Thủ tục tố tụng dân sự được tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm áp dụng trong trường hợp đương sự chết và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về vấn đề này

Theo khoản 1 Điều 189 Bộ luật tố tụng dân sự, một trong các căn cứ tạm đình chỉ việc giải quyết vụ án dân sự là “đương sự là cá nhân đã chết, cơ quan, tổ chức đã sáp nhập, chia, tách, gi

MỤC LỤC:

MỞ ĐẦU: 1

NỘI DUNG: 1

1.Khái quát chung về đương sự trong tố tụng dân sự 1

2 Thủ tục tố tụng dân sự được tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm áp dụng trong trường hợp đương sự chết 2

2.1 Tại phiên tòa sơ thẩm 2

2.1.1 Khi đương sự chết mà quyền và nghĩa vụ của họ được thừa kế 2

2.1.2 Khi đương sự chết mà quyền và nghĩa vụ của họ không được thừa kế 4

2.2 Tại phiên tòa phúc thẩm 5

2.2.1 Khi đương sự chế mà quyền và nghĩa vụ của họ được thừa kế 5

2.2.2 Khi đương sự chết mà quyền và nghĩa vụ của họ không được thừa kế 5

3 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về thủ tục tố tụng dân sự được Tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm áp dụng trong trường hợp đương sự chết 6

KẾT LUẬN 8 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

Thủ tục tố tụng nói chung và thủ tục tố tụng dân sự nói riêng bao gồm nhiều khâu, nhiều giai đoạn hết sức phức tạp Thành phần tham gia tố tụng cũng rất đa dạng và những vấn đề phát sinh trong quá trình tiến hành tố tụng cũng muôn hình vạn trạng, vì vậy pháp luật đã dự báo và đưa ra rất nhiều quy định điều chỉnh những vấn đề phát sinh đó Một trong những vấn đề đáng kể ở đây chính là việc đương sự chết trong quá trình tố tụng Vấn đề đặt ra là ở mỗi thời giai đoạn, thời điểm khác nhau trong quá trình tố tụng, khi mà đượng sự chết thì cách thức giải quyết được pháp luật quy định như thế nào? Quy định như vậy đã hợp lý về mặt lý luận và phù hợp với thực tiễn hay chưa? Để tìm hiểu rõ hơn

về vấn đề này, nội dung bài tập lớn học kì của em xin được làm rõ nội dung đề bài số 09:

“Thủ tục tố tụng dân sự được Tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm áp dụng trong trường hợp đương sự chết và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về vấn đề này”

NỘI DUNG

Theo quy định tại khoản 1, Điều 56 BLTTDS 2004: “Đương sự trong vụ án dân sự

là cá nhân, cơ quan tổ chức bao gồm: Nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan”

Trên cơ sở đó có thể hiểu: “Đương sự trong vụ án dân sự là người tham gia tố tụng

để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách”.

Đặc điểm của đương sự trong vụ án dân sự:

- Là chủ thể của quan hệ pháp luật nội dung có quyền và lợi ích bị xâm phạm hoặc cần được xác định trong vụ án dân sự Sự liên quan về quyền, lợi ích của đương sự đối với quá trình giải quyết vụ án dân sự có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp

- Là chủ thể được Tòa án cho phép tham gia vào quá trình giải quyết vụ án dân

sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình Đương sự có thể mong muốn tham gia hoặc buộc phải tham gia vào việc tố tụng do việc “khởi động” vụ án của nguyên đơn hoặc người yêu cầu và được tòa án thụ lý giả quyết

- Các đương sự bình đẳng với nhau trong quan hệ tố tụng, có thể tham gia tố tụng độc lập hoặc thông qua người đại diện trong tố tụng dân sự Những quyền và nghĩa

vụ tố tụng của đương sự mà pháp luật quy định là cơ sở để các đương sự có điều kiện thuận lợi như nhau khi tham gia vào quan hệ tố tụng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của mình về mặt nội dung

- Chủ thể có quyền tự định đoạt việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình là cơ sở để phát sinh, thay đổi hay chấm dứt quá trình giải quyết vụ án dân sự Khác với các chủ thể khác, chỉ có đương sự mới có quyền tự định đoạt trong việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ về tố tụng các chủ thể tố tụng khác có nghĩa vụ tôn trọng và bảo đám quyền tự định đoạt của đương sự

 Việc giải quyết vụ việc dân sự tại tòa án là do nhu cầu giải quyết các quan hệ pháp luật nội dung giữa các đương sự để ổn định xã hội, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp giữa các đương sự là một thành phần chủ yếu của vụ việc dân sự Mặt khác, đương sự cũng chính là chủ thể của quan hệ pháp luật nội dung được tòa án giải quyết trong vụ việc dân sự, có quyền định đoạt quyền lợi ích của mình khi tham gia quan hệ Khi tham gia vào quá trình tố tụng dân sự, các đương sự vẫn có quyền định đoạt quyền lợi của mình Do đó, hoạt động tố tụng của các đương sự có thể dẫn đến việc làm phát sinh, thay đổi hay đình chỉ tố tụng Các đương sự trong vụ việc dân sự gồm có: nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự; người có yêu cầu, người bị yêu cầu, người có liên quan trong việc dân sự

trường hợp đương sự chết.

2.1.1 Khi đương sự chế mà quyền và nghĩa vụ của họ được thừa kế.

Theo khoản 1 Điều 189 Bộ luật tố tụng dân sự, một trong các căn cứ tạm đình chỉ

việc giải quyết vụ án dân sự là “đương sự là cá nhân đã chết, cơ quan, tổ chức đã sáp nhập, chia, tách, giải thể mà chưa có cá nhân, cơ quan, tổ chức kế thừa quyền và nghĩa

vụ tố tụng của cá nhân, cơ quan, tổ chức đó” Trong quá trình tòa án đang tiến hành giải

quyết vụ án thì có thể xảy ra việc đương sự là cá nhân chết làm gián đoạn việc giải quyết

vụ án Việc kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng được thực hiện theo quy định tại Điều 62

Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) theo đó, trường hợp đương

sự là cá nhân đang tham gia tố tụng chết mà quyền, nghĩa vụ về tài sản của họ được người thừa kế tham gia tố tụng (khoản 1, Điều 62 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004)

Người thừa kế của đương sự được xác định theo quy định về thừa kế của Bộ luật dân sự năm 2005 Nếu trong trường hợp có nhiều người thừa kế (thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật) thì về nguyên tắc, tất cả những người thừa kế tham gia tố tụng hoặc

họ phải thỏa thuận với nhau bằng văn bản để cử người đại diện tham gia hoặc cùng ủy quyền cho người khác đại diện tham gia tố tụng

Trường hợp tất cả người thừa kế đều từ chối nhận di sản, không có người thừa kế hoặc có người thừa kế nhưng người thừa kế không được hưởng thì tài sản thuộc về Nhà nước, sau khi thực hiện việc thanh toán các nghĩa vụ theo thứ tự ưu tiên được quy định tại Điều 683 Bộ luật dân sự năm 2005 Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là về nguyên tắc tài sản đó thuộc về nhà nước Tòa án phải tiếp tục giải quyết vụ việc dân sự nhưng cá nhân, cơ quan,

tổ chức nào đại diện cho lợi ích của Nhà nước tham gia tố tụng trong trường hợp này pháp luật tố tụng hiện hành không có quy định Ngoài ra, cần phải phân biệt trường hợp này với trường hợp nguyên đơn hoặc bị đơn là cá nhân đã chết mà quyền, nghĩa vụ của họ không được thừa kế thì Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án dân sự (điểm a khoản 1 Điều 192 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004) và vấn đề thừa kế quyền, nghĩa vụ tố tụng không đặt ra

Hậu quả của việc đình chỉ vụ án được quy định tại Điều 193 Bộ Luật tố tụng dân

sự: “1 Khi có quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự, đương sự không có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết lại vụ án dân sự đó, nếu việc khởi kiện vụ án sau không có

gì khác với vụ án trước về nguyên đơn, bị đơn và quan hệ pháp luật có tranh chấp, trừ các trường hợp quy định tại các điểm c, e và g khoản 1 Điều 192 của Bộ luật này và các trường hợp pháp luật có quy định khác”.

Trường hợp đương sự là cơ quan, tổ chức đang tham gia tố tụng phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể, sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức, thì việc kế thừa nghĩa

vụ tố tụng dân sự đó được xác định như sau:

- Nếu tổ chức phải chấm dứt hoạt động (bị giải thể buộc phá sản) là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty hợp danh thì cá nhân, tổ chức là thành viên của tổ chức đó hoặc đại diện của họ tham gia tố tụng (điểm a khoản 2 Điều 42 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004) Tuy nhiên cũng cần phân biệt khi xác định việc kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng trong hai trường hợp sau:

- Trường hợp tổ chức phải chấm dứt hoạt động là loại hình tổ chức trong đó, thành viên chỉ phải chịu trách nhiệm hữu hạn như công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn (điểm a khoản 1 Điều 26, điểm b khoản 1 Điều 51 Luật doanh nghiệp), doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài (Điều 6, Điều 15 Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam) thì cá nhân, tổ chức là thành viên tổ chức đó khi tham gia tố tụng chỉ phải chịu trách nhiệm tài sản tối đa bằng phân tài sản còn lại của các tổ chức đó khi phải chấm dứt hoạt động hoặc bị giải thể nếu các cá nhân và tổ chức thành viên này đã hoàn thành nghĩa vụ đóng góp vốn theo quy định trong điều lệ của doanh nghiệp Nếu có thành viên chưa hoàn thành nghĩa vụ góp vốn thì người đó phải thực hiện nghĩa vụ này bao gồm

cả gốc và lãi theo quy định tại khoản 1 Điều 37 Luật doanh nghiệp và khoản 2 Điều 11a Nghị định số /2000/NĐ – CP của Chính phủ ngày 03/02/2000 (đã được sửa đổi bổ sung một số điều bằng Nghị định số 125/2004/NĐ-CP ngày 19/5/2004 của Chính phủ) Nếu tài sản còn lại của tổ chức bị chấm dứt hoạt động hoặc bị giải thể chưa bị chia cho các thành viên, thì nghĩa vụ tài sản được thực hiện từ toàn bộ số tài sản còn lại Nếu tài sản còn lại

đã được chia cho các thành viên thì mỗi thành viên tham gia tố tụng phải thực hiện nghĩa

vụ tài sản của tổ chức bị chấm dứt hoạt động hoặc bị giải thể tương ứng với phần tài sản của mình đã nhận

- Trường hợp tổ chức phải chấm dứt hoạt động là công ty hợp danh thì cá nhân, tổ chức là thành viên góp vốn chỉ chịu trách nhiệm tài sản về các nghĩa vụ của công ty trong phạm vi số vốn đã góp vào công ty, còn các cá nhân là thành viên hợp danh phải chịu trách niệm tài sản về các nghĩa vụ tài sản của công ty bằng toàn bộ tài sản của mình (điểm

b, c khoản 1 Điều 95 Luật doanh nghiệp)

- Nếu cơ quan, tổ chức phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể là cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp, doanh nghiệp nhà nước thì đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức được giao tiếp nhận các quyền, nghĩa vụ của cơ quan, tô chức để tham gia tố tụng Tuy nhiên, cũng

cần lưu ý rằng trong trường hợp cơ quan, tổ chức đã bị giải thể hoặc bị tuyên bố phá sản

mà không có cá nhân, tổ chức, cơ quan kế thừa quyền, nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức đó thì Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án dân sự (điểm b khoản 1 Điều

192 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004)

- Nếu tổ chức được tổ chức lại bằng cách hợp nhất, sáp nhật, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức thì cá nhân, tổ chức nào tiếp nhận quyền, nghĩa vụ của tổ chức đó sẽ tham gia tố tụng (điểm c khoản 2 Điều 62 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004)

- Nếu đương sự là tổ chức không phải là pháp nhân mà người đại diện hoặc người quả lý đang tham gia tố tụng chết thì tổ chức đó phải cử ng

ười khác làm đại diện để tham gia tố tụng Nếu tổ chức đó phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể thì cá nhân là thành viên của tổ chức đó tham gia tố tụng (khoản 3, Điều

62 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004)

Về hình thức thủ tục: Theo quy định tại Điều 194 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004

(sửa đổi, bổ sung năm 2011), thì thẩm phán được phân công giải quyết vụ án dân sự có thẩm quyền ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự đó Quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự phải được lập thành văn bản Trong thời hạn 5 ngày kể từ ngày

ra quyết định tạm đình chỉ, tòa án phải gửi quyết định đó cho đương sự và viện kiểm sát cùng cấp

Tạm đình chỉ việc giải quyết vụ án không phải là chấm dứt việc giải quyết vụ án và đình chỉ tố tụng mà bản thân quá trình giải quyết vụ án chỉ tạm thời bị gián đoạn trong một thời gian nhất định Vì vậy, sau khi có quyết định tạm đình chỉ hoạt động giải quyết

vụ án, tòa án không xóa sổ thụ lý đối với vụ án này mà chỉ ghi chú vào sổ thụ lý số, ngày, tháng, năm của quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự đó Thời hạn tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự, pháp luật không quy định cụ thể Tuy nhiên, sau khi có quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án, nếu thấy có lý do hay căn cứ tạm đình chỉ không còn thì tòa

án lại tiếp tục giải quyết vụ án

2.1.2 Khi đương sự chết mà không có người thừa kế quyền và nghĩa vụ của họ.

Trong quá trình chuẩn bị xét xử, nếu có căn cứ do pháp luật quy định để ngừng việc giải quyết vụ án dân sự thì tòa sẽ sẽ quyết định ngừng giải quyết vụ án dân sự - quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự Và sau khi có quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân

sự, các hoạt động tố tụng giải quyết vụ án dân sự được ngừng lại Theo quy định tại Điều

192 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) thì một trong các căn

cứ đình chỉ vụ án dân sự có:

“a) Nguyên đơn hoặc bị đơn là cá nhân đã chết mà quyền, nghĩa vụ của họ không được thừa kế;

b) Cơ quan, tổ chức đã bị giải thể hoặc bị tuyên bố phá sản mà không có cá nhân,

cơ quan, tổ chức nào kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của cơ quan, tổ chức đó;…”

Theo quy định tại Điều 194 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011), khi phát hiện có một trong các căn cứ nêu ở Điều 192 thì thẩm phán được phân công giải quyết vụ án dân sự có thẩm quyền ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân

sự Quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự được lập thành văn bản Trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định đó cho đương sự và viện kiểm sát cùng cấp Sau khi có quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự thì mọi hoạt động tố tụng giải quyết vụ

án dân sự phải được ngừng lại Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án dân sự xóa tên vụ án dân sự trong sổ thụ lý

Hậu quả của việc đình chỉ vụ án khi đương sự chết mà không có người thừa kế quyền và nghĩa vụ của họ thì khi đó theo khoản 2 Điều 192 Tòa án xóa tên vụ án đó trong

sổ thụ lý vụ án Và ngoài ra tiền tạm ứng án phí sẽ được sung vào công quỹ nhà nước

 Như vậy, đối với trường hợp đương sự chết khi đang trong quá trình giải quyết ở cấp sơ thẩm thì trước hết vụ án sẽ tạm đình chỉ Lúc này sẽ có hai trường hợp là tìm thấy đương sự thay thế (người thừa kế) và không tìm thấy đương sự thay thế Nếu tìm

thấy đương sự thay thế thì vụ việc sẽ được xét xử theo Điều 191 là “tiếp tục giải quyết vụ

án dân sự khi lí do đình chỉ không còn” và nếu không tìm thấy thì vụ việc sẽ được giải

quyết theo điểm a) khoản 1 Điều 192 khi đương sự chết và quyền, nghĩa vụ không được thừa kế

Theo Điều 259 về Tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án quy định: “Tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án, hậu quả của việc tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm vụ án và tiếp tục xét xử phúc thẩm vụ án được thực hiện theo quy định tại các điều 189, 190 và 191 của Bộ luật này”.

Quyết định đình chỉ vụ án được quy định tại điểm a) khoản 1 Điều 260: “ Quyết định đình chỉ xét xử vụ án được quy định nếu đương sự chết theo theo điểm a) khoản 1 Điều 192”.

2.2.1 Khi đương sự chết mà quyền, nghĩa vụ của họ được thừa kế.

Nếu có căn cứ đình chỉ giải quyết vụ án như ở cấp sơ thẩm thì tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm Các quy định về căn cứ tạm đình chỉ, hậu quả của việc tạm đình chỉ và tiếp tục giải quyết vụ án sau khi có quyết định tạm đình chỉ xét xử phúc thẩm được thực hiện theo các quy định tương ứng về tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự ở tòa án cấp sơ thẩm được quy định tại các điều 189, 190, 191 Bộ luật tố tụng dân sự

2.2.2 Khi đương sự chết mà không có người thừa kế quyền và nghĩa vụ của họ.

Theo Điều 259 thì tạm đình chỉ vụ án chỉ xảy ra khi có căn cứ tại Điều 189 và hậu quả của việc tạm đình chỉ sẽ được quy định tại Điều 190 và Điều 191

Như vậy, theo căn cứ tạm đình chỉ tại Điều 189 thì nếu đương sự chết mà chưa tìm thấy người thừa kế thì vụ án sẽ được đình chỉ Khi đó thủ tục tại phiên tòa phúc thẩm cùng

sẽ giống với thủ tục tại phiê tòa sơ thẩm

Theo quy định tại khoản 1 Điều 260 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011), tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm trong trường hợp sau:

“a) Trong các trường hợp quy định tại điểm a và điểm b khoản 1 Điều 192 của Bộ luật này…”

Tại Điều 278 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011)

thì “Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ giải quyết vụ án nếu trong quá trình giải quyết tại Tòa án cấp sơ thẩm, vụ án thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 192 của Bộ luật này.” Như vậy, nếu như đương sự chết trong quá trình giải

quyết tại tòa án cấp sơ thẩm mà sang đến cấp phúc thẩm thì về thủ tục tòa án cấp phúc thẩm phải hủy bản án sơ thẩm và ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án

cấp sơ thẩm, phúc thẩm áp dụng trong trường hợp đương sự chết.

Theo khoản 1 Điều 189 quy định nếu đương sự chết mà chưa có người thay thế quyền và nghĩa vụ của họ, nghĩa là vụ án tạm đình chỉ lại không có đương sự thay thế

đương sự bị chết Tuy nhiên thời hạn đình chỉ lại không có quy định cụ thể về thời gian bao lâu mà chỉ quy định tại Điều 190 về việc tiếp tục xét xử vụ án nếu như lý do đình chỉ

được giải quyết

Chính vì vậy nếu như tại khoản 1 Điều 189 có căn cứ là có đương sự thừa kế quyền và nghĩa vụ nhưng chưa tìm thấy do mất tích, lưu lạc… thì thơi hạn để tuyên bố người đó chết hay mất tích là rất dài Như vậy thời hạn đình chỉ vụ án quá lâu trong khi đó nếu vụ việc cần giải quyết nhanh chóng thì sẽ ảnh hưởng đến đương sự khác trong vụ án

Và nếu như người thừa kế quyền và nghĩa vụ của đương sự bị chết không có đủ năng lưc hành vi dân sự và cũng không còn ai là người giám hộ hay đại diện hợp pháp để tham gia vào quan hệ pháp luật tố tụng cũng chưa được đề cập đến.

Do tính chất nhân thân nên khi đương sự chết, quyền và nghĩa vụ nhân thân đương nhiên chấm dứt Do đó, tòa án phải đình chỉ việc giải quyết vụ án vì đối tượng xét xử không còn nữa Nhưng trường hợp quyền và nghĩa vụ của đương sự được thừa kế nhưng không có người thừa kế, người thừa kế từ chối hoặc bị tước quyền tham gia tố tụng do người thừa kế thuộc trường hợp của Điều 642, 643 BLDS năm 2005 thì giải quyết như thế nào, đặc biệt là trường hợp bị đơn chết mà quyền và nghĩa vụ tài sản của họ không có người thừa kế, họ có tài sản để thực hiện yêu cầu của nguyên đơn Trong thực tế, các tòa

án thường giải quyết theo các phương án khác nhau Có tòa án máy móc căn cứ luôn điểm

a, Khoản 1 Điều 192 BLTTDS ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án Theo em, điều

đó là không hợp lý, bởi:

Điều 647 BLDS năm 1995 quy định “nếu không có người thừa kế theo di chúc, theo pháp luật hoặc có nhưng không được quyền hưởng di sản, từ chối quyền hưởng di sản, thì di sản không có người thừa kế thuộc về nhà nước” và Khoản 4, Điều 640 BLDS năm 1995 về thực hiện nghĩa vụ tài sản theo di chúc do người chết để lại thì “nhà nước,

cơ quan, tổ chức hưởng di sản theo di chúc thì cũng phải thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại là cá nhân”.

Còn Điều 644 BLDS năm 2005 cũng quy định tương tự rằng: “trong trường hợp không có người thừa kế theo di chúc, theo pháp luật hoặc có nhưng không được quyền

hưởng di sản, từ chối nhận di sản thì tài sản còn lại sau khi đã thực hiện nghĩa vụ về tài sản mà không có người nhận thừa kế thuộc nhà nước”.

Có thể thấy, nếu không có người thừa kế, pháp luật chưa quy định Nhà nước hưởng

di sản với tư cách gì nhưng nếu tòa án đình chỉ việc giải quyết vụ án sẽ quá thiệt thòi cho các đương sự còn lại

Vì vậy, theo em, đại diện của cơ quan nhà nước nhận tài sản của bị đơn sẽ phải tiếp tục tham gia tố tụng thay bị đơn để giải quyết tranh chấp với nguyên đơn Việc này đại diện cơ quan nhà nước có thể thuê luật sư hoặc sử dụng luật sư công thay mặt nhà nước tham gia tố tụng Khi trả xong món nợ của bị đơn đối với nguyên đơn, thì nhà nước mới nhận được tài sản của bị đơn Đó cũng là cách tốt nhất để bảo đảm quyền lợi của nguyên đơn, của nhà nước

Về thủ tục tại phiên tòa sơ thẩm khi đương sự chết căn cứ vào Điều 192:

Theo điểm a) khoản 1 Điều 192 thì vụ án được đình chỉ khi đương sự chết mà không có người thừa kế quyền và nghĩa vụ của họ

Sự kiện đương sự chết sau khi Tòa án đã thụ lý vụ án dân sự nhưng nguyên đơn không biết được địa chỉ của những người thừa kế quyền, nghĩa vụ tố tụng của đương sự đã chết, sự kiên này không thuộc căn cứ nào quy định tại khoản 1 Điều 192 BLTTDS và cũng không thuộc khoản 1 Điều 192 BLTTDS Vì vậy, căn cứ ở Khoản 2 Điều 192 BLTTDS phải xảy ra trước khi đương sự khởi kiện Do đó Tòa án không thể áp dụng khoản 2 Điều 192 để ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án, trả lại đơn kiện cho đương sự như Tòa án cấp sơ thẩm đã làm Và Tòa án cũng không thể áp dụng điều 168 BLTTDS trả lại đơn kiện và thông báo cho đương sự biết như đối với tòa án cấp phúc thẩm Trong

trường hợp này Tòa án phải áp dụng khoản 1 Điều 189 BLTTDS: “Đương sự chết là cá nhân đã chết, cơ quan, tổ chức đã sáp nhận, chia, tách, giải thế mà chưa có cá nhân, cơ quan, tổ chức kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của cá nhân, cơ quan, tổ chức đó” để ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án.”

Thêm một vấn đề nữa, thực tiễn cho thấy nhiều vụ án bị đơn là cá nhân chết tuy có

người thừa kế nhưng bị đơn lại không để lại di sản thừa kế Trong trường hợp này có tòa

án đã vận dụng quy định tại khoản 1 Điều 189 BLTTDS để ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án Theo như trường hợp này thì chưa có cơ sở pháp lý nào để giải quyết những vướng mắc mà Tòa án đang gặp phải, giả sử như đương sự đã chết đang chịu một khoản

nợ mà không để lại di sản thừa kế thì Tòa án sẽ xử lý như thế nào? Yêu cầu người thừa kế trả nợ hay bác đơn đòi nợ của nguyên đơn? Theo tôi, trong trường hợp này Luật cần quy định rõ ràng hơn, đương sự chết mà không để lại tài sản thì người thừa kế phải có nghĩa vụ trả nợ thay cho đương sự đã chết, lúc này Tòa án sẽ ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết

vụ án dân sự Cũng cần nói thêm một trường hợp nữa là nếu người thừa kế yêu cầu không nhận quyền thừa kế của mình (mặc dù đương sự chết không để lại tài sản) thì Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ vụ án dân sự

Trên cơ sở đó, kiến nghị:

Bổ sung căn cứ đình chỉ giải quyết vụ án nếu bị đơn là cá nhân chết nhưng không

để lại tài sản thừa kế

Qua những phân tích về thực tiễn tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ việc dân sự thì cho thấy đối với trường hợp bị đơn là cá nhân chết, có người thừa kế nhưng không để lại di sản thừa kế thì Tòa án đã vân dụng tại quy định tại khoản 1 Điều 189 để ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án

Bản chất của sự kiện nguời có nghĩa vụ chết không để lại di sản là căn cứ để tòa án chấm dứt việc giải quyết vụ án, tuy nhiên do pháp luật còn bỏ sót các căn cứ này nên tôi

xin kiến nghị bổ sung vào điều 189 BLTTDS quy định: “Nếu người thừa kế đồng ý nhận

là nguời được thừa kế của đương sự thì người thừa kế có trách nhiệm thanh toán mọi khoản nợ của đương sự và trong trường hợp này Tòa án ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án”

Đồng thời bổ sung vào điều 192 BLTTDS : “Nếu người thừa kế từ chối nhận thừa

kế của đương sự hoặc không đủ năng lực để nhận thừa kế thì Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quết vụ án dân sự.”

Bổ sung quy định hướng dẫn việc sử lý trong trường hợp tranh chấp về tài sản nhưng nguyên đơn chết mà không có người thừa kế.

Do không có giải thích cụ thể nên dẫn tới hiện tượng hiểu và vận dụng không đúng

quy định tại điểm a khoản 1 Điều 192 BLTTDS “ nguyên đơn, bị đơn chết mà quyền, nghĩa vụ của họ không được thừa kế” để ra quyết định đình chỉ, giải quyêt vụ án trong

trường hợp nguyên đơn có tài sản đang tranh chấp chết nhưng k có người thừa kế tài sản Việc vận dụng như trên là không đúng với tinh thần tại điểm a khoản 1 Điều 192 BLTTDS Bởi vì quy đinh này được áp dụng cho các quan hệ về nhân thân mà quyền và nghĩa vụ của nguyên đơn không được thừa kế Đối với trường hợp nên nêu trên thì đây là trường hợp tranh chấp về tài sản, nguyên đơn chết, quyền, nghĩa vụ tài sản được thừa kế nhưng không có người thừa kế Ngoài ra, theo quy định tại Điều 644 BLDS năm 2005 thì

tài sản không có người thừa kế thuộc về nhà nước Do vậy, kiến nghị bổ sung quy định :

Đối với vụ án tranh chấp về tài sản mà nguyên đơn chết nhưng không có người thừa kế tài sản thì Tòa án không đình chỉ mà vẫn tiến hành giải quyết vụ án Nếu quyết định tài sản thuộc quyền sở hữu, sử dụng của nguyên đơn thì tài sản này thuộc về nhà nước quản lý

KẾT LUẬN

Qua những phân tích trên về thủ tục tố tụng dân sự mà Tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm áp dụng trong trường hợp đương sự chết, nhận thấy rằng: mặc dù pháp luật có dự liệu trước các thủ tục cũng như hướng giải quyết cho các trường hợp khi được sự chết, tuy nhiên, bình xét dưới nhiều góc độ thì những quy định của pháp luật về vấn đề này vẫn còn nhiều vướng mắc, hạn chế Pháp luật cần hoàn thiện hơn nữa để có thể bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự cũng như những người liên quan khi đương

sự tham gia tố tụng dân sự chết

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Tố tụng dân sự, Nxb Tư pháp,

Hà Nội, 2009

2 TS Lê Thu Hà, Bình luận khoa học một số vấn đề của pháp luật tố tụng dân

sự và thực tiễn áp dụng, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2009.

3 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004

4 Phạm Hải Tâm, Tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ việc dân sự theo quy định của bộ luật TTDS năm 2004.