Một số phương pháp hướng dẫn học sinh khối 8 trường THCS pù nhi lập phương trình hóa học

Để góp phần làm đơn giản hoá các khó khăn đó, tôi đã tìm hiểu và lựachọn một số phương pháp giúp các em lập nhanh và chính xác các phương trìnhhoá học phù hợp với trình độ nhận thức của

MỤC LỤC

Trang

MỤC LỤC

-1-DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

-1-I MỞ ĐẦU

-2-1 Lí do chọn đề tài

-2-2 Mục đích nghiên cứu

-3-3 Đối tượng nghiên cứu

-3-4 Phương pháp nghiên cứu

-3-II NỘI DUNG

-4-1 Cơ sở lý luận để đề ra phương pháp

2 Thực trạng của vấn đề

3 Giải pháp thực hiện đề tài

4 Hiệu quả của đề tài

III KẾT LUẬN

1 Kết quả đạt được

2 Kiến nghị

Tài liệu tham khảo

-17-DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

Sáng kiến kinh nghiệm SKKN

Trung học cơ sở THCS

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHỐI 8 TRƯỜNG THCS PÙ NHI

LẬP PHƯƠNG TRÌNH HOÁ HỌC

I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Hóa học là khoa học nghiên cứu các chất, sự biến đổi và ứng dụng củachất Hóa học có vai trò rất quan trọng trong cuộc sống chúng ta khi học mônhóa học, học sinh phải biết tự thu thập, tìm kiếm kiến thức, xử lý thông tin, vậndụng và ghi nhớ biết giải thích các hiện tượng thực tế trong đời sống bằng kiếnthức hóa học Nắm vững quá trình sản xuất hóa học và vấn đề sản xuất ra cácsản phẩm phục vụ con người, ảnh hưởng của sản phẩm hóa học và vấn đề ônhiễm môi trường, đất, nước, không khí, các biện pháp bảo vệ môi trường Hóahọc góp phần giải quyết vấn đề về năng lượng, nhiên liệu và vật liệu cho xã hộihiện tại và tương lai, nguồn năng lượng không phải là vô tận năng lượng đangngày càng cạn kiệt, nguồn nhiên liệu nguyên liệu cho công nghiệp không phải là

vô tận Hóa học đã giúp phát hiện và sử dụng nguyên liệu cho công nghiệp nhưquặng chất khoáng sản và các hóa chất không khí và nước nguồn nguyên liệuthực vật, dầu mỏ than đá khí thiên nhiên Hóa học đã giúp sản xuất ra những vậtliệu có nguồn gốc vô cơ như kim loại, gạch ngói, gốm, sứ, xi măng, thủy tinh,một số hóa chất cơ bản như: HCl, H2SO4, NaCl, NH3, vật liệu có nguồn gốc hữu

cơ ví dụ sơn tổng hợp, nhựa, chất dẻo PVC, cao su tổng hợp nhựa tổng hợp, tơsợi tổng hợp Để giải quyết vấn đề lương thực, thực phẩm cho nhân loại, hóahọc đã có những đóng góp: Nghiên cứu và sản xuất các chất hóa học có tác dụngbảo vệ và phát triển thực vật giúp tăng sản lượng, chất lượng, bảo quản tốt hơnnhư phân bón hóa học, thuốc kích thích sinh trưởng, thuốc bảo vệ thực vật Chếbiến thực phẩm theo công nghệ hóa học Để giải quyết vấn đề may mặc hóa họcgóp phần sản xuất ra tơ sợi hóa học Để giải quyết vấn đề dược phẩm, để chữabệnh hóa học góp phần tạo ra những loại thuốc tân dược đặc hiệu có tác dụngchữa nhiều bệnh hiểm nghèo

Hóa học có tầm quan trọng là vậy, lí thú là vậy, nhưng để học sinh học tốtmôn hóa học giáo viên phải khơi dậy được sự hứng thú say mê đối với môn họccủa học sinh, còn phải giúp các em có kỹ năng thu thập và vận dụng kiến thứcmột cách dễ dàng nhất, đơn giản nhất Tránh hiện tượng học sinh cảm thấy khókhăn và nhàm chán trong tiếp thu và vận dụng kiến thức dẫn đến chán nản vớimôn học

Để làm tốt các bài tập hoá học, việc cần thiết trước hết là các em phải cânbằng nhanh và đúng các phương trình hoá học rồi với làm các bước tiếp theo

Có nhiều phương pháp để cân bằng một phương trình hoá học trong đó có cácphương pháp “thăng bằng electron và ion - eclectron” thăng bằng nhanh vàchính xác Tuy vậy với học sinh lớp 8 chưa thể cân bằng được theo các phương

pháp này, SGK lớp 8 mới chỉ dừng lại ở mức độ nêu ra 3 bước lập 1 phương

trình hoá học là

Bước 1: Viết sơ đồ phản ứng.

Bước 2: Cân bằng số nguyên tử của mỗi nguyên tố:

Bước 3: Viết phương trình hoá học.

Qua thực tế giảng dạy tôi thấy học sinh rất lúng túng ở bước 2 khi đi tìm

hệ số thích hợp đặt trước các công thức Do đó việc lập phương trình hoá học làmột nội dung khó đối với học sinh

Để góp phần làm đơn giản hoá các khó khăn đó, tôi đã tìm hiểu và lựachọn một số phương pháp giúp các em lập nhanh và chính xác các phương trìnhhoá học phù hợp với trình độ nhận thức của các em.

Qua thực tế giảng dạy tại trường THCS Pù Nhi, huyện Mường Lát, tôinhận thấy kỹ năng lập phương trình hóa học của học sinh mình còn hạn chế Vìvậy tôi lựa chọn nghiên cứu và vận dụng đề tài này Đây cũng là đề tài phát triểnthêm của đề tài SKKN năm 2017 của tôi

2 Mục đích nghiên cứu:

Tôi cho rằng, lập phương trình hoá học là vấn đề mới đối với học sinh lớp 8trung học cơ sở, vì vậy để lập đúng phương trình hoá học là việc làm không dễđối với nhiều học sinh lớp 8 Vì khi dạy bài “lập phương trình hóa học” lớp 8giáo viên không đủ thời gian để liệt kê các phương pháp cân bằng mà chỉ giớithiệu cách lập chung (theo sách giáo khoa) nên nhiều học sinh chưa nắm được.Với đề tài này tôi sẽ trình bày một số phương pháp lập phương trình hóa học cụthể, hệ thống mà trong sách giáo khoa và các sách tham khảo khác chưa đề cậpđến hoặc chưa tổng hợp thành hệ thống, từ đó hình thành kỹ năng lập phươngtrình hóa học cho học sinh

3 Đối tượng nghiên cứu:

Đây là nội dung phát triển của đề tài "một số phương pháp cân bằng phương trình hóa học ở lớp 8 trường THCS Pù Nhi" trong năm 2016-2017 của tôi, có

thể áp dụng ở trường trung học cơ sở và giáo viên có thể thực hiện đề tài nàyqua các buổi dạy chuyên đề, bồi dưỡng học sinh giỏi, phụ đạo học sinh yếu kémqua các giờ củng cố, ôn tập, luyện tập chính khóa Trong thời gian nghiên cứu

đề tài này tôi đã áp dụng giảng dạy học sinh lớp 8 trường THCS Pù Nhi - nơi tôiđang công tác

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Tìm hiểu đối tượng học sinh và phân loại

- Xây dựng một số phương pháp cân bằng đúng phương trình hóa học (nhưSKKN năm 2017 tôi đã thực hiện)

- Tùy thuộc đối tượng học sinh đã phân loại để hướng dẫn các em những thaotác tư duy và vận dụng phù hợp để lập phươg trình hóa học

- Kiểm tra, đối chiếu kết quả trước và sau khi vận dụng phương pháp nghiên cứuthông qua bảng thống kê kết quả và rút ra kết luận cần thiết

- Rút ra bài học kinh nghiệm, hướng nghiên cứu, những đề xuất, kiến nghị

II NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận:

Cùng với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học nói chung, định hướngđổi mới phương pháp dạy học hóa học cũng được coi trọng theo hướng quantâm và tạo mọi điều kiện để học sinh trở thành chủ thể hoạt động sáng tạo trong

hoạt động học giúp học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng về hóa học băngnhiều biện pháp khác nhau như:

- Khai thác đặc thù dạy – học bộ môn để tạo ra các hình thức hoạt động đadạng và phong phú

- Đổi mới hoạt động học của học sinh và tăng thời gian hoạt động cho họcsinh trong giờ học

- Tăng mức độ hoạt động nhận thức, hoạt động trí lực, tính chủ động sángtạo của học sinh như thường xuyên sử dụng tổng hợp các phương pháp dạy họcphức hợp để kích thích học sinh tìm tòi chiếm lĩnh tri thức về hóa học

Đổi mới bước đầu đã đem lại kết quả cao về chất lượng bộ môn ở nhiềumặt Tuy nhiên kiến thức hóa học cấp THCS chỉ ở mức độ thấp: các khái niệm,định luật được đưa vào chương trình phần nào mang tính chất khô cứng buộchọc sinh phải biết và vận dụng vào việc giải quyết bài tập và thực tiễn Nội dungchương trình chưa dành nhiều thời gian đi sâu vào quá trình giải quyết vấn đềmột cách triệt để nên ở nhiều nội dung học tập học sinh thấy chán nản, khó tậptrung để tiếp thu và vận dụng kiến thức có hiệu quả đặc biệt là đối tượng họcsinh trung bình – yếu Vì vậy sau một quá trình dạy học hóa học ở cấp Trunghọc cơ sở, tôi mạnh dạn trình bày “Một số phương pháp hướng dẫn học sinh lậpphương trình hoá học” được áp dụng ở trường THCS Pù Nhi qua từng năm họctheo hướng đổi mới giới thiệu đến các đồng nghiệp dạy học hóa học và quý thầy

cô cùng tham khảo

2 Thực trạng vấn đề:

Học sinh được học về phương tình hóa học từ chương 2 của chương trìnhhóa học lớp 8, chỉ với 2 tiết dạy – học trên lớp với mục tiêu đảm bảo nội dungkiến thức, kĩ năng, thái độ học tập của học sinh nên thời gian luyện tập ít, nhiềuhọc sinh chưa nắm rõ, hiểu sâu về cách lập phương trình hóa học đặc biệt là đốitượng học sinh trung bình - yếu Hơn nữa sách giáo khoa cũng chỉ đề cập đượcmột phương pháp lập phương trình hóa học bằng cách chọn hệ số thích hợp màchưa có thời gian phân tích sâu, kĩ để học sinh hiểu được bản chất của vấn đề.Ngay cả học sinh khá - giỏi khi bước đầu tiếp cận với việc lập phương trình hóacũng gặp khó khăn nhất định trong việc chọn hệ số thích hợp, đặc biệt là đốitượng học sinh trung bình - yếu thì việc chọn hệ số thích hợp là một thách thứckhó khăn đối với các em Vì vậy, trong quá trình dạy về phương trình hóa học,ngoài việc dạy trên lớp theo đúng 3 bước lập phương trình hóa học của chươngtrình sách giáo khoa hướng dẫn, tôi còn cố gắng đưa thêm một số phương pháplập phương trình hóa học khác cho học sinh tìm hiểu, vận dụng phù hợp trình

độ, nhu cầu nhận thức của nhiều đối tượng học sinh Cụ thể là:

- Phương pháp chẵn – lẻ

- Phương pháp phân số

- Phương pháp bội số chung nhỏ nhất

Tuy nhiên, đó chỉ là những phương pháp đơn giản để nhẩm và tìm đúng

hệ số của những phương trình hóa học đơn giản áp dụng cho mọi đối tượng họcsinh Còn đối với học sinh khá – giỏi để hướng các em học tập tốt hơn, cân bằngđược những phương trình hóa học phức tạp hơn trong chương trình và sách thamkhảo, tôi đã tham khỏa và áp dụng để hướng dẫn thêm cho các em phương phápcân bằng phương trình hóa học bằng phương pháp đại số Xuất phát từ thực tế

đó, tôi cố gắng tìm tòi và từng bước vận dụng một số phương pháp hướng dẫnhọc sinh lập phương trình hoá học một cách có hiệu quả, đảm bảo cho các emhọc sinh đáp ứng được ngày càng tốt hơn yêu cầu học tập bộ môn ở những nộidung tiếp theo qua bài viết: “Một số phương pháp hướng dẫn học sinh lậpphương trình hoá học”

Kết quả khảo sát giữa kì I năm học 2017 – 2018.

Trong nhiều năm công tác ở trường

trung học cơ sở Pù Nhi, tôi được phân

công giảng dạy bộ môn Hoá lớp 8 và lớp 9

thấy nhiều em học sinh khả năng tiếp thu

và vận dụng kiến thức còn chậm dẫn đến

việc học tập bộ môn Hoá của các em còn

gặp nhiều khó khăn.

Qua quan sát, trò chuyện và điều

tra tình hình về việc tiếp thu kiến thức

lập phương trình hoá học của học sinh ở

trường trung học cơ sở Pù Nhi nói riêng

và các trường trung học cơ sở khác trong

huyện Mường Lát nói chung tôi thấy:

- Có rất nhiều học sinh hiểu cách

lập phương trình hoá học một cách mơ

hồ.

- Kỹ năng lập phương trình hoá học

của nhiều học sinh còn yếu, các em chọn

các hệ số không chính xác Đa số các em

còn lúng túng không biết phải bắt đầu

cân bằng từ nguyên tố hóa học nào trước

nào trước, nguyên tố hóa học nào sau.

Tổng số HS

Cũng qua điều tra, trò chuyện với

nhiều học sinh và các giáo viên đang

giảng dạy bộ môn Hoá học khác, tôi đã

biết được một số nguyên nhân dẫn đến

việc học sinh không cân bằng được

phương trình hoá học là:

- Do học sinh không chú ý vào tiết

học: Đa số những học sinh này thuộc loại

những học sinh học trung bình yếu

-kém Trong giờ học hoá học không thấy

thích thú gì cả, vì vậy việc học môn hoá

học đối với các em là quá khó, giáo viên

hướng dẫn cách cân bằng nhanh quá,

chưa dành nhiều thời gian luyện tập củng

cố, các em không tiếp thu kịp hoặc tiếp

thu chưa đầy đủ kiến thức dẫn đến việc

lập phương trình hóa học thiếu chính xác,

từ đó thấy chán nản không muốn học

hoặc sợ học tập bộ môn.

- Do học sinh thiếu điều kiện học

tập: Đa số học sinh ở nông thôn có điều

kiện gia đình khó khăn, các em phải phụ

giúp gia đình, bố mẹ không quan tâm

hoặc quan tâm không đúng mức đến việc

học tập của con em nên các em có ít thời

gian học ở nhà thậm chí có những em còn

không bao giờ học ở nhà, khi đến lớp

chưa có đủ cơ sở để lĩnh hội kiến thức

mới, lúng túng không biết giải quyết vấn

đề từ đâu, năng lực học tập giảm sút, sợ

cán bộ lớp và giáo viên kiểm tra bài tập

về nhà thậm chí có những hành vi nói dối

hoặc đối phó chứ chưa có ý thức học tập

thật sự.

- Do học sinh thấy mình không có

năng lực: Đa số những em này thấy việc

cân bằng phương trình hoá học quá khó,

khi cân bằng lại không chính xác, điều

này vẫn thường xuyên xảy ra làm cho các

em chán nản, mất tự tin cho rằng mình

không có năng lực học bộ môn hoá, chưa

có biện pháp học tập đúng đắn nên hoài

nghi về khả năng học tập của mình.

- Do học sinh chưa quyết tâm: Việc

học môn hóa học thời lượng 2 tiết/tuần

chủ yếu học lý thuyết, thời gian dành cho

luyện tập và vận dụng kiến thức kĩ năng

để giải quyết bài tập và yêu cầu bộ môn

ít Một số tiết luyện tập, ôn tập, thực hành

được sắp xếp ở cuối chương và trong chế

độ điểm không có phần chấm điểm vở bài

tập nên đôi khi giáo viên sao nhãng việc

giao bài tập về nhà và kiểm tra việc làm

bài tập ở nhà của học sinh Một số học

sinh học trên lớp nhưng về nhà không

dành thời gian học và làm bài tập ngay

dẫn đến kiến thức nhận được trên lớp

phần nào bị quên Khi có giờ bộ môn thì

mang sách giải bài tập ra chép hoặc ỷ lại

mượn vở bài tập của các bạn học khá giỏi

chép để chống đối với sự kiểm tra giám

sát của cán bộ lớp và giáo viên bộ môn

mà chưa tích cực suy nghĩ để tự giải

quyết yêu cầu học tập.

Xuất phát từ những nguyên nhân

nêu trên, để góp phần nâng cao chất

lượng dạy và học bộ môn hoá học, trước

hết phải có những biện pháp tích cực giúp

cho học sinh lập đúng các phương trình

hoá học Muốn vậy, trong quá trình giảng

dạy giáo viên cần phải hướng dẫn cho học

sinh nắm vững ba bước lập phương trình

hoá học, cụ thể:

- Bước 1: Viết sơ đồ của phản ứng,

gồm công thức hóa học của các chất phản

ứng và sản phẩm Mũi tên trong sơ đồ

phản ứng có dạng .

- Bước 2: Cân bằng số nguyên tử

của mỗi nguyên tố: tìm hệ số thích hợp

đặt trước các công thức hóa học các chất

sao cho số nguyên tử của mỗi nguyên tố ở

hai vế đều bằng nhau Đây là bước quan

trọng nhất khi lập phương trình hóa học.

- Bước 3: Viết phương trình hoá

học: thay mũi tên bằng

Qua thực tế giảng dạy tôi thấy học

sinh rất lúng túng ở bước 2 khi đi tìm hệ

số thích hợp đặt trước các công thức ngay

cả những học sinh khá giỏi đôi khi cũng

nhầm lẫn và lập sai phương trình hóa

học, do đó việc cân bằng hoá học là một

nội dung khó đối với học sinh.

Nhằm giúp cho các em học sinh

nắm vững những thao tác và phương

pháp lập đúng các phương trình hoá học

phù hợp với trình độ nhận thức của học

sinh trung học cơ sở, để các em học tốt

hơn môn Hoá học, qua kinh nghiệm thực

tế giảng dạy tôi đã tìm hiểu và lựa chọn

một số phương pháp cơ bản, cụ thể như

sau:

Phương pháp 1: Lập phương trình hoá

học bằng phương pháp chẵn - lẻ.

Nguyên tắc: Để lập phương trình

hoá học theo phương pháp này ta cần

thực hiện theo ba bước cơ bản sau:

Bước 1: Viết sơ đồ phản ứng.

Bước 2: Cân bằng số nguyên tử của mỗi

nguyên tố.

- Nên bắt đầu từ những nguyên tố

hóa học mà số nguyên tử có nhiều và

không bằng nhau ở hai vế.

- Trường hợp số nguyên tử của một

nguyên tố ở vế này là số chẵn và ở vế kia

là số lẻ thì trước hết phải đặt hệ số 2 cho

chất mà số nguyên tử là số lẻ, rồi tiếp tục

đặt hệ số cho phân tử chứa số nguyên tử

chẵn ở vế còn lại sao cho số nguyên tử của

nguyên tố này ở hai vế bằng nhau.

Bước 3: Viết phương trình hoá học.

Ví dụ 1: Lập phương trình hoá học của

- Bắt đầu từ nguyên tố O có nhiều

nguyên tử hơn Trước hết phải làm chẵn

Al + CuCl 2 -> AlCl 3 + Cu

Bước 2: Cân bằng số nguyên tử của mỗi

nguyên tố.

Ta thấy số nguyên tử Cl trong

CuCl 2 là chẵn còn trong AlCl 3 lẻ

Ta làm chẵn số nguyên tử Cl trước

bằng cách thêm 2 trước công thức AlCl 3

Al + CuCl 2 -> 2AlCl 3 + Cu Tiếp theo thêm 3 vào trước CuCl 2

Al + 3CuCl 2 -> 2AlCl 3 + Cu Cuối cùng ta cân bằng Cu và Al

bằng cách thêm 2 trước Al, thêm 3 trước

Cu ta được phương trình hoá học:

2Al + 3CuCl 2  2AlCl 3 +

to

to

to

to

Lưu ý: Trong trường hợp phân tử có

nhóm nguyên tử và sau phản ứng (trong

sản phẩm) nhóm nguyên tử không bị biến

đổi thì ta coi cả nhóm nguyên tử tương

đương với một nguyên tố để cân bằng cho

áp dụng cho nhiều đối tượng học sinh.

- Tuy nhiên, phương pháp này rất

khó áp dụng đối với những phương trình

phức tạp.

Phương pháp 2: Lập phương trình hoá

học bằng phương pháp phân số.

Nguyên tắc: Để lập phương trình

hoá học theo phương pháp này ta cần

thực hiện theo ba bước sau:

Bước 1: Viết sơ đồ của phản ứng

Bước 2: Chọn các hệ số là số nguyên hay

phân số đặt trước các công thức hoá học

sao cho số nguyên tử của các nguyên tố ở

hai vế bằng nhau

Bước 3: Quy đồng mẫu số rồi khử mẫu.

Bước 4: Viết phương trình hoá học.