tích hợp.

Để xây dựng một chủ đề đảm bảo tính khoa học và đáp ứng các mục tiêudạy học, giáo viên tiến hành tuần tự theo các bước sau:

Bước 1: Xác định nội dung, phạm vi kiến thức muốn đưa vào chủ đề Nộidung có thể là sự tích hợp một đơn vị kiến thức trong một bài, nhiều bài, một môn,nhiều môn

Bước 2: Căn cứ các nội dung đã được xác định tích hợp, giáo viên tiến hànhxây dựng chủ đề Tên chủ đề bao quát các đơn vị kiến thức muốn tích hợp, kết cấunội dung chủ đề phải hợp lý, các đơn vị kiến thức trong chủ đề phải theo trình tựnhận thức từ dễ đến khó, đơn giản đến phức tạp hoặc nhóm thành các chủ đề nhỏphù hợp với nhiệm vụ học tập được giao cho học sinh Chủ đề xây dựng vừa đúng,

đủ, phù hợp và đảm bảo các yêu cầu về chuẩn kiến thức, kĩ năng trong chương trìnhchuẩn, cũng như các năng lực cần xây dựng, kiểm tra, đánh giá đối với học sinh Bước 3: Tiến hành soạn giáo án theo chủ đề đã xây dựng Giáo viên tự bố tríthời gian hợp lý cho từng nội dung nhưng phải đảm bảo cung cấp cho học sinhnhững kiến thức, kỹ năng và những năng lực cần phát triển như đã yêu cầu ở phầnmục tiêu và không được ít hơn hoặc nhiều hơn thời gian dành để dạy cho mộtchương hoặc cho nhiều bài (đã gộp lại thành một chủ đề) theo tổng số tiết đã đượcquy định trong phân phối chương trình

Bước 4: Dựa trên các nhiệm vụ học tập được đưa ra theo kế hoạch, giáo viêntiến hành thực hiện dự án dạy Ở bước này, giáo viên cần bám sát những nhiệm vụhọc của học sinh, đề ra các phương pháp phù hợp khai thác hiệu quả nội dung chủ đề

3 Soạn giáo án theo hướng tích hợp

Sau đây, tôi xin phép được giới thiệu giáo dạy học theo chủ đề tích hợp bảnthân đã thực hiện trong quá trình giảng dạy

ca ngợi con người lao động mới với niềm hạnh phúc là được cống hiến cho quêhương, đất nước và ý nghĩa của công việc thầm lặng.

b Môn Địa lí: Giúp các em vận dụng những kiến thức môn địa lý về tự

nhiên của Lào Cai Qua những kiến thức đó các em cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp củabức tranh thiên nhiên được miêu tả trong truyện đồng thời cũng cảm nhận được vẻđẹp tâm hồn của nhân vật sống và làm việc giữa thiên nhiên đẹp đẽ, thơ mộngnhưng cũng không kém phần khắc nghiệt

c Môn Lịch sử: Giúp các em hiểu thêm về bối cảnh đất nước những năm 60

-70 của thế kỉ XX, phong trào Ba sẵn sàng của thanh niên Từ đó cảm nhận lýtưởng sống đẹp của thanh niên được thể hiện qua các nhân vật: anh thanh niên, cô

kỹ sư

d Môn GDCD: Học sinh hiểu

Khái niệm lí tưởng sống và những biểu hiện của con người sống có lí tưởng

Hiểu cách phấn đấu, rèn luyện lí tưởng sống của thanh niên trong thời đạingày nay

Vai trò, trách nhiệm của thanh niên trong sự nghiệp dựng xây đất nước

2 Kỹ năng: Học sinh rèn các kĩ năng:

- Rèn kỹ năng đọc, tóm tắt tác phẩm, phân tích nhân vật, cảm thụ chi tiết nghệ

thuật Có ý thức cải tạo hoàn cảnh để làm cho cuộc sống trở nên thú vị, ý nghĩa

- Giúp các em rèn luyện tốt các kĩ năng tư duy, thảo luận nhóm, liên hệ thựctiễn

Kĩ năng sống: Xác định giá trị của bản thân, có ý thức nuôi dưỡng và bồi

đắp cho bản thân lẽ sống, lí tưởng sống cao đẹp để cống hiến nhiều nhất cho giađình, quê hương, đất nước tự nhận thức và tự quản lí bản thân

3 Thái độ:

- Yêu quý, trân trọng những con người lao động cống hiến quên mình cho

sự nghiệp xây dựng đất nước

- Có ý thức nuôi dưỡng và bồi đắp cho bản thân lẽ sống, lí tưởng sốngcao đẹp để cống hiến nhiều nhất cho gia đình, quê hương, đất nước

- Tích cực học tập, rèn luyện và tu dưỡng đạo đức để góp phần tham giatích cực vào sự nghiệp dựng xây đất nước trong tương lai

- Yêu mến, tự hào về cảnh đẹp thiên nhiên trên khắp mọi miền đất nước

Từ đó có ý thức giữ gìn, bảo vệ những cảnh đẹp đó

- Ý thức hơn việc học phải đi đôi với hành, biến những điều học đượctrong sách vở thành những việc làm, hành động

4 Định hướng phát triển năng lực:

- Học sinh cần có năng lực vận dụng kiến thức các môn: Sử GDCD; Địa lí

để giải quyết các vấn đề đặt ra trong bài học

- Giao tiếp, hợp tác, thuyết trình

- Vấn đáp, động não: Để tìm hiểu tác giả, tác phẩm

- Vấn đáp, động não, dạy học hợp tác, nêu vấn đề, thảo luận nhóm, thuyếtminh: Để phân tích tác phẩm

- Dạy học hợp tác, thực hành có hướng dẫn, thảo luận nhóm Để tổng kết vàluyện tập

Tiết 66, 67: LẶNG LẼ SA PA

1 Ổn định lớp: 1 phút.

2 Kiểm tra bài cũ: 4 phút

Kiểm tra sự chuẩn bị sựu chuẩn bị của học sinh theo những nhiệm vụ đãphân công của từng nhóm

3 Tiến trình bài học:

Hoạt động 1: Giới thiệu bài:

Giáo viên dẫn vào chủ đề: Thế nào là hạnh phúc? Làm thế nào để diễn tảmột cách chân thực và giản dị cảm nhận về hạnh phúc? Muốn thể hiện được điều

này, tác phẩm nghệ thuật phải gieo vào lòng người đọc ấn tượng đẹp đẽ, niềm vui

ấm áp và tin yêu vào cuộc sống xuất phát từ cội nguồn cảm xúc và lý tưởng sốngcủa chính nhân vật Có một tác phẩm làm được trọn vẹn điều này Bởi trong tácphẩm, không chỉ nhân vật chính có niềm yêu cuộc sống mà tất cả mọi người đều là

những người yêu cuộc sống, đó chính là truyện ngắn “Lặng lẽ Sa Pa”

Hoạt động 2: Đọc, tìm hiểu chung văn bản.

- Phương pháp: Vấn đáp, động não, thuyết trình,

- Kỹ thuật dạy học: Đặc câu hỏi, học tập hợp tác

- Thời gian: 12 phút

? Dựa vào chú thích* trong sgk, hãy

trình bày ngắn gọn những hiểu biết của

em về tác giả Nguyễn Thành Long?

- Học sinh nêu nét chính về tác giả

GV bổ sung: Phong cách viết văn của

Nguyễn Thành Long không gân guốc,

gai góc mà thường pha chất kí, mang vẻ

đẹp thơ mộng, trong trẻo, đầy chất thơ

Văn bản Lặng lẽ Sa Pa ra đời trong

hoàn cảnh nào?

Nêu xuất xứ của truyện?

Học sinh xác định hoàn cảnh ra đời của

tác phẩm

Tích hợp với môn Lịch sử

Qua kiến thức đã học ở môn Lịch sử em

biết gì về hoàn cảnh lịch sử đất nước ta

những năm 70 của thế kỉ XX?

HS phát biểu:

GV chốt: Những năm 70 của thế kỉ 20

là thời điểm vô cùng gian khổ nhưng

cũng thật hào hùng của dân tộc Đế quốc

Mỹ mở công cuộc chiến tranh xâm lược

ở cả 2 miền Nam - Bắc Miền Bắc lúc

này cùng lúc phải gánh vác 2 nhiệm vụ

nặng nề: vừa đấu tranh chống chiến

I Đọc và tìm hiểu chung

1 Tác giả

- Nguyễn Thành Long (1925 - 1991),quê Quảng Nam

- Là cây bút chuyên về truyện ngắn vàkí

2 Tác phẩm

a Hoàn cảnh sáng tác

- Sáng tác 1970, là kết quả của chuyến

đi lên Lào Cai

- Rút từ tập Giữa trong xanh, in 1972.