Phân tích cơ cấu xã hội đô thị và nêu ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu xã hội học đô thị đối với lĩnh vực pháp luật

MỞ BÀISau 26 năm thực hiện công cuộc đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng, cùng với những thành tựu to lớn về kinh tế - xã hội, xã hội Việt Nam cũng đã diễn ra một quá trình biến đổi toàn d

MỞ BÀI

Sau 26 năm thực hiện công cuộc đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng, cùng với những thành tựu to lớn về kinh tế - xã hội, xã hội Việt Nam cũng

đã diễn ra một quá trình biến đổi toàn diện vô cùng lớn lao cả ở tầm vĩ mô

và vi mô, cả về kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội… Vấn đề đặc biệt quan trọng cần kể đến là sự biến đổi mạnh mẽ của cơ cấu xã hội đô thị Cùng với những thành tựu to lớn của công cuộc đổi mới, những biến đổi mạnh mẽ của

xã hội đặc biệt của xã hội đô thị thời gian qua cũng đang đặt ra nhiều vấn đề, thách thức gay gắt Đó là, sự mất cân đối về cơ cấu của nền kinh tế, cơ cấu giai cấp, cơ cấu dân cư, cơ cấu ngành nghề, cơ cấu dân tộc, tôn giáo…; sự phân hoá giữa thành thị và nông thôn, giữa đồng bằng và miền núi, giữa giàu

và nghèo trong phát triển; sự bất bình đẳng giữa các tầng lớp, các giới, các nhóm xã hội…; đặc biệt, sự phân hoá giàu nghèo, sự phân tầng xã hội ngày càng trở nên gay gắt Bên cạnh đó là sự xuất hiện những vấn đề mới như: dân số tăng, việc làm và di cư tự do; sự tăng nhanh của giai cấp công nhân

và sự giảm sút nguồn lực lao động ở nông thôn; các tệ nạn xã hội; sự bất bình đẳng giới và nguy cơ khủng hoảng gia đình; sự thay đổi chuẩn mực đạo đức và lối sống ở lớp trẻ…Chính vì sự quan trọng của vấn đề nên em xin lựa chọn đề tài :” Phân tích cơ cấu xã hội đô thị và nêu ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu xã hội học đô thị đối với lĩnh vực pháp luật”

Bài làm trên của em còn thiếu sót mong thầy cô góp ý để em hoàn thiện bài của mình tốt hơn

Em xin trân trọng cảm ơn !

NỘI DUNG

1 Một số khái niệm cơ bản.

Xã hội học đô thị là nghành khoa học xã hội học chuyên biệt xét theo

cơ cấu xã hội – lãnh thổ, nghiên cứu lịch sử hình thành, các quy luật hoạt động và phát triển của xã hội đô thị với tư cách là một chỉnh thể, bản chất và các biểu hiện của các sự kiện, hiện tượng xã hội và các quá trình xã hội diễn

ra trong đời sống xã hội đô thị

Đô thị là hình thức tồn tại của xã hội loài người trong phạm vi không

gian - xã hội mang tính cụ thể về mặt lịch sử, là hình thức tổ chức cư trú của con người, được đặc trưng bởi các chỉ báo sau:

+ Số lượng dân cư tập trung trên phạm vi lãnh thổ hạn chế (mật độ dân

số cao)

+ Đại bộ phận dân cư làm các hoạt động sản xuất phi nông nghiệp

+ Là môi trường sống trực tiếp, tạo ra những điều kiện thuận lợi cho sự phát triển xã hội và cá nhân

+ Giữ vai trò chủ đạo đối với các vùng nông thôn xung quanh và với toàn xã hội nói chung

2 Cơ cấu xã hội đô thị

2.1Khái niệm cơ cấu xã hội đô thị

Cơ cấu xã hội đô thị là tổng thể các giai cấp, các tầng lớp xã hội, các

nhóm xã hội hợp thành cộng đồng dân cư của một đô thị xét trong các mối liên hệ và sự tác động qua lại lẫn nhau giữa chúng Cơ cấu xã hội đô thị bao gồm các tiểu cơ cấu thành phần mà những bộ phận chủ yếu là cơ cấu xã hội – nhân khẩu, cơ cấu xã hội – lãnh thổ, cơ cấu xã hội – nghề nghiệp, cơ cấu

xã hội – giai cấp…

- Cơ cấu xã hội – nhân khẩu của đô thị là toàn bộ các nhóm xã hội trong dân cư đô thị được phân chia trên cơ sở các dấu hiệu sinh học – xã hội cùng những mối quan hệ qua lại tương ứng trong quá trình tái sản xuất chúng, bao gồm : cơ cấu giới tính, cơ cấu lứa tuổi, cơ cấu về tình trạng hôn nhân – gia đình, vấn đề người già ở đô thị…

- Cơ cấu xã hội – lãnh thổ của đô thị được biểu hiện ra ở sự phân chiaa tự phát hay có tổ chức lãnh thổ trong đô thị thành các khu vực như: + Khu vực chức năng ( theo nguyên tắc quy hoạch đô thị ) gồm khu công nghiệp, khu thương mại, khu hành chính, khu nhà ở, khu vui chơi giải trí, sinh hoạt văn hóa…

+ Có sự phân chia các khu ở theo giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau cư trú

ở đó chẳng hạn khu da trắng, khu da đen, khu người nhập cư…

- Cơ cấu xã hội – nghề nghiệp ở đô thị là tập hợp tương đối ổn định những người làm những công việc lao động cụ thể, xác định hoặc biến thể của các dạng lao động đó do trình độ phát triển lực lượng sản xuất cùng những đặc điểm chức năng của các cơ quan, xí nghiệp thuộc các ngành kinh

tế quốc dân ở đô thị tạo ra Cơ cấu xã hội – nghề nghiệp ở đô thị có những đặc điểm khác nhau giữa các thành phố phụ thuộc vào quy mô của thành phố

và chức năng của thành phố đó

- Cơ cấu xã hôi – giai cấp ở đô thị hình thành, phát triểm, biến đổi dựa trên cơ sở các điều kiện kinh tế - xã hội của đô thị Nền kinh tế hang hóa phát triển ở các thành phố đã tạo cho ở đây cơ cấu xã hội – giai cấp với nhiều giai cấp, tầng lớp xã hội rất đa dạng và phức tạp Sự biến đổi cơ cấu

xã hội giai cấp ở các đô thị luôn đi kèm với chính sách phát triển kinh tế

-xã hội ở đô thị này Các yếu tố chủ yếu cấu thành nên cơ cấu -xã hội – giai cấp ở các thành phố, đặc biệt ở các nước đang phát triển là:

+ Công nhân, viên chức, trí thức là ba bộ phận quan trọng nhất của cơ cấu

xã hội – giai cấp ở đô thị Tỉ lệ của họ trong thành phần dân cư phụ thuộc vào chức năng của các thành phố cụ thể Ví dụ nếu đó là thành phố công nghiệp thì công nhân thường chiếm tỉ lệ cao, còn nếu đó thành phố thủ đô thì viên chức và trí thức chiếm thành phần đông hơn…

+ Đội ngũ thợ thủ công, thương nhân, những người làm dịch vụ, buôn bán nhỏ là bộ phận quan trọng ở các thành phố thuộc các nước đang phát triển + Phần tử ngoài lề xã hội (trẻ em lang thang, bụi đời, người tàn tật, vô gia

cư, kẻ phạm tội đang trốn tránh sự trừng phạt của pháp luật…Xét về phương diện xã hội đây là môi trường phát sinh nhiều loại tệ nạn xã hội, nhiều khi ở mức báo động

2.2 Một số đặc điểm của cơ cấu xã hội đô thị ở Việt Nam

Trong thời kỳ đầu thực hiện công cuộc đổi mới, với chiến lược phát triển kinh tế xã hội mở cửa, thu hút vốn đầu tư nước ngoài và phát triển nền kinh tế hang hóa nhiều thành phần, sự phát triển của các đô thị ở Việt Nam đang chịu những tác động mạnh mẽ cả về chiều rộng lẫn chiều sâu, cả về lượng lẫn về chất

Sự biến đổi cơ cấu xã hội bao gồm biến đổi từ cơ cấu xã hội – giai cấp, cơ cấu xã hội – nhân khẩu đến cơ cấu xã hội – nghề nghiệp…

a )Về biến đổi cơ cấu xã hội –giai cấp: Nếu như trước Đổi mới chỉ có giai

cấp công nhân, giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức, thì trong kinh tế thị trường ở các đô thị tái sinh và phát sinh những giai - tầng phản ánh tính chất thị dân điển hình như tư sản, tiểu chủ, tiểu thương, lao động làm thuê Còn công nhân, nông dân, trí thức cũng đa dạng hơn, không chỉ có trong khu vực kinh tế nhà nước, kinh tế hợp tác, thể chế hành chính, thể chế sự nghiệp công lập mà còn có cả trong khu vực kinh tế tư nhân, kinh tế hỗn hợp, thể

chế sự nghiệp ngoài công lập Điều đáng chú ý là xã hội Việt Nam đang dần hình thành tầng lớp trung lưu, vốn có nguồn gốc từ các giai- tầng khác nhau, hoạt động ở nhiều ngành nghề, chủ yếu tập trung ở các đô thị Tầng lớp trung lưu tác động rất lớn đối với biến đổi xã hội và có vai trò, vị trí quan trọng đối với quản trị biến đổi xã hội đô thị Việt Nam trong bối cảnh mới

b )Về biến đổi cơ cấu xã hội – nhân khẩu, dân số đô thị tăng rất nhanh, chủ

yếu là tăng cơ học do di cư nông thôn - đô thị Chỉ thống kê thành phố Hồ Chí Minh: Năm 1989 là 3.988.124 người, năm 1999 là 5.037.155 người, năm 2004 là 6.117.251 người, năm 2009 là 7.162.864 người, năm 2010 là 7.382.287 người

c )Về biến đổi cơ cấu xã hội - nghề nghiệp: Nếu xem xét cơ cấu nghề nghiệp

theo nhóm ngành kinh tế, thì sự biến đổi cơ cấu nghề nghiệp đang có sự chuyển dịch tích cực theo hướng giảm mạnh tỷ lệ lao động hoạt động trong nông, lâm, ngư nghiệp; tăng mạnh tỷ lệ lao động hoạt động trong công nghiệp và dịch vụ, từ các ngành có năng suất thấp sang ngành có năng suất cao hơn Còn xem xét cơ cấu nghề nghiệp theo thành phần kinh tế thì tỷ lệ lao động thuộc khu vực kinh tế nhà nước giảm xuống, trong khi tỷ lệ lao động khu vực ngoài nhà nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài tăng lên; theo khu vực thì tỷ lệ lao động ở thành thị tăng lên, trong khi lao động ở nông thôn giảm xuống, v.v

Sự biến đổi cơ cấu xã hội đô thị ở Việt Nam còn thể hiện ở sự phân tầng xã hội theo mức sống, sự phân hóa giàu nghèo ngày một gia tăng trong dân cư đô thị

Do tác động của công cuộc đổi mới mà một bộ phận dân cư do có các điều kiện chủ quan và khách quan thuận lợi nên có thể ổn định và gia tăng

mức sống, nâng cao thu nhập Trong khi đó một bộ phận dân cư khác không

có điều kiện để khai thác vận hội, cơ may lại bị các điều kiện mới của sự chuyển đổi cơ chế làm cho mức thu nhập và điều kiện sống của họ giảm đi

so với trước Kết quả là khoảng cách chênh lệch giàu nghèo ngày càng lớn Những đại diện của thành phần kinh tế tư bản, tiểu tư sản, tiểu chủ của các

xí nghiệp…là những thành phần năng động và tích cực trong việc phát triển sản xuất kinh doanh, thu hút được người lao động chưa có việc làm ở các đô thị, nhạy bén trong tiếp thị nên làm ăn phát đạt và trở nên giàu có Còn các tầng lớp dân nghèo thành thị đại diện cho thành phần sản xuất nhỏ, bao gồm thợ thủ công, tiểu thương, dân nông thôn mới nhập cư…có mức sống trung bình hoặc trung bình kém Bên cạnh đó còn có nhóm ngoài lề xã hội như trẻ lang thang, người già cô đơn, người thất nghiệp, các loại tệ nạn xã hội có xu hướng phát triển mạnh mẽ đang trở thành những vấn đề nhức nhối cần có sự quan tâm và giải quyết của toàn xã hội

3 Ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu xã hội học đô thị đối với lĩnh vực pháp luật.

Nghiên cứu xã hội học đô thị cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn giúp Nhà nước xây dựng và hoàn thiện chính sách pháp luật trong lĩnh vực quy hoạch và phát triển mạng lưới đô thị sao cho phù hợp với tình hình thực tế của đất nước Các đô thị của nước ta tập trung chủ yếu ở phiá Bắc, với thủ

đô Hà Nội là trung tâm cùng với các thành phố khác như Hải Phòng, Hạ Long, Hải Dương và phiá nam với thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm cùng với các thành phố thuộc các tỉnh như Vũng Tàu, Cần Thơ…Điều đó đòi hỏi Đảng và Nhà nước ta trong chính sách quản lý, xây dựng và phát triển đô thị cần khuyến khích và đầu tư cho sự phát triển các đô thị nhỏ và

vừa đặc biệt là ở Miền Trung, Tây Nguyên, các vùng trung du và miền núi phía Bắc nhằm khắc phục tình trạng không đồng đều trong phân bố đô thị giữa các vùng trong cả nước Điều đó cũng góp phần mở mang dân trí, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân các vùng còn xa xôi hẻo lánh, phù hợp với chiến lược của Đảng và Nhà nước ta là đưa nông thôn và đô thị từng bước xích lại gần nhau

Các nghiên cứu xã hội học đô thị cho thấy: sự phân tầng xã hội và phân hóa giàu nghèo ngày càng gia tăng, vấn đề các dòng di cư từ các vùng nông thôn vào các đô thị, vấn đề nhà ở cho người nghèo ở các đô thị, bạo lực trong gia đình, nạn thất nghiệp, giải quyết công ăn việc làm và ổn định đời sống dân cư đô thị… đang là những vấn đề kinh tế - xã hội có tính gay gắt

và bức xúc, cần được đặc biệt quan tâm trong đời sống xã hội đô thị hiện nay Đây là những vấn đề liên quan đến các lĩnh vực pháp luật về luật thuế thu nhập, luật cư trú, luật phòng chống bao lực gia đình, luật lao động…do

đó, vấn đề về tính khả thi và hiệu lực của các loại văn bản pháp luật này trong quá trình triển khai và áp dụng vào đời sống xã hội đô thị cần được các

cơ quan chức năng đặc biệt chú trọng

Những yếu tố đặc thù của xã hội đô thị như mật độ dân số cao, thành phần dân cư hỗn tạp, sự phân bố dày đặc của hệ thống cơ sở hạ tầng thường

là nguyên nhân phát sinh những hành vi sai lệch, tình trạng vi phạm pháp luật nói chúng và tình hình tội phạm diễn biến phức tạp ở đô thị, các nhóm ngoài lề xã hội và nguy cơ phát sinh các loại tệ nạn xã hội, làm suy giảm năng lực quản lí đô thị Chính vì vậy, công tác quản lí đô thị đòi hỏi phải nâng cao năng lực chuyên môn, trình độ hiểu biết pháp luật cho đội ngũ cán

bộ quản lý các cấp

KẾT BÀI

Trên cơ sở nghiên cứu về cơ cấu xã hội đô thị cho ta thấy khá rõ nét

về sự biến đổi trong cơ cấu xã hội đô thị, là sự phân tầng xã hội ở đô thị trong những năm đầu của thời kỳ đổi mới Từ đó giúp cho việc nhận diện rõ hơn bối cảnh xã hội hiện thời từ nhiều góc độ và hình thành, xây dựng các chính sách, giải pháp phù hợp với thực tiễn đang phát triển với nhịp độ ngày càng tăng tại các đô thị lớn ở nước ta hiện nay

MỘT SỐ HÌNH ẢNH THAM KHẢO

Khu đô thị sầm uất tại thành phố Hồ Chí Minh

Tại thành phố Hồ Chí Minh bên cạnh những khu nhà cao chọc trời là những khu nhà ổ chuột

Sự phân hóa giàu nghèo ngày càng lớn