Một số biện pháp chỉ đạo giáo viên giúp học sinh lớp 3 biết dùng hình ảnh so sánh khi viết văn

Từ đó, giúp HScảm nhận được cái hay của một số câu văn, câu thơ và vận dụng phép so sánh vàoquan sát sự vật, hiện tượng xung quanh và thể hiện vào bài tập làm văn được tốt hơn.Mặt khác,

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THỌ XUÂN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP CHỈ ĐẠO GIÁO VIÊN

GIÚP HỌC SINH LỚP 3 BIẾT DÙNG HÌNH ẢNH SO SÁNH KHI VIẾT VĂN

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài:

Tiếng Việt là một môn học ở trường phổ thông có nhiệm vụ hình thành nănglực hoạt động ngôn ngữ cho học sinh Nếu phân môn Tập đọc rèn cho học sinh kĩnăng đọc hiểu văn bản, phân môn Tập làm văn giúp học sinh có kĩ năng viết cácđoạn văn, bài văn theo từng chủ đề thì phân môn Luyện từ và câu cung cấp cho họcsinh các kĩ năng thực hành Luyện từ và câu có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc

mở rộng hệ thống hóa vốn từ ngữ cho học sinh, hình thành và phát triển cho học sinhnăng lực sử dụng từ, cách đặt câu và sử dụng câu trong giao tiếp và học tập Từ

đó, giúp học sinh nói năng đúng chuẩn, phù hợp với mục đích và môi trường giaotiếp, đồng thời góp phần rèn luyện tư duy và giáo dục thẩm mĩ cho học sinh Chínhbiện pháp tu từ so sánh đã góp một phần không nhỏ làm lên điều này

So sánh là thao tác thường trực của tư duy, là “cách nói” rất quen thuộc vàphổ biến trong cuộc sống cũng như sáng tạo văn chương So sánh có khả năng khắchoạ hình ảnh và gây ấn tượng mạnh mẽ, làm nên một hình thức miêu tả sinh động,mặt khác, so sánh còn có tác dụng làm cho lời nói rõ ràng, cụ thể, sinh động, diễn đạtđược mọi sắc thái biểu cảm Nhờ phép so sánh, người viết có thể gợi ra những hìnhảnh cụ thể, những cảm xúc thẩm mĩ lành mạnh, đẹp đẽ cho người đọc, người nghe

So sánh được coi là một trong những phương thức tạo hình, gợi cảm hiệu quả nhất,

có tác dụng lớn trong việc tái hiện đời sống, hình thành và phát triển trí tưởng tượng,

óc quan sát và khả năng nhận xét, đánh giá của con người Mặt khác, nó còn làm chotâm hồn và trí tuệ của con người thêm phong phú, giúp con người cảm nhận cuộcsống và văn học một cách tinh tế hơn, sâu sắc hơn

Xuất phát từ vai trò và tác dụng của phép tu từ so sánh, từ mục tiêu củamôn Tiếng Việt ở Tiểu học, ngay từ lớp 1, các bài học của Sách giáo khoa (SGK) đãđưa vào khá nhiều hình ảnh so sánh Tuy nhiên, đến lớp 3 học sinh mới chínhthức được học về phép tu từ so sánh trong phân môn Luyện từ và câu Sách giáokhoa Tiếng Việt 3 đã giới thiệu sơ bộ về phép so sánh, hình thành những hiểu biết và

kĩ năng ban đầu về so sánh cho HS thông qua các bài tập thực hành Từ đó, giúp HScảm nhận được cái hay của một số câu văn, câu thơ và vận dụng phép so sánh vàoquan sát sự vật, hiện tượng xung quanh và thể hiện vào bài tập làm văn được tốt hơn.Mặt khác, việc dạy phép tu từ so sánh cho HS lớp 3 cũng là một cách chuẩn bị dần

để các em sử dụng thành thạo hơn phép tu từ này khi làm các bài văn kể chuyện,miêu tả ở lớp 4, lớp 5

So sánh được đưa vào chương trình lớp 3 với mục tiêu giúp học sinh:

- Nhận biết phép so sánh

- Mục đích, sử dụng phép so sánh

- Rèn luyện kỹ năng phát hiện và sử dụng phép so sánh

Trong thực tế, giáo viên và HS lớp 3 còn gặp nhiều khó khăn khi dạy học

về phép tu từ so sánh, hiệu quả dạy học về phép tu từ so sánh chưa cao Sáchgiáo khoa Tiếng Việt 3 không có các bài dạy riêng lý thuyết mà chỉ có bài tập để họcsinh thực hành về từ và câu, khá phong phú và đa dạng kiểu loại Trong khi đó, tưduy, nhận thức của học sinh lớp 3 là tư duy trực quan cụ thể Các em có thể nhận

diện (tìm) những sự vật được so sánh, hình ảnh so sánh, các vế so sánh, từ chỉ sosánh, đặc điểm so sánh được nói đến trong câu (đoạn văn), thơ hoặc văn bản nhưngmới chỉ cảm nhận một cách chung chung tác dụng của so sánh Các em thường gặpkhó khăn khi vận dụng đặt câu (nói, viết) có dùng phép so sánh vì vốn từ còn ít, chưabiết cách quan sát, nhận xét sự vật, hiện tượng để tìm ra những đặc điểm giống nhau.Bởi vậy, câu văn của các em chỉ mang nội dung thông báo chứ chưa có sức gợi cảm,gợi tả Điều đó cũng phần nào lí giải vì sao các bài tập Tập làm văn thường khôkhan, thiếu sức hấp dẫn.

Sách giáo viên hầu như cũng chỉ đưa ra đáp án bài tập, chứ chưa hướng dẫn cáchlàm thế nào Điều này khiến giáo viên gặp nhiều khó khăn trong quá trình vậndụng phương pháp dạy học sao cho kích thích được sự hứng thú, say mê học tập củahọc sinh Thực tế làm công tác chuyên môn nhiều năm tôi nhận thấy hầu như rất íthọc sinh lớp 3 biết sử dụng hình ảnh so sánh khi viết đoạn văn hoặc có em có viếtnhưng hình ảnh so sánh thường khập khiễng, không đúng dẫn đến đoạn văn rời rạcthêm từ đó ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng bài văn Để giúp các em học sinhlớp 3 biết viết những đoạn văn giàu hình ảnh so sánh, chuẩn bị cho một giai đoạnviết văn sâu hơn ở lớp 4, 5 trong quá trình quản lí chuyên môn, tôi đã trăn trở,nghiên cứu, tìm tòi đúc rút được một số kinh nghiệm chỉ đạo giáo viên giúp học sinhlớp 3 trường tôi phụ trách biết dùng hình ảnh so sánh khi viết đoạn văn và đã áp

dụng thành công, chính vì thế mà tôi đăng kí viết đề tài: “Một số biện pháp chỉ đạo

giáo viên giúp học sinh lớp 3 biết dùng hình ảnh so sánh khi viết văn”.

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

- Một số biện pháp dạy phép tu từ so sánh ở lớp 3

- Giáo viên, học sinh khối 3 trường Tiểu học Xuân Lập - Thọ Xuân

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện các nhiệm vụ nêu trên, tôi đã sử dụng các nhóm phươngpháp nghiên cứu sau đây: Phương pháp thống kê, phương pháp phân tích, phươngpháp so sánh, phương pháp tổng hợp và phương pháp hệ thống Ngoài ra còn sửdụng một số phương pháp, thao tác bổ trợ khác

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận:

Tiếng Việt ở trường Tiểu học được dạy và học thông qua c¸c phân môn Phânmôn tập làm văn có vị trí đặc biệt quan trọng bởi nó tận dụng các hiểu biết và kĩnăng Tiếng Việt do các phân môn khác rèn luyện và cung cấp đồng thời góp phầnhoàn thiện chúng Mặt khác, phân môn Tập làm văn còn rèn luyện cho học sinh các

kĩ năng sản sinh văn bản Sản phẩm của phân môn Tập làm văn là các bài văn viết vànói Để sản sinh được các văn bản này, học sinh phải có thêm nhiều kĩ năng khácngoài các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết Đó là các kĩ năng dùng từ, đặt câu, phân tích

đề, tìm ý, lập dàn ý, liên kết câu, đoạn và kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ trong

đó biện pháp so sánh

Chúng ta đều biết rằng, chất lượng của một bài văn, nhất là văn miêu tả là

“nói ít gợi nhiều”, chi tiết đưa ra không cần nhiều nhưng phải dẫn đến cảm xúc mãnhliệt nhất, dẫn đến những hình ảnh sinh động hiện lên trước mắt người đọc khiến họnhìn thấy rất rõ và rất có ấn tượng Yếu tố tạo nên chất lượng trên là các chi tiết cógóc cạnh, sinh động, thể hiện được cái thần, cái hồn, cái dáng vẻ đặc biệt của conngười, con vật, hoa trái… Để có được những đoạn văn, bài văn như thế, ngoài sựquan sát có chọn lọc, biết phát hiện, rất cần sự biểu đạt, phô diễn các chi tiết đã cóbằng cách dùng ngôn ngữ, vẽ nó lên trước mắt người đọc, người nghe Sử dụng biệnpháp so sánh trong làm văn là một cách kết nối giữa cảm nhận tinh tế mọi sự vật ởngười viết và người đọc

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

2.2.1 Thực trạng về công tác dạy học sinh dùng hình ảnh so sánh trong viết văn.

Hoạt động dạy học sinh viết các hình ảnh so sánh trong các đoạn văn, bài vănđược lồng trong các tiết tập làm văn Một thực tế cho thấy trong mỗi lớp có nhiềuđối tượng học sinh khác nhau, việc hướng dẫn các em viết được các đoạn văn khôngthể dẫn đến một đáp số đúng như môn toán mà có rất nhiều đáp số khác nhau Để đạtđược mục tiêu em nào cũng biết viết được một đoạn văn theo yêu cầu đề bài, thay vìphải mất rất nhiều thời gian, công sức đã có xu thế cho học sinh thuộc văn và viết lạiđoạn, bài đã thuộc Với cách làm đó, việc giúp học sinh biết dùng hình ảnh so sánhtrong làm văn cũng mờ nhạt, ít ỏi dần Việc hướng dẫn con em làm văn ở nhà củacác bậc phụ huynh không được coi trọng, rất ít phụ huynh quan tâm đến việc hướngdẫn con em mình viết các câu văn có hình ảnh so sánh

2.2.2 Nội dung chương trình Tập làm văn liên quan đến dùng hình ảnh so sánh trong bài viết và thực trạng viết văn của học sinh lớp 3

Trong chương trình phân môn Tập làm văn ở lớp 3, các tiết Tập làm văn được

cụ thể thành các bài tập nhỏ Các bài tập như: Kể lại buổi đầu đi học; Kể về người hàng xóm; viết đoạn văn về quê hương; viết đoạn văn về cảnh đẹp đất nước; viết

đoạn văn về thành thị, nông thôn; kể về việc học tập của em (Ở học kì I), viết đoạn

văn về người lao động trí óc; kể lại buổi biểu diễn nghệ thuật; kể về lễ hội, kể lại

một trận thi đấu thể thao; viết đoạn văn về bảo vệ môi trường …(Ở học kì II) là

những bài tập yêu cầu học sinh phải viết thành đoạn văn Trước khi viết thành nhữngđoạn văn ngắn, các em được thực hành kể hoặc trả lời các câu hỏi tìm ý cho đoạnvăn Việc viết thành một đoạn văn ngắn đối với các em học sinh lớp 3 đã trở nênquen thuộc vì từ lớp 2 các em đã thực hành viết đoạn văn nhiều lần Tuy nhiên, việcđưa vào trong đoạn văn những hình ảnh so sánh chưa nhiều Một số em đã viết đượchình ảnh so sánh trong đoạn văn nhưng có hình ảnh lại thiếu chính xác, sự so sánhkhập khiễng, không phù hợp khiến cho câu văn, đoạn văn trở nên thiếu tự nhiên, gò

bó và ảnh hưởng đến chất lượng đoạn văn

2.2.3 Kết quả khảo sát

Để kiểm tra chất lượng viết đoạn văn có hình ảnh so sánh, tôi đã tiến hành chocác em HS lớp 3 làm bài kiểm tra

Đề bài: Em hãy viết một đoạn văn ngắn về cảnh đẹp của đất nước.

Kết quả đạt được như sau:

Tổng số HS ảnh so sánh hấp dẫn,Số đoạn văn có hình

sinh động

Số đoạn văn đã

có hình ảnh so sánh tương đối đảm bảo phù hợp

Số đoạn văn có hình ảnh so sánh chưa phù hợp, thiếu chính xác.

Số đoạn văn chưa

có hình ảnh so sánh.

Kết quả đánh giá một bài tập làm văn trên đây cho thấy chưa có học sinh nàoviết được đoạn văn có hình ảnh so sánh sinh động, giàu hình ảnh, lôi cuốn người đọchoặc gây ấn tượng Nguyên nhân dẫn tới kết quả đó là:

* Đối với giáo viên:

- GV còn xem nhẹ tầm quan trọng của việc hướng dẫn học sinh viết đoạn văn có sửdụng hình ảnh so sánh vì tâm lí chỉ cần học sinh hoàn thành mục tiêu bài học là viếtđược đoạn văn về chủ đề nào đó là được không nhất thiết phải có sử dụng các biệnpháp tu từ trong khi viết văn đã ăn sâu vào trong suy nghĩ của nhiều giáo viên nêngiáo viên chưa chú ý hướng dẫn học sinh cần sử dụng phép so sánh khi viết văn

- Giáo viên chưa thực sự nghiên cứu kĩ sách giáo khoa, dạy bài nào là biết bài đó(chưa chú ý đặt bài dạy vào trong hệ thống kiến thức, kĩ năng của môn học) nênthiếu củng cố, khắc sâu, mở rộng cho học sinh

- Khi dạy Tập đọc, dạy Luyện từ và câu, dạy Tập làm văn GV chưa chú trọng, chưalưu tâm đến việc rèn cho HS thói quen ví von, so sánh trong lời ăn tiếng nói của cácem; GV chưa có biện pháp hữu hiệu để kích thích tư duy, kích thích trí tưởng tượng,liên tưởng của các em đối với những sự vật, hiện tượng có nét tương đồng, giốngnhau khi nói và viết

- GV chưa thực sự đầu tư trong việc soạn giảng các tiết học Luyện từ và câu hướngdẫn học sinh cách so sánh một cách hiệu quả nhất Kiến thức về phong cách học của

GV còn hạn chế GV chưa biết vận dụng linh hoạt các phương pháp và hình thức vàhình thức dạy học nên kết quả học tập của HS chưa cao Bên cạnh đó, GV phần lớnchỉ chú trọng đến việc dạy cho HS cách nhận diện phép so sánh mà chưa quan tâmnhiều tới việc dạy HS cách cảm nhận và vận dụng các kiến thức về so sánh vào việcnói và viết

* Đối với học sinh:

- Tỉ lệ HS viết đoạn văn chưa có hình ảnh so sánh phù hợp hoặc thiếu chính xác hoặcchưa có hình ảnh so sánh còn cao là do các em chưa tìm ra được đặc điểm nổi bật

về hình dáng, kích thước, mùi vị, màu sắc để liên tưởng ví von cho thật ấn tượng,dẫn đến khập khiễng, mất đi hiệu quả tác dụng của phép so sánh Hơn nữa các emcòn tìm sai từ so sánh, nhận diện sai các yếu tố so sánh là do việc nắm kiến thức líthuyết về so sánh chưa vững Mặt khác do các em lười tư duy hoặc tư duy hạn chế,vốn sống của các em chưa phong phú, vốn từ còn nghèo nàn, chưa có kĩ năng viếtcâu có hình ảnh so sánh trong đoạn văn

- Các em chưa nắm được các cách so sánh một cách chắc chắn dẫn đến khi sử dụngphép so sánh các em còn lúng túng, chưa xác định được đối tượng so sánh để tìmhình ảnh so sánh cho phù hợp, hay so sánh khập khiễng, không đúng đối tượng,…

- Do năng lực tiếp thu của một số HS còn chậm nên các em còn mắc một số lỗi nhưlỗi về nhận diện phép sánh, lỗi về cách cảm thụ và vận dụng các hình ảnh so sánhvào bài làm của mình

Thực trạng trên cho thấy điều tác động nhiều nhất đến chất lượng viết văn củahọc sinh là cách dạy, các biện pháp dạy học nhằm giúp các em học sinh lớp 3 biếtviết những đoạn văn giàu hình ảnh, sinh động

Nắm bắt được những nguyên nhân dẫn đến chất lượng viết văn có sử dụnghình ảnh so sánh của học sinh lớp 3 chưa đạt theo yêu cầu tôi đã áp dụng một số giảipháp sau:

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:

2.3.1 Nâng cao nhận thức của giáo viên về tầm quan trọng của phép so sánh trong dạy học Tiếng Việt.

Để nâng cao chất lượng của việc giúp học sinh biết sử dụng hình ảnh so sánhkhi viết văn người giáo viên cần nhận thức đúng đắn phép so sánh và sử dụng hìnhthức dạy học hiệu quả, tích cực Do đó, đòi hỏi người giáo viên phải luôn mẫu mựctrong việc nhận thức, tìm tòi, nâng cao sự hiểu biết về phép so sánh Trước hết, bảnthân tôi nhận thấy mình phải thực sự thuần thục về kĩ năng hướng dẫn học sinh biết

sử dụng phép so sánh, cũng như khả năng, hiểu biết về lí thuyết so sánh Hiểu nhưvậy nên trong quá trình quản lí chỉ đạo chuyên môn ở trường tôi luôn chú ý bồidưỡng cho giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của phép so sánh trong viết văn,tôi cũng luôn tìm tòi, suy nghĩ, tìm hiểu về các dạng, các mô hình của phép tu từ sosánh ở Tiểu học Từ đó hướng dẫn, định hướng cho giáo viên của trường thực hiệndạy có hiệu quả việc giúp học sinh biết sử dụng phép so sánh khi viết văn

2.3.2 Bồi dưỡng về phương pháp và kiến thức về phép tu từ so sánh cho GV.

- Bản thân tôi nhận thấy: Để giúp nâng cao chất lượng viết văn có sử dụng phép sosánh thì điều đầu tiên cần phải làm đó là bồi dưỡng về kiến thức, giúp giáo viênvững vàng hơn về phương pháp dạy phân môn Luyện từ và câu Nắm được điều đónên trong quá trình quản lí, chỉ đạo chuyên môn tôi đã chú ý định hướng cho giáoviên cần phải dạy đúng quy trình Để học sinh học tốt dạng bài tu từ so sánh Bất cứmột bài tập nào, tôi đều yêu cầu giáo viên cần làm theo các bước sau:

- Đọc kỹ đề bài

- Xác định đúng yêu cầu của bài

- Phân tích yêu cầu của bài

- Học sinh làm bài

- So sánh đối chiếu kết quả của học sinh với đáp án (HS phải giải thích được đáp áncủa mình)

- GV phải giải thích cho học sinh rõ vì sao có đáp án đó

* Ví dụ : Bài tập 2 (Trang 8): Tìm sự vật được so sánh trong khổ thơ sau:

Ơ cái dấu hỏi

Trông ngộ ngộ ghê

Như vành tai nhỏ

Hỏi rồi lắng nghe

- Giáo viên yêu cầu HS đọc yêu cầu của đề

- Giải thích cho học sinh hiểu từ ngữ chỉ sự vật

+ Giáo viên có thể vẽ lên bảng hoặc giải thích cho học sinh hiểu Dấu hỏi cong cong,

nở rộng ở phía trên rồi nhỏ dần chẳng khác gì vành tai (Giáo viên có thể cho học sinh nhìn vào vành tai bạn).

* Chú ý : Phương pháp này có hiệu quả nhất là sử dụng khi tìm hiểu bài

Hay, tôi đã cung cấp cho giáo viên nắm vững kiến thức lí thuyết về so sánh như cấutạo của phép so sánh gồm 4 yếu tố:

Câu: Mặt tươi như hoa.

Trong đó:

- Yếu tố 1: là cái so sánh

- Yếu tố 2: là cơ sở so sánh, có vai trò nêu rõ phương diện so sánh

- Yếu tố 3: từ dùng để so sánh Ngoài "như" còn có các từ "tựa", "tựa như", "giống như", "là",

"như là", "như thể",

- Yếu tố 4: là cái được so sánh tức là cái đưa ra để làm chuẩn so sánh

Khi xem xét phép so sánh, có thể dựa vào mặt cấu trúc của nó

- Dựa vào cấu trúc: Có thể đưa ra các dạng so sánh như sau:

Dạng 1: Phép so sánh đầy đủ 4 yếu tố: Đây là dạng so sánh chuẩn vì nó có đầy đủ cả

4 yếu tố: Cái so sánh, cơ sở so sánh, mức độ so sánh và cái được so sánh

VD: Bà hiền như suối trong.

1 2 3 4

Dạng 2: So sánh vắng yếu tố (1), tức là so sánh không có cái so sánh

VD: trong như thạch

Dạng so sánh này có rất nhiều trong thành ngữ so sánh: "đông như hội", "xấu như ma",

"lặng như tờ", "ngọt như đường",

Dạng 3: So sánh vắng yếu tố (2)

Dạng so sánh này kích thích sự làm việc của trí tuệ và tình cảm nhiều hơn để có thểxác định được những nét giống nhau giữa hai đối tượng ở hai vế và từ đó nhận ra đặcđiểm của đối tượng được miêu tả

VD: Đây con sông như dòng sữa mẹ

"con sông" được so sánh như "dòng sữa mẹ" và từ hình ảnh so sánh này có thể suy nghĩ,

liên tưởng tới nhiều hình ảnh khác nhau:

Chẳng hạn: Con sông đầy ăm ắp như dòng sữa mẹ.

Con sông ngọt ngào như dòng sữa mẹ.

Con sông tốt lành như dòng sữa mẹ.

Dạng 4: So sánh vắng yếu tố (2) và (3)

Đây là dạng so sánh không đầy đủ, chỉ có cái so sánh và cái được so sánh Yếu tố (2)

và (3) được thay thế bằng chỗ ngắt giọng, dấu gạch ngang hoặc là hình thức đốichọi

VD: Quả dừa - đàn lợn con nằm trên cao

Bằng cách giúp giáo viên nắm vững kiến thức cũng như nội dung chương trình giảngdạy có liên quan đến phép so sánh giúp cho giáo viên có từng phương pháp giảngdạy đối với mỗi dạng bài và từng bước nâng cao được hiệu quả giảng dạy

2.3.3 Chỉ đạo giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát sự vật một cách tinh tế

Quan sát không chỉ đơn giản là nhìn sự vật để nắm bắt các thông tin về sự vật

đó mà còn phải sử dụng mọi giác quan để nhận biết về sự vật Đối với học sinh Tiểuhọc, hướng dẫn các em quan sát sự vật là hướng dẫn các em thực hiện các nhiệm vụmắt nhìn, mũi ngửi, tay sờ, lưỡi nếm, có khi còn phải dùng cả làn da để cảm nhận sựvật Có những cảnh vật, con người, sự việc diễn ra quanh ta tưởng chừng như rấtquen thuộc nhưng nếu ta không chú ý quan sát, nhận xét để có cảm xúc và ghi nhớthì chúng ta sẽ không làm giàu thêm vốn hiểu biết về cuộc sống của chúng ta Đểviết được một đoạn văn có các hình ảnh so sánh trước hết tôi hướng dẫn giáo viêntập cho học sinh xây dựng thói quen quan sát sự vật một cách kĩ càng bằng nhiềugiác quan, tìm ra được những nét chính, thấy được những nét riêng độc đáo của mỗi

sự vật, suy nghĩ xem các sự vật, các chi tiết độc đáo vừa quan sát đó giống với sự vậtnào đã gặp, đã biết Sau đó, tôi yêu cầu giáo viên hướng dẫn các em ghi chép lại vàogiấy nháp

VD: Khi hướng dẫn HS viết đoạn văn về nông thôn, tôi định hướng để giáoviên hướng dẫn các em quan sát quang cảnh ở nông thôn quê em, có thể là cảnhđường làng, triền đê, cánh đồng, dòng sông, thôn xóm … Giáo viên gợi cho các emquan sát bằng hệ thống câu hỏi:

- Con đường làng như thế nào? ( quanh co uốn lượn )

- Em thấy con đường giống với sự vật nào? (giống một con rắn khổng lồ đang trườn dài trên mặt đất).

- Con rắn ấy hiền lành hay hung dữ ? (hiền lành)

- Hãy viết thành câu văn có hình ảnh so sánh nói về con đường? Học sinh của

tôi nêu được: (Con đường làng quanh co uốn lượn như một con rắn khổng lồ hiền lành đang trườn dài trên mặt đất).

Từ việc hướng dẫn học sinh quan sát đến ghi chép kết quả quan sát và viếtthành những câu văn, các em học sinh lớp 3 trường tôi phụ trách đã có được những

hình ảnh so sánh hay về nông thôn như: Cánh đồng lúa quê em đang thì con gái xanh mượt như một tấm thảm nhung êm ả hoặc Nhà cửa san sát bên nhau xen lẫn những vườn cây xanh tốt đẹp như một bức tranh hoặc Dòng sông như dải lụa mềm vắt qua làng quê em,

Mỗi cảnh vật chỉ cần miêu tả bằng một đến hai câu văn nhưng phải thể hiệnđược những nét đặc trưng, nổi bật, tiêu biểu của cảnh đó kết hợp được một số hìnhảnh so sánh mới giúp các em có được những đoạn văn hay, gây ấn tượng.

Việc quan sát kĩ các sự vật còn giúp học sinh có sự nhìn nhận, đánh giá chínhxác về sự vật Từ đó giúp các em lựa chọn các hình ảnh so sánh hợp lí nhất

2.3.4 Hướng dẫn giáo viên bồi dưỡng trí tưởng tượng, óc liên tưởng cho học sinh

Khi học sinh đã có kĩ năng quan sát kĩ sự vật, tôi hướng dẫn giáo viên tiếp tụcgiúp các em phát huy trí tưởng tượng phong phú của tuổi thơ Việc tưởng tượng, liêntưởng các sự vật có nét tương đồng, giống nhau giúp các em viết được câu văn cóhình ảnh so sánh chính xác, độc đáo Trong bài tập đọc “Nhớ lại buổi đầu đi học”,bằng trí tưởng tượng và óc liên tưởng phong phú của mình, nhà văn Thanh Tịnh đã

viết được những hình ảnh so sánh vô cùng đặc sắc như: “Tôi quên sao được những cảm giác trong sáng ấy nảy nở trong lòng tôi như mấy cánh hoa tươi mỉm cười giữa bầu trời quang đãng” Hoặc hình ảnh “Họ như con chim non nhìn quãng trời rộng muốn bay nhưng còn ngập ngừng e sợ”

Đối với học sinh lớp 3, yêu cầu các em dựa vào trí tưởng tượng, óc liên tưởng

để viết các câu văn có hình ảnh so sánh chỉ ở mức độ đơn giản Chỉ cần học sinh tạo

ra được một hình ảnh so sánh dù chưa hay, chưa chính xác, chúng ta sẽ giúp các emchỉnh sửa phù hợp

VD1: Khi viết đoạn văn về ngày đầu tiên đi học, có em viết: “Ngày đầu tiên đến trường em thấy rất sợ sệt, sợ như có ai đang dọa em”, tôi đã chú ý gợi mở để

sửa lại:

- Ngày đầu tiên đi học, em có cảm giác như thế nào? (Vui, hồi hộp, lo sợ).? Niềm vui, sự hồi hộp đó giống lần nào? ( Giống lần đầu tiên em được bố mẹ cho đi chơi xa)

Kết quả học sinh đó viết lại: Ngày đầu tiên đi học em thấy vui và hồi hộp như lần đầu tiên em được bố mẹ cho đi chơi xa.

VD2: Khi viết đoạn văn về quê hương, ở cuối đoạn văn, tôi đã khơi gợi trítưởng tượng của các em như:

- Một ngày không xa, quê hương em sẽ trở nên giàu mạnh, lúc đó, nhà cửa, đường xá, cây cối sẽ như thế nào? Con người và cảnh vật trên quê hương em sẽ thay đổi ra sao?

Hoặc có thể đặt câu hỏi khác như : Em mơ ước quê hương em trong tương lai

sẽ như thế nào?

Kết quả học sinh đã viết được: Một ngày không xa, quê em sẽ trở nên giàu mạnh hơn bây giờ rất nhiều Những ngôi nhà cao tầng sừng sững như những dãy núi san sát bên nhau Những con đường dải nhựa đến từng ngõ xóm Cuộc sống của người dân sung túc, hiện đại như mong ước của mọi người.

VD3: Khi viết đoạn văn kể về tình cảm của bố mẹ hoặc người thân của emđối với em, tôi chú ý giúp các em liên tưởng:

- Được đón nhận tình cảm yêu thương, chăm lo của bố mẹ, em cảm thấy như thế

nào? (Em thấy mình rất hạnh phúc)

- Niềm hạnh phúc đó giống với những hình ảnh nào trong các hình ảnh dưới đây?(Tôi đưa ra một số bức ảnh để học sinh lựa chọn):

Cuối cùng các em sẽ lựa chọn được một hình ảnh hợp lí nhất và đặt được câu:

“Niềm hạnh phúc của em là được sống trong tình cảm yêu thương vô bờ của bố

mẹ giống như những chú gà con được nằm dưới đôi cánh ấp ủ thân thương của

gà mẹ”.

Để giúp các em có được trí tưởng tượng phong phú, tôi yêu cầu giáo viên luôndẫn dắt, gợi mở, nêu vấn đề ở mỗi bài văn viết bằng các từ ngữ gợi hình ảnh, âmthanh, tạo hình hoặc sử dụng tranh ảnh, hình vẽ, chỉ ra các sự vật gần gũi, thân quenhằng ngày để giúp các em biết kết nối chúng lại với nhau, so sánh với nhau Điều đógóp một phần tạo ra được các câu văn có hình ảnh so sánh

2.3.5 Chỉ đạo giáo viên dạy kĩ kiến thức về phép so sánh ở phân môn luyện từ và câu

Phép so sánh được đưa vào dạy trong chương trình luyện từ và câu lớp 3, chủyếu ở học kì I Ngay từ tuần đầu tiên đã có bài tập về nhận diện các sự vật được sosánh với nhau Để giúp HS biết sử dụng hình ảnh so sánh người giáo viên cần cóbiện pháp dạy học các tiết lí thuyết một cách tỉ mỉ, dễ hiểu, có chất lượng nhất để HSnắm vững được các cách so sánh từ đó giúp các em vận dụng vào làm bài tốt hơn

Nắm được điều đó nên tôi đã hướng dẫn giáo viên trong quá trình giảng dạy các tiếtLuyện từ và câu cần chú ý hướng dẫn học sinh như sau:

Thông qua hệ thống các bài tập, giáo viên giúp các em phát hiện ra các môhình so sánh:

a) Mô hình 1: So sánh: sự vật - sự vật

b) Mô hình 2: So sánh: sự vật - con người

c) Mô hình 3: So sánh: hoạt động với hoạt động

d) Mô hình 4: So sánh: âm thanh - âm thanh

Để các em nhận diện, phân biệt được các mô hình so sánh trên, tôi cùng giáoviên giúp các em tìm hiểu, nắm vững yêu cầu các bài tập trong SGK, phân tích cụthể các hình ảnh so sánh tìm được Ngoài ra, tôi cùng với giáo viên sưu tầm thêmnhiều dạng bài tập cùng loại hoặc sáng tạo để giúp các em nắm vững, hiểu rộng hơn

về phép so sánh

VD: So sánh sự vật – sự vật có các dạng như: A như A, A là B, A chẳng bằngB…, trong SGK có các bài tập như:

Tìm sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn sau:

“Hai bàn tay em Như hoa đầu cành.”

(Huy Cận) “Mặt biển sáng trong như một tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch”.

(Vũ Tú Nam)

“Cánh diều như dấu “á”

Ai vừa tung lên trời.”

“Ơ, cái dấu hỏi Trông ngồ ngộ ghê, Như vành tai nhỏ Hỏi rồi lắng nghe.”

Đối với bài tập trên, sau khi hướng dẫn học sinh phân tích các hình ảnh so sánh, các

em sẽ nêu được các sự vật được so sánh với nhau là: “Hai bàn tay em” so sánh với

“hoa đầu cành”; “Mặt biển” so sánh với “tấm thảm khổng lồ”… Ngoài ra, tôi cònhướng dẫn giáo viên lấy thêm các ví dụ về hình ảnh so sánh khác để làm rõ hơn kiểu

so sánh sự vật – sự vật như: Chỉ ra các sự vật được so sánh với nhau, các từ so sánh trong đoạn thơ sau:

“ Lá thông như thể chùm kimReo lên trong gió một nghìn âm thanh

Lá lúa là lưỡi liềm congVây quanh bảo vệ một bông lúa vàng

Lá chuối là những con tàuBồng bềnh chở nặng một màu gió trăng”

(Phạm Đức)

Sau khi HS đã nắm được các kiểu bài so sánh, giáo viên mở rộng giới thiệuthêm một số dạng bài so sánh sáng tạo hơn cho HS có năng khiếu Chẳng hạn bài tậpsau:

Trong Trường ca Đam San có viết: “Nhà dài như tiếng chiêng Hiên nhà dài như sức bay của một con chim”

a Hãy nêu các hình ảnh được so sánh trong hai câu trên?

b Các hình ảnh so sánh ấy có gì đặc biệt?

Sau khi phân tích, tìm hiểu, học sinh sẽ tìm được các hình ảnh so sánh là

“nhà dài” so sánh với “tiếng chiêng”, “hiên nhà” so sánh với “sức bay của một con chim” Các từ so sánh ở hai câu trên là: “như” , “bằng” Tôi phân tích thêm để học sinh thấy được sự so sánh ở đây là không cùng loại: nhà/ tiếng chiêng (So sánh

sự vật với âm thanh), hiên nhà/ sức bay của chim ( so sánh sự vật với tính chất) Từ

sự so sánh ấy, các em cảm nhận được sự bất ngờ, độc đáo, thú vị qua hai câu văn vàcũng hiểu được phần nào sắc thái của trường ca Đam San cũng như bản sắc của conngười, núi rừng Tây Nguyên

Hay đối với bài tập 3 Tuần 15 với yêu cầu cao hơn, đó là: Quan sát từng cặp sự vật được vẽ dưới đây rồi viết những câu có hình ảnh so sánh các sự vật trong tranh.

Đối với loại bài tập này tôi định hướng cho giáo viên hướng dẫn học sinh như sau:

Bước 1: Xác định rõ yêu cầu bài tập

Nhiệm vụ 1: quan sát từng cặp sự vật trong tranh

Nhiệm vụ 2: Viết những câu có hình ảnh so sánh các sự vật trong tranh

Bước 2: Quan sát kĩ các cặp trong tranh, viết tên từng cặp sự vật được so sánh

trong tranh