Nhà nước cũng vậy để thực hiện tôt vai trò quản lí, chức năng nhiêm vụ của mình, phục vụ lợi ích chi tiêu của nhà nước cũng như toàn xã hội nhà nước phải dựa trên cơ sở nguồn ngân sách c
Trang 1BÀI TẬP LỚN HỌC KỲ- MÔN LUẬT TÀI CHÍNH.
Câu hỏi:
Tìm hiểu về nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo luật ngân sách nhà nước và thực tế áp dụng
Bài làm:
A ĐẶT VẤN ĐỀ.
Trong đời sống xã hội, mỗi chủ thể ( cá nhân, tổ chức) đều có những nhu cầu chi tiêu khác nhau dựa trên cơ sở những khoản thu nhập của mình Nhà nước cũng vậy để thực hiện tôt vai trò quản lí, chức năng nhiêm vụ của mình, phục vụ lợi ích chi tiêu của nhà nước cũng như toàn xã hội nhà nước phải dựa trên cơ sở nguồn ngân sách của nhà nước, Tuy nhiên nếu không kiểm soát chặt chẽ nguồn ngân sách này thì nó sẽ gây những ảnh hưởng nghiêm trọng đến đồi sống kinh tế chính trị của xã hội cho nên nguyên tắc Cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là một vấn đề quan trọng được đặt ra đối với mỗi nhà nước với ý nghĩa giúp cho nhà nước kiểm soát tốt nền kinh tế tài chính của đất nước Vậy nguyên tắc cân đối trong hoặt động ngân sách nhà nước hiện nay được quy định cụ thể như nào và thực tế áp dụng ra sao Hãy cùng phân tích và tìm hiểu vấn đề đó trong bài viết sau đây
B.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.
I - Khái quát chung.
1 Khái niệm ngân sách nhà nước.
Về phương diện kinh tế:
Thứ nhất: Ngân sách nhà nước là một bảng kế hoạch tài chính của một
quốc gia, thông qua hành vi kinh tế là xác lập nội dung thu - chi liên quan đến ngân quỹ của nhà nước Do đó phải được Quốc hội với tư cách là người đại diện cho toàn thể nhân dân trong quốc gia đó quyết định trước khi chính phủ đem ra thi hành trên thực tế để đảm bảo cho việc thu, chi ngân sách có hiệu quả và phù hợp với người dân Ngoài ra, Quốc hội còn là người giám sát chính phủ trong quá trình thi hành ngân sách và có quyền phê chuẩn bảng quyết toán ngân sách hàng năm do chính phủ đệ trình khi năm ngân sách kết thúc
Thứ hai: Ngân sách nhà nước có hiệu lực trong vòng một năm, tức là việc
dự toán thu, chi đã được đề ra phải hoàn thành trong năm ngân sách đó tính từ ngày 01/01 đến ngày 31/12 hàng năm Đây là khoảng thời gian mà pháp luật quy định nhằm giới hạn rõ việc thực hiện dự toán ngân sách nhà nước Khoảng thời gian này có thể trùng hoặc không trùng với năm dương lịch tùy theo tập quán của mỗi nước Việc quy định rõ thời gian này nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của ngân sách nhà nước, tránh sự tùy tiện, độc đoán của nhà nước trong việc thu nộp và chi tiêu ngân sách
Về phương diện pháp lý:
- Theo quy định tại Điều 1 Luật Ngân sách Nhà nước thì: “Ngân sách nhà nước
là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” Ta có thể hiểu ngân sách nhà nước chính
Trang 2là một đạo luật tài chính do Quốc hội ban hành, dự toán về các khoản thu, chi thực hiện trong một năm của một quốc gia, bên cạnh đó đây còn là công cụ tài chính quan trọng để Nhà nước thực hiện và điều tiết các hoạt động kinh tế- xã hội của đất nước
2.Khái niệm nguyên tắc Cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước
-Xét về bản chất: cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là cân đối giữa
các nguồn thu mà Nhà nước huy động được tập trung vào ngân sách nhà nước trong một năm và sự phân phối, sử dụng nguồn thu đó thỏa mãn nhu cầu chi tiêu của Nhà nước trong năm đó;
- Xét về góc độ tổng thể: cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước phản ánh
mối tương quan giữa hoạt động thu và hoạt động chi trong một tài khóa Nó không chỉ là sự tương quan giữa tổng thu và tổng chi mà còn thể hiện sự phân
bổ hợp lý giữa cơ cấu các khoản thu và cơ cấu các khoản chi của ngân sách nhà nước do các cơ quan có thẩm quyền thực hiện;
- Xét trên phương diện phân cấp quản lý nhà nước: cân đối trong hoạt động
ngân sách nhà nước là cân đối về phân bổ và chuyển giao nguồn thu giữa các cấp ngân sách, giữa trung ương và địa phương và giữa các địa phương với nhau
để thực hiện chức năng và nhiệm vụ được giao
Vậy cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là một bộ phận quan trọng của chính sách tài khóa, phản ánh sự điều chỉnh mối quan hệ tương tác giữa hoạt động thu và hoạt động chi ngân sách nhà nước nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế- xã hội mà Nhà nước đã đề ra trong từng lĩnh vực và địa bàn cụ thể
II -Nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật Ngân
sách Nhà nước.
1 Nội dung của Nguyên tắc cân đối.
Theo Điều 8 Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002 đã ghi nhận nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước như sau:
1 Ngân sách nhà nước được cân đối theo nguyên tắc tổng số thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên và góp phần tích luỹ ngày càng cao vào chi đầu tư phát triển; trường hợp còn bội chi, thì số bội chi phải nhỏ hơn số chi đầu tư phát triển, tiến tới cân bằng thu, chi ngân sách;
Từ quy định trên của pháp luật ta có thể hiểu số thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên và góp phần tích lũy ngày càng cao vào chi đầu tư phát triển, trường hợp còn bội chi thì số bội chi phải nhỏ hơn chi đầu tư phát triển, tiến tới cân bằng thu, chi ngân sách Nội dung này của nguyên tắc cân đối
đã phân định ranh giới giữa chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên, thể hiện
sự thận trọng trong chính sách tài khóa của Việt Nam Theo đó, các khoản thu thường xuyên được sử dụng để trang trải chi thường xuyên và một phần thu thường xuyên cùng với thu bù đắp được sử dụng để chi đầu tư phát triển, trong
đó chi đầu tư phát triển được chú trọng hơn vì nó có thể làm tăng khả năng thu hồi vốn cho ngân sách nhà nước, nó tạo ra những điều kiện cở sở vật chất kỹ
Trang 3thuật cần thiết cho nền kinh tế, cũng từ đó kéo theo sự phát triển của nhiều lĩnh vực khác và đảm bảo các vấn đề xã hội của đất nước, nhưng phải đảm bảo được
sự cân đối giữa chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên
2 Bội chi ngân sách nhà nước được bù đắp bằng nguồn vay trong nước và ngoài nước Vay bù đắp bội chi ngân sách nhà nước phải bảo đảm nguyên tắc không sử dụng cho tiêu dùng, chỉ được sử dụng cho mục đích phát triển và bảo đảm bố trí ngân sách để chủ động trả hết nợ khi đến hạn;
Trong điều kiện kinh tế thị trường như hiện nay thì vấn đề bội chi ngân sách là không thể tránh khỏi đối với một quốc gia nhưng chưa hẳn bội chi ngân sách nhà nước là biểu hiện của sự yếu kém của nền kinh tế mà nó còn là một trong các cách thức tạo ra sự cân đối của hoạt động ngân sách nhà nước trong dài hạn,
đảm bảo cho nền kinh tế- xã hội phát triển và ổn định bội chi ngân sách nhà
nước được bù đắp bằng nguồn vay trong nước và nước ngoài Vay bù đắp bội chi ngân sách nhà nước phải đảm bảo nguyên tắc không sử dụng cho tiêu dùng, chỉ được sử dụng cho mục đích phát triển và bảo đảm bố trí ngân sách để chủ động trả hết nợ khi đến hạn và đảm bảo ngân sách nhà nước được cân đối, tận dụng được nguồn vốn vay một cách có hiệu quả Chi cho tiêu dùng là hoạt động chi không mang tính chất thu hồi vốn và không tạo ra thặng dư, do đó nguồn vay
bù đắp bội chi chỉ được để dành cho mục đích phát triển
3 Về nguyên tắc, ngân sách địa phương được cân đối với tổng số chi không vượt quá tổng số thu; trường hợp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương
có nhu cầu đầu tư xây dựng công trình kết cấu hạ tầng thuộc phạm vi ngân sách cấp tỉnh bảo đảm, thuộc danh mục đầu tư trong kế hoạch 5 năm đã được Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định, nhưng vượt quá khả năng cân đối của ngân sách cấp tỉnh năm dự toán, thì được phép huy động vốn trong nước và phải cân đối ngân sách cấp tỉnh hàng năm để chủ động trả hết nợ khi đến hạn Mức dư
nợ từ nguồn vốn huy động không vượt quá 30% vốn đầu tư xây dựng cơ bản trong nước hàng năm của ngân sách cấp tỉnh”
Nguyên tắc cân đối này đã tạo cho chính quyền địa phương có được nhiều
ưu thế hơn trong việc quyết định ngân sách cấp mình Vấn đề cho phép cấp tỉnh vay nợ là cần thiết, giúp cho chính quyền địa phương có thể chủ động hơn trong việc tạo ra những điều kiện về cơ sở vật chất hạ tầng để phát triển kinh tế và đảm bảo các vấn đề xã hội của địa phương mình Tuy nhiên, khoản vay nợ này lại được tính vào thu trong cân đối ngân sách địa phương, do vậy nhìn một cách tổng thể thì ngân sách địa phương tôn trọng nguyên tắc phải cân bằng thu, chi theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002 song thực chất ngân sách địa phương có bội chi và khoản bội chi này lại không tính vào trong bội chi ngân sách nhà nước Điều này dẫn đến sự thiếu minh bạch trong cân đối ngân sách nhà nước ở Việt Nam Ngoài ra, việc quy định tỷ lệ tối đa chung cho mọi địa phương là 30%( trừ Hà Nội và TP Hồ Chí Minh) là chưa hợp lý vì mỗi địa
Trang 4phương có điều kiện kinh tế, xã hội khác nhau nên nhu cầu vay nợ, khả năng quản lý nợ và hoàn trả nợ là khác nhau
Tuy nhiên ngoài những quy định ở trên thì cân đối trong ngân sách nhà nước còn phải dựa trên hệ thống các nguyên tắc lập ngân sách và quản lý chi tiêu công Để đánh giá đúng nguồn lực tài chính đó và lựa chọn những công cụ
thích hợp nhất để phân bổ nguồn lực nhằm đạt được mục tiêu ngân sách đã đề
ra, khi cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước thì những quyết định về chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên cần phải được gắn kết với nhau, trong chi tiêu ngân sách nhà nước cần tập trung chi vào những khoản cần thiết, chi tiêu tiết kiệm, tránh lãng phí để thực hiện tốt các chiến lược mà chính phủ đề ra
Tiếp đến phải trao quyền cho người quản lý trong việc ra quyết định phân
bổ nguồn lực tài chính đã thu được từ các nguồn thu khác nhau đòi hỏi nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước phải chú ý đến sự cân đối trong ngắn hạn và dài hạn và phải vận dụng cách tiếp cận trung hạn đối với việc điều chỉnh mất cân đối ngân sách nhà nước và dựa vào những dự toán đã được lập từ thực tế tình hình kinh tế- xã hội của đất nước mà không có sự tiên vị về vấn đề thu hoặc chi ngân sách nhà nước Đảm bảo được những chiến lược, chính sách
mà Nhà nước đã đề ra do ngân sách nhà nước bảo đảm cân đối trong quá trình hoạt động khi chưa đưa ra những kế hoạch cụ thể
Về thông tin, minh bạch và trách nhiệm, đây là vấn đề rất cần thiết trong cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước Thông tin tốt sẽ làm tăng thêm tính trung thực và giúp người quản lý sẽ đưa ra những quyết định hợp lý
2 Đặc điểm của nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước -Thứ nhất: Nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật
Ngân sách phản ánh mối quan hệ tương tác giữa các khoản thu và nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước trong năm ngân sách nhằm đạt được các mục tiêu đã đề ra nhằm thực hiện các mục tiêu chiến lược kinh tế- xã hội của đất nước, đồng thời các chỉ tiêu kinh tế- xã hội này cũng quyết định sự hình thành về thu, chi ngân sách nhà nước Nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước với những đặc thù của nó được nhà nước xây dựng trong luật nhằm làm ổn định chính sách tài chính tiền tệ của đất nước,
-Thứ hai: nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước tham gia điều
chỉnh sự cân đối giữa tổng thu và tổng chi, giữa các khoản thu và các khoản chi, tham gia cân đối về phân bổ và chuyển giao nguồn lực giữa các cấp trong hệ thống ngân sách nhà nước, đồng thời nguyên tắc này còn có đặc điểm kiểm soát tình trạng ngân sách nhà nước đặc biệt là tình trạng bội chi ngân sách nhà nước với đòi hỏi của nó là nếu có bội chi thì số bội chi phải nhỏ hơn số chi đầu tư phát triển tiến tới cân bằng thu, chi trong ngân sách
-Thứ ba: nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước còn là sự bình
ổn nguồn ngân sách, làm cho số bội chi ngân sách nhà nước được cân bằng so với các nguồn thu để hoàn thiện các nhiệm vụ chi đó chính là sự định hướng
Trang 5được cho ngân sách nhà nước nếu có bội chi thì sẽ có cách giải quyết, bình ổn tối ưu
- Thứ tư: nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước còn đòi hỏi
nguồn vay ngân sách từ trong và ngoài nước sẽ không được sử dụng cho các nhiệm vụ chi nào khác ngoài nhiệm vụ chi cho đầu tư phát triển vì đây là nhiệm
vụ quan trọng hàng đầu đỏi hỏi phải có nguồn ngân sách thật sự ổn định để thực hiện nhiệm vụ và khi nhiệm vụ hoàn thành sẽ nhanh chóng có nguồn tài chính
để trả nợ Do vậy, bắt buộc phải tuân theo đặc điểm này để tránh sự xáo trộn trong hoạt động ngân sách nhà nước
3 Tác động của nguyên tắc cân đối đối với hoạt động ngân sách nhà nước Thứ nhất: nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN có tác động làm cho
hoạt động thu, chi ngân sách nhà nước của các cơ quan nhà nước được ổn định,
để thực hiện nhiệm vụ thu và chi ngân sách thì các cơ quan có thẩm quyền buộc phải áp dụng sự cân đối được pháp luật quy định nhằm đảm bảo cho kế hoạch của cơ quan nhà nước cấp trên được thực hiện triệt để, cho nên nguyên tắc này vẫn có tác dụng làm ổn định hoạt động thu, chi ngân sách
Thứ hai: nguyên tắc cân đối cũng có tác động làm cho hoạt động thu, chi
NSNN phát triển ổn định bền vững Khi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiến hành hoạt động thu và chi NSNN mà áp dụng đúng nguyên tắc này cho hoạt động của mình thì khả năng thu và nhiêm vụ chi ngân sách được tiến hành suôn
sẻ không những đã đáp ứng yêu cầu đặt ra mà còn có khả năng vượt yêu cầu đặt
ra, có nghĩa là khả năng thu và nhiệm vụ chi được tiến hành suôn sẻ không những chỉ trong một năm ngân sách nhất định mà còn có khả năng được tiến hành suôn sẻ ở những năm ngân sách tiếp theo đó nhờ áp dụng đúng nguyên tắc cân đối này
Thứ ba: Ngoài những tác động tích cực của mình nguyên tắc này còn có
những tác động tiêu cực đến hoạt động này, đó là nó có khả năng kiềm chế, làm chậm đi quá trình thu, chi NSNN của Việt Nam khi các cơ quan có thẩm quyền tiến hành hoạt động thu, chi ngân sách mà không có sự áp dụng hoặc áp dụng sai bản chất của nguyên tắc này thì khi đó hoạt động NSNN sẽ không những bị chậm đi mà còn có khả năng mất ổn định, ảnh hưởng đến việc thực hiện các kế hoạch phát triển kinh tế- xã hội đã có định hướng cụ thể của cơ quan nhà nước
có thẩm quyền phân bổ ngân sách nhà nước từ các nguồn thu đó Hậu quả cuối cùng tất yếu xảy ra khi áp dụng sai nguyên tắc cân đối sẽ là sự mất định hướng cho việc phân bổ NSNN, các cơ quan có thẩm quyền sẽ không định ra được kế hoạch sẽ sử dụng nguồn thu này cho những nhiệm vụ chi cụ thể nào Đây là sự tác động bất lợi cho sự giàu mạnh của một quốc gia khi nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN không được quan tâm chú trọng
III- Thực tế áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước ở Việt Nam hiện nay.
Trang 61 Những mặt tích cực của nguyên tắc cân đối Trong hoạt động ngân sách nhà nước ở Việt Nam
-Thứ nhất: Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong lĩnh vực thu, chi ngân
sách nhà nước trong hoạt động của mình đã triệt để áp dụng nguyên tắc cân đối theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước để tạo ra sự cân bằng, ổn định cho NSNN nhằm phục vụ tốt nhất cho những nhiệm vụ quan trọng của đất nước
- Thứ hai: Để cho việc thu, chi ngân sách được cân đối cũng như bắt buộc các
cơ quan có thẩm quyền trực tiếp thực hiện nhiệm vụ thu, chi ngân sách để tập trung nguồn thu về NSNN tuân thủ triệt để nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN thì từ khâu dự toán- khâu đầu tiên trước khi bắt tay trực tiếp vào hoạt động thu, chi cụ thể thì các cơ quan có thẩm quyền trong việc dự toán NSNN cũng đã tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc này để đảm bảo cho nguồn ngân sách thực sự cân đối, ổn định tạo cơ sở cho việc thực hiện tốt những nhiệm vụ cụ thể
về các lĩnh vực khác nhau của đất nước phải sử dụng đến ngân sách nhà nước
- Thứ ba: quá trình áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà
nước từ khi có Luật Ngân sách Nhà nước 2002 đã làm cho nguồn ngân sách nước ta đạt được ổn định và không ngừng tăng lượng dự trữ qua các năm bởi do
có sự cân đối trong ngân sách nhà nước cho nên những nhiệm vụ chi cụ thể đã được thực hiện đến cùng bởi sự bảo đảm từ nguồn vật chất đầu tư trong ngân sách Từ đó, những nguồn thu khác do nhiệm vụ chi chưa phát sinh hoặc chưa cần thiết nên đã được đưa vào dự trữ trong ngân sách nhà nước để đáp ứng cho những nhiệm vụ chi mới phát sinh
- Thứ tư: Quá trình áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà
nước ở Việt Nam đã làm cho GDP của Việt Nam đạt được sự tăng trưởng từ năm 2002 là 7%, năm 2003: 7,3%, năm 2004: 7,7%, năm 2005: 7,5%, năm 2006: 8,2% và năm 2007: 8,5% So với các nước trong khu vực, Việt Nam đứng vào hàng các quốc gia có tốc độ tăng trưởng rất cao”(3) Sở dĩ những con số này luôn lũy tiến theo các năm là do chúng ta biết cân đối giữa nguồn thu và những nhiệm vụ chi cụ thể, nói cách khác chúng ta biết sử dụng nguồn thu ngân sách nhà nước để tập trung đầu tư chi cho những công việc có lợi cho nguồn thu ngân sách (có khả năng thu hồi nguồn ngân sách cao và nhanh nhất) Điều này hoàn toàn phù hợp với bản chất của nguyên tắc cân đối và quy định của pháp luật là chi đầu tư phát triển chiếm tỷ lệ cao nhất trong nhiệm vụ chi ngân sách
- Thứ năm: việc áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà
nước thời gian qua vào các khâu dự toán ngân sách, thu ngân sách, chi ngân sách nhà nước và quyết toán ngân sách của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền
ở Việt Nam đã góp phần làm “tăng thu nhập bình quân đầu người ở mức 122,5 USD/người, tăng lên 400 USD/người năm 2000 và 637,3 USD/người năm 2005 Con số này đã đạt được 820 USD/người năm 2007 Bên cạnh đó, số hộ giàu tăng lên và số hộ nghèo giảm xuống Tỷ lệ nghèo đói giảm mạnh từ 58% năm 1993 giảm còn 37% năm 1998 tiếp tục giảm còn 28% năm 2004 và còn lại mức thấp 18,1% năm 2006 Đời sống của người dân được cải thiện, các vấn đề an sinh xã hội được đảm bảo hơn”(4) Điều này do chúng ta đảm bảo được nguồn thu cân
Trang 7đối, các nhiệm vụ chi khác nhau ở các lĩnh vực khác nhau được giải quyết tốt cho nên nguồn tài chính được sử dụng để chi cho các lĩnh vực xã hội có bước lũy tiến, có nghĩa là trong hoạt động thu, chi ngân sách nhà nước, chúng ta đã có
sự cân bằng (giải quyết tốt mối quan hệ) giữa nhiệm vụ chi cho các công việc ở các lĩnh vực khác với nhiệm vụ chi cho các lĩnh vực xã hội (chi thường xuyên)
và nguồn chi cho các lĩnh vực xã hội này không ngừng được tăng lên do chúng
ta bảo đảm được nguồn thu cân đối (nguồn thu tăng cộng với nguồn thu được dự trữ trong ngân sách nhà nước) nên “việc chi cho các nhiệm vụ khác đã được dự toán cụ thể cho nên nguồn tài chính còn lại sau khi đã dự toán cho các nhiệm vụ chi khác nhau được dư ra với một lượng tương đối lớn mà chưa dự toán cho nhiệm vụ chi thường xuyên trong đó có việc giải quyết các vấn đề xã hội”(iiiii), với nguồn tài chính còn lại này đủ lớn để chúng ta có thể tập trung cung cấp cho nhiệm vụ chi thường xuyên này được dồi dào hơn
- Thứ Sáu: Trong những năm qua do việc áp dụng nguyên tắc cân đối trong
hoạt động ngân sách nhà nước được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền quán triệt triệt để cho nên nước ta đã kiểm soát được mức bội chi ngân sách nhà nước
ở giới hạn cho phép (không quá 5% GDP/ năm) và nguồn vay chủ yếu chi cho đầu tư phát triển Đây là một thành công đáng ghi nhận trong việc kiểm soát bội chi NSNN ở nước ta khi có sự áp dụng triệt để nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước, mặc dù chịu sự tác động nghiêm trọng từ những cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính từ nền kinh tế thế giới nhưng do có sự triệt để áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động thu, chi ngân sách nhà nước cho nên tình hình thu, chi ngân sách nhà nước của Việt Nam vẫn chuyển biến theo chiều hướng tích cực, thu không những đủ chi cho thường xuyên mà còn dành được một phần cho đầu tư phát triển Vì vậy, mức thâm hụt NSNN được khống chế ở mức thấp, đây chính là kết quả của những nỗ lực to lớn của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong hoạt động thu, chi ngân sách nhà nước ở Việt Nam
- Thứ bảy: Ttrong những năm qua ở nước ta do có sự áp dụng nguyên tắc cân
đối trong hoạt động NSNN trong từng kế hoạch, từng quá trình thi hành nhiệm
vụ cụ thể của những cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc thực hiện dự toán ngân sách, thu, chi ngân sách nhà nước nói riêng và những cơ quan nhà nước khác nói chung đã làm cho những nhiệm vụ cụ thể đặt ra trước đất nước được giải quyết một cách triệt để Điều này không những tạo được ổn định trong ngân sách nhà nước mà nó còn làm cho nguồn NSNN tiếp tục đạt được bội thu
vì chính khi những công việc tạo ra nguồn thu nhập này được giải quyết bởi sự đầu tư từ nguồn ngân sách thì khi hoàn thành những công việc, những sản phẩm, công trình được đầu tư làm ra đó sẽ được đưa vào sử dụng để phục vụ cho nhu cầu của con người thì nó sẽ tạo ra thu nhập (lợi nhuận), những lợi nhuận này được nộp vào NSNN và đã trở thành một nguồn thu nữa cho ngân sách ngoài những nguồn thu đã có từ trước đến nay Hơn nữa, việc áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN những năm qua ở nước ta đã làm cho nguồn thu, nhiệm vụ chi không những được ổn định trong một năm mà nguồn thu, nhiệm
vụ chi này được tiếp tục ổn định cho đến nay Bởi lẽ, khi lên kế hoạch thực hiện
Trang 8cân đối trong hoạt động NSNN để áp dụng trong một năm cụ thể nó sẽ tạo tiền
đề cho những năm sau đó tiếp tục áp dụng những kế hoạch của năm ngân sách trước nhằm tạo ổn định trong hoạt động NSNN của năm đó
- Thứ tám: việc áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN ở nước ta
trong những năm qua cũng đã góp phần làm cho hoạt động của các cơ quan nhà nước được linh hoạt hơn vì khi cân đối được ngân sách thì những công việc thuộc nhiệm vụ của các cơ quan đó cần sử dụng đến ngân sách được thực hiện một cách nhanh chóng Điều này góp phần tạo ra tâm lý làm việc thoải mái cho cán bộ, công chức giúp họ giải quyết triệt để công việc thuộc thẩm quyền
2 Những mặt hạn chế của nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước ở Việt Nam
Thứ nhất: GS-TSKH Tào Hữu Phùng, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban kinh tế và ngân
sách của Quốc hội nêu rõ: “Cân đối NSNN đã được bảo đảm bằng các quy phạm mang tính nguyên tắc Tuy nhiên, việc thực hiện Luật NSNN đã xuất hiện một số vướng mắc, tồn tại, trong đó vấn đề về phạm vi cân đối và cách tính bội chi NSNN còn có một số điểm chưa rõ ràng, chưa đúng với Luật NSNN, chưa phù hợp với thông lệ quốc tế Số thu về phí, lệ phí hiện nay chưa được quy định
rõ ràng, khoản nào trong cân đối, khoản nào ngoài cân đối NSNN, khoản nào hạch toán trong NSNN.”
Ta thấy việc áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN đã được tuân
thủ triệt để trong hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong lĩnh vực thu, chi và phân bổ ngân sách nhưng việc áp dụng nguyên tắc này thật sự không đơn giản mà vẫn có những vướng mắc trong quá trình áp dụng nguyên tắc
đó vào thực tiễn hoạt động Nếu như vậy thì vấn đề cân đối trong ngân sách hoàn toàn chưa đạt được, do vậy nguyên tắc cân đối trong trường hợp nêu trên hoàn toàn chưa được tuân thủ, áp dụng triệt để, điều này một phần do trách nhiệm của các cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam, phần nữa do đặc thù của hoạt động thu, chi ngân sách ở Việt Nam (thu từ nhiều nguồn và chi cho quá nhiều nhu cầu khác nhau) tạo nên, chúng ta khó có thể cân đối trong mọi năm ngân sách
Thứ hai: Thứ trưởng Bộ Tài chính Đỗ Hoàng Anh Tuấn nêu rõ cách xác định
bội chi NSNN hiện nay của Việt Nam bao gồm toàn bộ các khoản vay để bù đắp, có nghĩa là chi ngân sách đối với các khoản vay này được thực hiện 2 lần:
“Lần thứ nhất sử dụng nguồn vay cho các mục tiêu, nhiệm vụ của NSNN; lần thứ 2 bố trí chi ngân sách để trả nợ (gốc và lãi) khi các khoản vay đến hạn trả.
Do đó, mức bội chi ngân sách của Việt Nam thường cao hơn so với phương pháp tính bội chi theo thông lệ quốc tế và trùng lặp khi bố trí chi ngân sách 2 lần đối với các khoản vay bù đắp bội chi Theo thông lệ quốc tế, việc xác định bội chi chỉ bao gồm trả nợ lãi trong và ngoài nước, không bao gồm trả nợ gốc, nhưng bao gồm cả các khoản vay về cho vay lại.”
Trang 9Ông Lê Đình Thăng-Kiểm toán Nhà nước cho rằng: Ở Việt Nam cân đối ngân sách nhà nước được thực hiện theo nguyên tắc thận trọng Khi cân đối NSNN quán triệt nguyên tắc tổng số thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số
chi thường xuyên; nếu bội chi phải nhỏ hơn chi đầu tư phát triển “Nhưng qua kết quả kiểm toán cho thấy một số khoản thu phí, lệ phí, học phí, viện phí… không được tính toán cân đối ngân sách nhà nước mà để lại đơn vị chi tiêu; khi quyết toán sẽ thực hiện ghi thu, ghi chi vào NSNN Kết quả kiểm toán cho thấy khoản phí, lệ phí là con số không nhỏ (ước tính hàng ngàn tỷ đồng) và đây là nguồn thu ngân sách nhà nước cần phải được đưa vào cân đối, bố trí trong dự toán hàng năm.”
Qua đó thấy được thực tế áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN của Việt Nam là khi thực hiện việc cân đối NSNN (cân đối các nguồn thu với nhiệm vụ chi cụ thể của đất nước) thì chúng ta phải quán triệt nguyên tắc tổng số thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên; nếu bội chi phải nhỏ hơn chi đầu tư phát triển Nhưng qua kết quả kiểm toán cho thấy một số khoản thu nêu trên không được tính toán cân đối NSNN mà để lại đơn vị chi tiêu, khi quyết toán sẽ thực hiện ghi thu, ghi chi vào NSNN Kết quả kiểm toán cho thấy khoản phí, lệ phí là con số không nhỏ (ước tính hàng ngàn tỷ đồng) và đây là nguồn thu ngân sách nhà nước cần phải được đưa vào cân đối, bố trí trong
dự toán hàng năm
Thứ ba: Theo quy định của Luật NSNN thì hiện nay số thu về phí, lệ phí chưa
được hạch toán đầy đủ vào cân đối NSNN cần sớm chấn chỉnh cho đúng với Luật NSNN Các khoản vay về để cho vay, khoản viện trợ chính thức ODA, các khoản vay về trái phiếu chính phủ, công trái giáo dục cũng chưa được phản ánh vào cân đối NSNN và các khoản huy động vốn của chính quyền địa phương chưa được tổng hợp vào bội chi NSNN… Đây là những vấn đề đang được Quốc hội và Chính phủ rất quan tâm
Ta thấy ở đây tính minh bạch trong cân đối NSNN chưa được vân dụng triệt để khi xác định tỷ lệ bội chi NSNN Bên cạnh đó, vấn đề bội chi NSNN trong thời gian qua cũng tồn đọng một số vấn đề mà chính phủ ta cần phải xem xét, cân nhắc để có những giải pháp tốt hơn khi xử lý bội chi NSNN trong những năm sắp tới như: số tiền vay, đặc biệt là vay nước ngoài cho đầu tư phát triển chưa được quản lý chặt chẽ, chưa chú trọng đến mối quan hệ giữa chi đầu
tư phát triển và chi thường xuyên nên tạo ra áp lực bội chi ngân sách nhà nước (nhất là ngân sách địa phương), ngân sách địa phương vẫn có bội chi nhưng mức bội chi này lại không được tính vào bội chi NSNN Do tính minh bạch trong cân đối ngân sách không được vận dụng triệt để nên mặc dù nguyên tắc cân đối này
có được áp dụng trong quá trình thu, chi NSNN nhưng vẫn không thể phát huy được tác dụng làm cân bằng cho ngân sách để thực hiện những công việc phát sinh trước đất nước, do vậy, không thể định hướng, lên kế hoạch cho quá trình thu, chi ngân sách nhà nước cho những năm ngân sách sau đó
Trang 10Thứ tư: Phân tích đặc thù nguồn thu NSNN thời gian qua, TS Nguyễn Thị Hải
Hà (Viện Khoa học Tài chính) cho rằng: giống như các nền kinh tế khác ở giai
đoạn đầu phát triển, thu NSNN của Việt Nam phụ thuộc nhiều vào nguồn thu từ hoạt động xuất nhập khẩu, thu từ các cơ sở kinh doanh Bên cạnh đó, do là nước xuất khẩu dầu thô nên thu từ dầu thô cũng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng thu NSNN Thu từ tài sản, từ thuế thu nhập cá nhân, các khoản phí còn tương đối
hạn chế “Chẳng hạn năm 2008, tỷ trọng thu dầu thô và thu từ hoạt động xuất nhập khẩu vẫn chiếm tới 48% tổng thu NSNN, điều này cho thấy thu NSNN phụ thuộc đáng kể vào thị trường thế giới Bên cạnh đó, thu từ các cơ sở kinh tế trong năm 2008 chiếm 39% tổng thu NSNN, trong khi đó thu thuế thu nhập cá nhân chỉ chiếm 3%, các khoản phí, lệ phí và thu từ nhà đất chiếm khoảng 10%,
do vậy nguồn thu trong nước cũng rất nhạy cảm với các biến động kinh tế.”
Về chi NSNN, cũng do nền kinh tế nước ta đang trong giai đoạn đầu phát triển nên cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội còn nhiều bất cập, thể chế tài chính chưa hoàn thiện và do tốc độ tăng giá tương đối cao nên áp lực tăng chi NSNN là rất lớn Ðặc biệt năm 2009, chi NSNN đã được điều chỉnh tăng do Chính phủ thực hiện các chính sách kích cầu đầu tư, tiêu dùng nhằm ngăn chặn suy giảm kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội Trong khi đó, nguồn thu NSNN bị giảm, nhất là thu từ dầu thô và thu xuất nhập khẩu giảm do tác động của khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu Chính vì thế, áp lực cân đối NSNN là rất lớn Thêm vào đó, với quy trình ngân sách nhà nước truyền thống, theo năm và giới hạn bội chi NSNN là 5% GDP nên mức bội chi thực tế luôn tiệm cận ở giới hạn cho phép Như vậy, khả năng điều chỉnh ngân sách theo các biến động kinh
tế - xã hội trong và ngoài nước rất hạn chế
Thứ năm: xuất phát từ năng lực của những cán bộ thực hiện nhiệm vụ dự toán,
quyết toán, thu, chi NSNN của Việt Nam hiện nay vẫn còn những hạn chế nhất định cho nên khi trực tiếp vận dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN thuộc nhiệm vụ của mình để làm cho nguồn thu, nhiệm vụ chi của đất nước được bảo đảm ổn định NSNN thì vẫn còn lung túng, chưa thật sự hiểu bản chất của nguyên tắc này Do vậy, không thể khai thác lợi thế của nguyên tắc này để cân đối NSNN là điều không thể tránh khỏi, hơn nữa nguyên tắc này tương đối
là khó khi vận dụng vào thực tiễn cho nên nguồn thu, nhiệm vụ chi không bảo đảm cân đối, thậm chí bội chi trong một số năm
3 Những đánh giá, nhận xét về thực tế áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN theo Luật Ngân sách Nhà nước ở Việt Nam hiện nay
Những vấn đề về thực tế áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN ở nước ta cho thấy rằng, khi áp dụng nguyên tắc cân đối vào hoạt động thu, chi NSNN của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam đã làm cho các công việc đặt ra trước nhà nước trong những năm qua được thực hiện một cách triệt để; nguồn thu và nhiệm vụ chi do áp dụng nguyên tắc này trong quá trình thực hiện đã làm cho NSNN được điều hòa một cách ổn định; các cơ quan nhà nước của Việt Nam đã đề cao ý thức chấp hành nguyên tắc này khi