MỤC LỤCSỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Tích hợp nội dung giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc Mường vào soạn giảng Bài 1: Cộng đồng
Trang 1MỤC LỤC
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Tích hợp nội dung giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc Mường vào soạn giảng Bài 1: Cộng đồng các dân tộc Việt Nam – Môn Địa
Lí 9 cho học sinh trường THCS Thiết Kế
Người thực hiện: Nguyễn Công Thành Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THCS Thiết Kế SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Địa Lí
Trang 2Nội dung Trang
1 Mở đầu
2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3 2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh
nghiệm
3-5
2.3 Các giải pháp áp dụng nhằm giải quyết vấn đề 5-15 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động
giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
15-16
3 Kết luận, kiến nghị
Trang 31 MỞ ĐẦU.
1.1 Lí do chọn đề tài.
Chúng ta đều biết rằng, đất nước Việt Nam với hơn bốn ngàn năm lịch sử đã hình thành nên một nền văn hóa đậm đà bản sắc Mỗi vùng miền, mỗi dân tộc có những nét văn hóa riêng, thể hiện trong ngôn ngữ, trang phục, quần cư, nhà ở, phong tục, tập quán…làm cho nền văn hóa Việt Nam thêm phong phú, giàu bản sắc
Trong tiến trình lịch sử, không có nền văn hóa nào lại không tiếp thu, ảnh hưởng và biến đổi do tác động của những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định Vì vậy, không quá ngạc nhiên khi trong thực tiễn, nền văn hóa dân tộc này bị ảnh hưởng bởi nền văn hóa dân tộc kia để thậm chí dẫn đến nhiều nền văn hóa bị mai một, mất đi bản sắc riêng của mình Trong điều kiện ngày nay, sự phát triển của nền kinh tế thị trường và đô thị hóa làm tăng cường giao lưu và hội nhập đưa đến
sự phát triển kinh tế xã hội Đồng thời, đây cũng là một thách thức lớn đối với nền văn hóa của các dân tộc, đặc biệt là nền văn hóa của các dân tộc thiểu số
Mặt khác, vấn đề bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc cũng là vấn đề được Đảng và Nhà nước ta hết sức quan tâm, với quan điểm bao trùm là: Bảo tồn
và phát huy bản sắc dân tộc Đặc biệt là từ sau khi đất nước ta tiến hành Đổi mới
(1986), nền kinh tế có nhiều chuyển biến mạnh mẽ kéo theo các biến đổi về mặt văn hoá - xã hội, các chính sách về văn hoá cũng trở thành trọng tâm bên cạnh các chính sách kinh tế của Đảng và Nhà nước
Học sinh nhà trường và cư dân Thiết Kế - Bá Thước chủ yếu là dân tộc Mường, đây là vùng đất thuộc khu vực Mường Ống cổ, nằm trong địa danh của sử thi Đẻ đất, Đẻ nước của dân tộc Mường Những địa danh đã gắn liền với tên đất, tên làng từ thuở có Chu chương Mường nước, có núi Lai Li, Lai Láng nơi có cây chu Đá lá chu Đồng bông Thau quả Thiếc Củng chính bởi yếu tố đó và cuộc sống lâu đời đã để lại cho cư dân nơi đây một nền văn hóa bản địa, đặc sắc, phong phú, thể hiện qua phong tục, tập quán, sinh hoạt, ăn, mặc, ở, và các hoạt động văn hóa khác Tuy nhiên do sự tác động tổng hòa của nhiều yếu tố, những nét đặc sắc, nổi trội của văn hóa Mường nơi đâyđang có những biến đổi mạnh mẽ Bằng cảm quan đời thường, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy, từ các nếp sinh hoạt thường nhật như
ăn, mặc, ở, đi lại cho đến lời ăn tiếng nói, phong tục tín ngưỡng, cũng như các hình tượng, biểu tượng trong văn hoá - nghệ thuật, rồi các khuôn mẫu, các cung cách ứng
xử giữa người và người, tất cả đều đang thay đổi, Sự thay đổi đó đang đặt ra cho chúng ta nhiều câu hỏi: Văn hoá của dân tộc Mường đang biến đổi ra sao, theo xu hướng nào? Tần suất và cường độ biến đổi của nó? Nguyên nhân nào dẫn tới sự biến đổi? Chúng ta phải làm gì để sự biến đổi đó diễn ra theo đúng chiều hướng mà xã hội mong đợi Thực tế cho thấy các thế hệ học sinh dân tộc Mường hiện nay không còn biết nhiều về những nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình Trong khi đó vấn đề tuyên truyền giáo dục giá trị văn hóa dân tộc ở nhà trường chưa được quan tâm đúng mực.Các nội dung giáo dục văn hóa được đề cập trong chương trình các môn học rất ít
Trang 4và chỉ ở mức khái quát chung, nên việc bồi dưỡng các giá trị văn hóa trong học sinh của nhà trường, đặc biệt là lí tưởng sống, lối sống, đạo đức và bản lĩnh văn hóa dân tộc chưa thật sự hiệu quả Học sinh còn thờ ơ với những giá trị văn hóa của cha ông mình
để lại Vậy làm thế nào để học sinh hiểu rõ được ý nghĩa, giá trị của bản sắc văn hóa dân tộc để từ đó có ý thức trân trọng giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc mà cha ông đã dày công xây đắp nên Để giúp học sinh có những hiểu biết về những giá trị văn hóa dân tộc mình, qua đó giáo dục cho học sinh ý thức giữ gìn, bảo vệ, phát huy và kế thừa những giá trị văn hóa truyền thống của cha ông, đồng thời thúc đẩy việc đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học,
mở rộng nội dung, phạm vi tích hợp trong dạy học trong khuôn khổ nội dung chương
trình cho phép nên tôi đã chọn vấn đề để viết sáng kiến kinh nghiệm là: “Tích hợp
nộidung giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc Mường vào soạn giảng Bài 1: Cộng đồng các dân tộc Việt Nam, môn Địa Lí lớp 9 cho học sinh trường THCS Thiết Kế.
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Nghiên cứu, tìm hiểu các giá trị văn hóa dân tộc Mường và tích hợp vào nội dung giáo dục ở nhà trường trong môn Địa Lí là một trong những phương pháp dạy học mới, tích cực, giúp cho học sinh có những nhận thức đúng đắn và ý thức trách nhiệm trong việc giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, tạo điều kiện cho học sinh được tìm tòi, khám phá những kiến thức ngay trên quê hương, dân tộc mình
Tù đó phát triển tư duy độc lập sáng tạo trong học tập, giáo dục tư tưởng, đạo đức, lòng yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc cho học sinh Đồng thời qua việc nghiên cứu đề tài này giúp cho giáo viên tăng cường hơn nữa kỹ năng tích hợp trong quá trình dạy học Làm cho giờ học trở nên hấp dẫn, sinh động, học sinh hứng thú học tập và hiểu bài sâu sắc
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Nghiên cứu bản sắc dân tộc Mường nói chung và bản sắc dân tộc Mường trên địa bàn xã Thiết Kế nói riêng, và những biến đổi của nó trong giai đoạn hiện nay
Nghiên cứu tích hợp nội dung giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc Mường vào soạn giảng Bài 1: Cộng đồng các dân tộc Việt Nam, môn Địa Lí lớp 9 cho học sinh trường
THCS Thiết Kế, một cách hiệu quả nhất, đáp ứng mục tiêu giáo dục, mục tiêu yêu cầu
của bài học Xác định các giải pháp giáo dục học sinh biết giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường trong nền văn hóa Việt Nam
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Tìm hiểu, sưu tầm những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mường trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa và địa phương xã Thiết Kế
Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế: Khảo sát thực trạng việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường trong cộng đồng dân cư và trong học sinh nhà trường
Phương pháp phân tích tổng hợp nhằm đánh giá, khẳng định các giá trị văn hóa
Trang 5của dân tộc Mường trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến.
Nghị quyết TW 5 (khóa VIII) của Đảng đã nêu rõ: “bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa vun đắp nên lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước, trở thành những nét đặc sắc của cộng đồng dân tộc Việt Nam Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, tính cộng đồng, gắn kết cá nhân, gia đình, làng nước lòng nhân ái bao dung, trọng nghĩa đạo lý, đầu óc thực tế, tinh thần cần cù, sáng tạo trong lao động, tế nhị trong ứngxử, giản dị trong lối sống”
Tại công văn Số: 4406/BGDĐT-GDDT V/v: Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2016-2017 đối với giáo dục dân tộccủng đã nêu rõ: “Tăng cường giáo dục nâng cao nhận thức của học sinh về chủ trương, đường lối, chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước, về bản sắc văn hóa và truyền thống tốt đẹp của các dân tộc Việt Nam;”
Bản sắc văn hóa có thể hiểu như yếu tố cốt lõi tạo nên bản sắc dân tộc Bản sắc dân tộc góp phần tạo nên bản lĩnh dân tộc tức là sức sống và sự từng trải của dân tộc Nhờ đó mà dân tộc có thể vững vàng và trường tồn trước thử thách khắc nghiệt của lịch sử Bản sắc văn hóa là tổng thể các giá trị đặc trưng của văn hóa dân tộc được hình thành, tồn tại và phát triển trong suốt lịch sử lâu dài của đất nước Thiết Kế là một vùng đất mang đậm văn hóa dân gian truyền thống của đồng bào các dân tộc Mường Hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể rất phong phú, độc đáo mang bản sắc đặc thù, thể hiện ở các loại hình: Mo mường, sử thi “Đẻ đất,đẻnước”, phong tục tập quán, nhà ở, văn hóa cồng chiêng và nhạc cụ dân tộc, các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống, văn hóa ẩm thực, văn hóa trang phục…, Những nét văn hóa này mang mộtđặc trưng riêng của người Mường được hình thành, tồn tại và phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử
Như vậy bản sắc văn hóa là thiêng liêng là quý giá, nó tạo nên đặc thù của một dân tộc nó hình thành và phát triển trong lịch sử lâu dài được đúc kết từ kinh nghiệm sống, được lưu truyền qua nhiều thế hệ, gắn bó vào máu thịt của con người
Nó tồn tại tự nhiên, không ép buộc nhưng đòi hỏi phải biết gìn giữ, bảo tồn và phát triển, cũng có thể nó biểu hiện ra bên ngoài nhưng cũng có thể ẩn sâu trong tâm hồn con người
Việc gìn giữ, bảo tồn và phát triển bản sắc văn hóa của cộng đồng dân tộc Việt Nam nói chung và của các dân tộc Mường nói riêng là trách nhiệm của toàn xã hội, phải giáo dục cho thế hệ trẻ nhận thức đúng đắn và ý thức trách nhiệm trong việc gìngiữ và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Trong sự phát triển chung của đất nước, học sinh là con em đồng bào dân tộc thiểu số được đến trường và tiếp cận nhiều kiến thức văn hóa mới, nhưng lại ít có điều kiện tìm hiểu văn hóa truyền thống của dân tộc mình, dẫn đến nguy cơ văn hóa
Trang 6truyền thống của các dân tộc thiểu số dần mai một Việc giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số trong chương trình THCS nói chung và giáo dục bản sắc vănhóa dân tộc Mường nói riêng ở nhà trường chưa được quan tâm đúng mực Nội dung giáo dục bản sắc văn hóa chưa được đề cập cụ thể, ở một số môn học có khả năng lồng ghép, tích hợp nội dung giáo dục bản sắc văn hóa như: Ngữ Văn, Lịch Sử, Địa
Lí, Giáo Dục Công Dân…mới chỉ dùng lại ở mức khái quát chung chung, chưa cụ thể đi sâu vào giáo dục bản sắc văn hóa bản địa cho học sinh Giáo viên không có tài liệu liên quan, ngại sưu tầm trong đời sống cộng đồng dân cư, nên khó và thậm chí là không tích hợp vào chương trình bộ môn, bài học có khả năng tích hợp nội dung giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc Từ đó dẫn đến tình trạng học sinh thiếu kiến thức về văn hóa dân tộc mình, thờ ơ và không có ý thức giữ gìn những vốn quý văn hóa mà cha ông để lại
Qua khảo sát 31 học sinh lớp 9 dân tộc Mường năn học 2016 – 2017 về nội
dung: Một số nét văn hóa tiêu biển của dân tộc Mường qua ngôn ngữ, trang phục, phong tục tập quán như:
+ Nhà ở truyền thống của dân tộc Mường là nhà gì? Điểm khác so với nhà các dân tộc khác?
+ Dân tộc Mường có những phong tục, tập quán nào tiêu biểu? ý nghĩa của nó?
Kết quả kháo sát như sau:
Về nhà ở
Nêu được tên nhà ở truyền thống của dân tộc Mường là nhà sàn
Nắm được kiến trúc cơ bản của nhà sàn truyền thống dân tộc Mường
Hiểu được vai trò tâm linh một số chi tiết của nhà sàn cổ như: cột chồ, của chính, cửa
sổ (vóong)
Hiếu được ý nghĩa, đặc điểm không gian sinh hoạt của nhà sàn
Về phong tục tập
quán
Không nêu được tên gọi phong tục, tập quán nào
Nêu được một số phong tục tập quán của dân tộc Mường
Nêu và hiểu được hình thức tổ chức, ý nghĩa của một số phong tục tập quán tiêu biểu
Từ kết quả trên ta thấy nhiều học sinh không biết đến tên, những nét văn hóatiêu biểu của dân tộc mình Cùng với quá trình đổi mới thì điều kiện giao lưu, tiếp xúcgiữa các vùng, các dân tộc ngày càng được tăng cường và mở rộng, học sinh miền núi cũng hòa nhập vào cuộc sống hiện đại, nhanh chóng tiếp thu cái mới,
Trang 7có lúc còn chạy theo những biểu hiện của lối sống thiếu lành mạnh hoặc lai căng
mà quên mất những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình, làm cho những điều tốt đẹp của bản sắc văn hóa đang bị mai một dần Bởi vậy, trong trường học, nhất là ở các trường miền núi, nơi có đa phần học sinh là người dân tộc thiểu số, thì việc giúp cho học sinh được tiếp xúc với bản sắc văn hóa dân tộc mình là điều hết sức cần thiết và theo tôi là hoàn toàn có thể làm được
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:
2.3.1 Nghiên cứu, sưu tầm những kiến thức cơ bản về văn hóa dân tộc Mườngtại địa phương để làm tư liệu cho quá trình dạy học tích hợp:
- Về nhà ở truyền thống và không gian sinh hoạt trong nhà sàn:
Với người Mường nói chung, nhà là nơi diễn ra và chứng kiến những sự kiệnnhư sinh, hôn, tử của một vòng đời Từ đó, ngôi nhà không chỉ có ý nghĩa đối với gia đình mà còn mang ý nghĩa cộng đồng xã hội, không chỉ là nhu cầu về vật chất là để trú ngụ nắng mưa, ngủ nghỉ, mà còn đáp ứng nhu cầu tâm linh Người Mường không coi trọng nhiều đến việc dựng nhà theo hướng nào mà chỉ cốt thuận lợi cho đi lại cho lao động sản xuất Từ dụng ý này mà làng bản của người Mường đều giống nhau ở chỗ lộn xộn, chồng chéo, không có sự thống nhất hay quy định chung về hướng nhà Nhà dựng ở đồi gò thì lưng dựa vào đồi gò, cửa hướng ra khoảng không thung lũng, cánh đồng trước mặt Nhà dựng ở ven sông thì mặt có thể hướng ra dòng sông hay hướng vào trong Tất cả những cái tưởng chừng là
“lộn xộn” đó lại tạo cho bản làng của người Mường cảm giác vừa vững vàng vừa cởi mở với những nét độc đáo riêng
Nhà sàn của người Mường là kiểu kiến trúc cổ truyền, có nhiều điều khác biệt so với nhà sàn các dân tộc khác Nhà sàn được làm theo truyền thuyết dân gian, gọi là nhà rùa: 4 mái, 3 tầng, mô phỏng theo quan niệm dân gian ba tầng, bốn thế giới của người Mường Việc dựng nhà sàn của đồng bào là kết quả của một quá trình dài đúc rút kinh nghiệm cư trú Điều đó thể hiện ở bản mo nổi tiếng của họ là
“Te tấc te đác” (đẻ đất đẻ nước) Trong bản Mo đồ sộ này có đoạn nói về sự ra đời của nhà sàn người Mường Mo rằng: Khi người Mường sinh ra nhà chưa có, nên phải sống trong các hang núi, hốc cây, họ phải đối mặt với nhiều thiên tai hiểm hoạ Một hôm, ông Đá Cần (còn gọi là lang Cun Cần) bắt được một con rùa đen trong rừng đang định đem ra làm thịt thì Rùa van xin Đá Cần tha chết và hứa nếu được thả thì rùa sẽ dạy cho ông cách làm nhà để ở, làm kho để lúa, để thịt:
Bốn chân tôi làm nên cột cái Nhìn sườn dài, sườn cụt mà xếp làm rui Nhìn qua đuôi làm trái
Nhìn lại mặt mà làm cửa thang cửa sổ
Nhìn vào xương sống làm đòn nóc dài dài Muốn làm mái thì trông vào mai
Vào rừng mà lấy tranh, lấy nứa làm vách
Trang 8Lấy chạc vớt mà buộc kèo Lần dựng thứ nhất, nhà đổ Ông Đá Cần dọa làm thịt rùa Rùa lại phải dặn lấy gỗ tốt mà làm cột làm kèo Từ đó, người Mường biết làm nhà để ở
Nhà của người Mường được chia thành nhiều gian, thường có từ ba đến năm gian Xưa kia, những gia đình đông con và nhiều thế hệ thì nhà có đến từ bảy đến mười hai gian Nhà dù ít hay nhiều gian đều có một sàn bên trái để bắc cầu thang Cầu thang trong nhà sàn của người Mường không chỉ là để đi lên, đi xuống, mà đó còn là nơi phân định giữa không gian ngôi nhà, nơi con người ở và thế giới bên ngoài Nó là nhịp cầu, thành điểm xuất phát của người Mường, từ trong ngôi nhà sàn thân yêu bắt đầu những chuyến hành trình suốt cuộc đời, nó đã hóa thiêng liêng trong cõi tâm linh, thành nơi tiến hành những nghi lễ dân gian mang đậm tính nhân văn Mường
Gian đầu tiên từ cầu thang lên gọi là “pen ngoài” (bên ngoài) hay gian gốc Đây là gian quy tụ mọi tính linh thiêng của ngôi nhà, là nơi xuất phát những tục lệ, đối xử hành vi của con người với ngôi nhà Đó là nơi tiếp khách và cũng là nơi để bàn thờ tổ tiên Ở gian gốc có một cây cột to hơn các cây cột khác trong nhà gọi là cột gốc (còn gọi là cây cột chồ) ở đầu góc nhà đối diện với côt đặt cầu thang Cây cột gốc được đồng bào trân trọng đặt khám (bàn thờ) thờ tổ tiên Mọi người kể cả chủ hay khách đến nhà chơi đều không được bôi nhọ, dựa lưng, gác chân, buộc đồ vật hay treo quần áo vào cột này Phần cột dưới sàn cũng không được buộc trâu bò hay dựng, treo công cụ lao động Người Mường quan niệm nếu phạm phải những điều cấm trên thì bị coi là xúc phạm đến gia đình, tổ tiên và thần linh
Gian tiếp theo gọi là “pen tlong”(bên trong) được coi là một gian buồng, có hướng nhìn ra sân Đây mới được xem là gian nhà chính Trong gian này có bếp và diễn ra mọi sinh hoạt trong đời sống hằng ngày của gia đình người Mường
Gian cuối cùng là nơi dành cho phụ nữ sinh hoạt, có chạn bát, để đồ dùng gia đình, nơi sửa soạn cơm nước Đây cũng là nơi người phụ nữ thay quần áo và ngủ nghỉ
Sự phân biệt “bên ngoài - bên trong”, “phía trên - phía dưới” hoàn toàn mang tính ước lệ song lại được tôn trọng đặc biệt “bên ngoài” ở phần “phía trên” bao giờ cũng là nơi đặt bàn thờ tổ tiên, và cũng là chỗ dành cho người cao tuổi, khách quý: khách nam giới được tiếp ở “Bên ngoài”, song nếu là bậc con cháu, ít tuổi thì chỉ được ngồi ở phần “phía dưới” để chỉ sự khiêm tốn và kính trọng gia chủ
Nhà sàn Mường thường nhiều cửa voóng (cửa sổ), mỗi gian có từ 1 đến 2 cửa voóng Ở bất kỳ hướng cửa sổ nào với người Mường đều được coi là thứ rất linh thiêng và là điều tối kị nếu phụ nữ ngồi lên cửa sổ Cửa sổ trong tiềm thức và phong tục lâu đời của người Mường là dùng để tiễn đưa những người thân trong gia đình sang thế giới bên kia sẽ đi theo lối này Đó là tín ngưỡng về thế giới của
“Mường Ma”, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Mường
Bếp lửa là bộ phận không thể thiếu được của một ngôi nhà sàn về tính hữu
Trang 9dụng của nó Tại đây những giá trị nhân sinh và tín ngưỡng cổ truyền của người Mường được bảo lưu cụ thể, giản dị và vô cùng thiêng liêng, thuần khiết
Có thể nói, nhà sàn là một sản phẩm văn hoá đặc sắc của người Mường Nhà sàn truyền thống của người Mường không chỉ là giá trị vật chất, có bề dày lịch sử
mà còn hàm chứa trong lòng nó nhiều giá trị tinh thần đáng trân trọng: Tôn trọng ông bà, tổ tiên, tôn trọng người già, lòng hiếu khách, tôn trọng giá trị gia đình, tình nghĩa vợ chồng thuỷ chung, khát vọng về một cuộc sống ấm no và bình yên, tôn trọng thần linh, và các lực lượng siêu nhiên trong quan hệ trực tiếp với cuộc sống con người
- Về trang phục truyền thống:
So với một số dân tộc khác, trang phục của người Mường không có màu sắcrực rỡ
mà đơn giản hơn nhiều, song cũng có những nét rất đặc trưng Nam giới thường mặc áo ngắn hoặc áo dài, màu chàm, cài khuy, quần dài, rộng, thắt lưng quấn quanh cạp, đầu búi, quấn khăn dài, đầu khăn giắt sang hai bên Nữ giới mặc Váy đen dài, áo khóm màu trắng hoặc sáng Chính cái cạp váy trong trang phục của phụ
nữ Mường đã tạo ra nét đặc trưng riêng của người Mường về sắc thái thẩm mỹ trong trang phục Trang trí của hoa văn nghệ thuật trên cạp váy tạo ra sự tương phản với màu đen của váy và màu trắng trên áo
Điểm nổi bật nhất của cạp váy Mường là những họa tiết trang trí hoa văn trên bề mặt của nó Với một diện tích không lớn, cạp váy chứa đựng một số lượng hoa văn khá phong phú về cả hình thức và kiểu loại Cạp váy được chia làm ba phần gọi là: rang trên, rang dưới và cao Thứ tự ba mảng này được tính từ miệng váy trở xuống, tức là phần trên cùng được gọi là rang trên Hoa văn của mỗi phần là cái để phân biệt chúng với nhau, trong đó hoa văn của rang trên và hoa văn cao, thuần túy là hoa văn hình học, riêng phần cao, đôi khi không có hoa văn, còn phần rang trên thì luôn là hoa văn hình học Phần rang dưới chủ yếu là hoa văn động vật với rất nhiều
mô típ khác nhau.Cạp váy Mường trong bộ trang phục của người phụ nữ Mường vừa giản dị, kín đáo, không phô trương mà lại nền nã, hấp dẫn và không kém phần đặc sắc Một điều đặc biệt là rất nhiều hoa văn trên cạp váy Mường cũng là các mô típ hoa văn phổ biến trên trống đồng Đông Sơn Điều này cho thấy các hoa văn cạp váy Mường có giá trị cả về mặt nghệ thuật lẫn lịch sử, liên quan đến một thời kỳ rực rỡ của văn minh Việt Nam
- Về một số phong tục tập quán và văn hóa dân gian.
+ Tụcchạy theo trong hôn nhân: Đây là một sự linh động và nhân văn trong hôn
nhân cho những đôi trai gái yêu nhau nhưng gia đình hai bên chưa đồng thuận hoặc phía nhà trai không đủ diều kiện để tiến hành nghi lễ ăn hỏi Tục lệ này diễn ra như sau: Đôi trai gái ngầm bố trí một cuộc trộm vợ trong đêm khuya, đến giờ hẹn người con trai đợi sẳn ở dưới cầu thang, cô gái nhận ám hiệu của chàng trai, bí mật rời khỏi nhàvà đi theo chàng trai Lễ đính hôn được tiến hành ngay trong đêm, đơn giản, lặng lẽ Nghi lễ chỉ cần một con gà, một mâm xôi Người đại diện nhà trai khấn tổ tiên và cho cô dâu (lạy ma nhà), qua nghi lễ này cặp trai gái đã thành vợ
Trang 10chồng Tiếp sau đó nhà trai làm thịt lợn mời khách khứa, họ hàng nhà trai và cử ông Mối đem một chân lợn, một chai rượu, trầu cau sang nhà gái thông báo việc trộm vợ nói trên Sau 3 ngày nhà trai sắm lễ vật sang nhà gái để xin lỗi việc đã làm của đôi trai gái, cuối cùng cả hai bên gia đình đều phải thông cảm cho nhau vì việc
đã rồi
+ Tục làm vía:
Làm vía là một nét văn hóa tốt đẹp của người Mường, là một trong những điều kiện để động viên đời sống tinh thần của người Mường (gọi là linh hồn) Đây
là tục lệ có từ lâu đời, biểu hiện cho sự cố kết cộng đồng và dòng họ Làm vía gắn với vòng đời của mỗi thành viên trong cộng đồng, thông thường mỗi người trong đời được làm vía 2 lần là khi mới sinh ra và lúc về già Ngoài ra củng được thực hiện trong lúc ốm đau, bệnh tật, tai nạn rủi ro (theo quan niệm lúc này con người bị mất vía, nên gọi vía về với cơ thể
Làm vía vừa có ý nghĩa giải xui, vừa mang tính cầu mong mọi điều tốt đẹp cho con người Tùy theo sự sắp xếp của thầy cúng (Ậu Mo), thông thường mâm cúng bắt buộc phải có bát nhang (chủ yếu dùng bằng bát gạo trắng cắm ba nén hương) và một chiếc áo của người được gọi vía Mâm cúng thường có hai chiếc đùi
gà, hoặc nguyên con gà luộc đặt lên phía trên đĩa xôi trắng, bên cạnh đó còn có một bát nước, một chai rượu, gạo, muối, ba quả trứng… Trong khi làm lễ, con cháu trong nhà sẽ ngồi ở phía dưới, thỉnh thoảng chắp tay vái lạy Lễ gọi vía sẽ diễn ra khoảng từ một đến hai tiếng đồng hồ, khi thầy cúng gọi vía về thì tất cả đều phải đứng dậy chào vía, nếu vía người già thì lạy 3 cái để tỏ lòng kính cẩn Trong các loại lễ vật làm lễ cúng thì chiếc áo rất quan trọng, theo quan niệm thì linh hồn sẽ theo chiếc áo về với thể xác.Tục làm vía là một nghĩa cử cao đẹp, thể hiện sự hiếu thảo với cha mẹ và ông bà Phong tục này mang đậm bản sắc của người Mường Đây chính là nét văn hóa tín ngưỡng độc đáo, rất cần được gìn giữ, góp phần tô đẹp cho nền văn hóa Việt Nam
+ Lễ kéo Si kéo Sanh:
Trong quan niệm cây Si khi già thường rũ xuống chân gốc, lễ kéo Si kéo Sanh mang ý nghĩa cầu chúc cho người già tiếp tục có sức khỏe, tránh được mọi bệnh tật Lễ kéo Si kéo Sanh cho người già được con cháu tổ chức ngay tại nhà Lễ vật gồm có xôi, gà, chai rượu, bát xôi có cắm 3 cành cây Si và một chậu láđể cạnh bàn thờ Chủ trì cho buổi lễ kéo si là ông Mo Ông Mo kể về sự tích con người, khi
lễ mo chấm dứt, con cháu trong gia đình sẽ thực hiện động tác kéo để cành Si trên bát xôi đứng thẳng lại, biểu tượng cho sự cầu mong sức khỏe ông bà, cha mẹ luôn được trường tồn
+Hát xường, hoạt động văn hóa dân gian tiêu biểu của người Mường:
Trong sinh hoạt văn hóa, Mường Ống nói chung và người Mường Thiết Kế nói riêng có nhiều hình thức trao đổi văn hóa, trong đó hát dân ca “Xường” là hình thức văn nghệ phổ biến nhất Xường là một trong nhiều thành tố dân gian của người Mường như: Xường rang bọ mẹnh, hát đối đáp, hát ru… phản ánh nhận thức