Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả khi hướng dẫn học sinh làm các bài tập về biện pháp so sánh trong phân môn luyện từ và câu lớp 3

Trong sách giáo khoa Tiếng Việt 2 vàTiếng Việt 3 không có những bài dạy riêng lý thuyết mà chỉ có những bài tập để học sinh thực hành về từ và câu khá phong phú và đa dạng kiểuloại...Nhằ

1 PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Như chúng ta đã biết bậc Tiểu học không những là bậc nền móng cho cácbậc học cao hơn, mà còn là bậc học nền tảng cho việc dạy môn Tiếng Việt ở cácbậc học khác Bởi tiếng Việt là môn học giúp các em hình thành bốn kĩ năng cơbản: nghe, nói, đọc, viết Trong phân môn tiếng Việt, phân môn Luyện từ và câu

là một trong những phân môn đặc biệt quan trọng đối với học sinh lớp 3 Bởiphân môn Luyện Từ và câu rèn cho các em hình thành và phát triển các kĩ năng

sử dụng Tiếng Việt ,và qua đó cung cấp những kiến thức sơ giản gắn trực tiếpvới việc học Tiếng Việt Nhằm tạo ra ở học sinh năng lực dùng Tiếng Việt đểhọc tập , để giao tiếp trong các môi trường hoạt động lứa tuổi Thông qua việcdạy và học Tiếng Việt, góp phần rèn luyện cho học sinh các thao tác tư duy cơbản (phân tích, tổng hợp, phán đoán,…)

Qua việc học Luyện từ và câu giúp học sinh việc mở rộng, hệ thống hóavốn từ ngữ cho học sinh Ngay tên gọi của phân môn đã cho ta thấy mục đíchcủa nó Luyện từ và câu dạy cho học sinh hiểu nghĩa của từ, cách sử dụng từ,cách đặt câu và sử dụng câu Tuy nhiên, trong thực tế đây là một phân mônrất khó đối với cả giáo viên và học sinh Trong sách giáo khoa Tiếng Việt 2 vàTiếng Việt 3 không có những bài dạy riêng lý thuyết mà chỉ có những bài tập

để học sinh thực hành về từ và câu khá phong phú và đa dạng kiểuloại Nhằm giúp học sinh nhận diện các kiến thức sơ giản chứ không có sựtổng thể về mặt lý thuyết

Luyện từ và câu lớp 3 ngoài nội dung mở rộng vốn từ gắn với các chủđiểm, ôn luyện kiến thức về từ loại, các kiểu câu, dấu câu đã học ở lớp 2 cònlàm quen với các biện pháp tu từ (nhân hóa, so sánh) “So sánh” là nội dung dạyhọc mới được đưa vào chương trình lớp 3 Vì vậy, tôi thấy rằng việc tìm raphương pháp dạy học phù hợp để giúp học sinh làm tốt các bài tập về biệnpháp so sánh trong phân môn Luyện từ và câu là rất cần thiết và tôi quyết

định chọn đề tài: “Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả khi hướng dẫn học sinh làm các bài tập về biện pháp so sánh trong phân môn luyện từ và câu lớp 3” để nghiên cứu.

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nhằm giúp học sinh:

- Nhận biết, phát hiện và sử dụng biện pháp so sánh

- Thông qua việc dạy và học Tiếng Việt, góp phần rèn luyện cho học sinhcác thao tác tư duy cơ bản (phân tích, tổng hợp, phán đoán,…)

- Bồi dưỡng tình yêu Tiếng Việt và hình thành thói quen giữ gìn sự trongsáng, giàu đẹp của Tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách con người ViệtNam hiện đại: có tri thức, biết tiếp thu truyền thống tốt đẹp của dân tộc, biết rènluyện lối sống lành mạnh, ham thích làm việc và có khả năng thích ứng với cuộcsống xã hội sau này

Từ những mục tiêu của môn Tiếng việt nói chung và phân môn “ Luyện từ

và câu” nói riêng giúp học sinh : khi nói hoặc khi viết, nếu các em biết sử dụnghình ảnh so sánh sẽ gây được ấn tượng hơn, dễ nhớ hơn và bài văn sẽ hay hơn,sinh động hơn

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Các kiến thức về biện pháp so sánh trong Luyện Từ và câu Áp dụng vàolàm bài tập và giao tiếp

- Giúp học sinh nắm vững kiến thức về biện pháp so sánh trong TiếngViệt và áp dụng vào làm bài tập , giao tiếp hàng ngày trong cuộc sống

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

so sánh, đặc điểm so sánh được nói đến trong câu (đoạn văn), thơ hoặc vănbản nhưng mới chỉ cảm nhận một cách chung chung tác dụng câu so sánh.Các em sẽ gặp khó khăn khi vận dụng đặt câu (nói, viết) có dùng phép so sánh

vì vốn từ còn ít, chưa có thói quen và chưa biết cách quan sát, nhận xét sự vật,hiện tượng để tìm ra những đặc điểm giống nhau Bởi vậy câu văn của các

em chỉ mang nội dung thông báo chứ chưa có sức gợi cảm, gợi tả Điều đó

phần nào lý giải vì sao các bài tập tập làm văn thường khô khan, thiếu sức hấpdẫn Trong khi nói hoặc khi viết, nếu các em biết sử dụng hình ảnh so sánh sẽgây được ấn tượng hơn, dễ nhớ hơn và bài văn sẽ hay hơn, sinh động hơn Trong đó biện pháp tu từ so sánh góp một phần không nhỏ làm lên điều này.Một mặt, so sánh có khả năng khắc họa hình ảnh và gây ấn tượng mạnh mẽ làmnên một hình thức miêu tả sinh động, mặt khác so sánh còn có tác dụng làm cholời nói rõ ràng, cụ thể sinh động, diễn đạt được mọi sắc thái biểu cảm.

“So sánh” trong chương trình “Luyện từ và câu” lớp 3 Đây là một nộidung mới được đưa vào giảng dạy trong chương trình lớp ba Các kiến thứcđược cung cấp cho học sinh thông qua hệ thống bài tập không lý thuyết nên hệthống dữ liệu được lựa chọn phải thực sự chính xác cho học sinh Nội dung sosánh được cung cấp cho học sinh thông qua hệ thống bài tập thực hành vớimục tiêu cụ thể là:

+ Học sinh nhận biết biện pháp so sánh (bao gồm hình ảnh so sánh, cáckiểu so sánh, ngang bằng, hơn kém) sự vật – sự vật, âm thanh - âm thanh, hoạtđộng – hoạt động, từ so sánh, phương tiện so sánh trong các bài học trongngôn từ nói hàng ngày, kể cả lời nói của chính các em

+ Rèn luyện kỹ năng sử dụng biện pháp so sánh trong giao tiếp

Như vậy trong “Luyện từ và câu” lớp 3 so sánh bước đầu được đưa vàothông qua sách giáo khoa, qua các ví dụ và bài tập thực hành giúp cho học sinhcảm nhận, gây hứng thú và từ đó tìm ra được kiến thức mới để áp dụng trongnói và viết hàng ngày

2.2 Thực trạng trước khi áp dụng

* Thuận lợi:

- Luôn được sự quan tâm chỉ đạo sát sao của BGH nhà trường, của các tổchuyên môn đã có vai trò tích cực giúp giáo viên đi đúng nội dung, chươngtrình phân môn Luyện từ và câu

- Học sinh lớp 3 giai đoạn này rất ham học, đặc biệt hơn lứa tuổi này các

em không còn bỡ ngỡ trước môi trường học tập thật sự như ở các lớp học trước,quan trọng là ở lớp 3 các em đã được trang bị một lượng kiến thức ở lớp 2, đãnắm vững kiến thức, kĩ năng mà các thầy cô giáo trước đó đã trang bị Đây là cơ

sở giúp cho các em học tốt phân môn Luyện từ và câu lớp 3

- Đa số các em có ý thức trong việc học, có chuẩn bị bài khá chu đáo trướckhi đến lớp, một số em đã biết dùng từ đặt câu, diễn đạt tương đối lưu loát

- Đời sống kinh tế của nhân dân ngày càng được cải thiện và nâng cao nênviệc đầu tư cho con cái học tập cũng có những thuận lợi nhất định

tỷ mỷ thực tế

Qua khảo sát chất lượng về kỹ năng nhận biết biện pháp tu từ so sánh củahọc sinh lớp 3 trong học kỳ I năm học 2017-2018 tôi đã thu được kết quả nhưsau:

- Tổng số học sinh lớp 3B là 31 em kết quả thu được như sau:

Số học sinh đạt yêu cầu

về nhận biết tu từ so

sánh

Số học sinh chưa có kỹnăng nhận biết tu từ sosánh nhanh

Số học sinh còn nhầmlẫn khi nhận biết tu từ so

sánh

Qua khảo sát tôi thấy chất lượng về nhận biết tu từ so sánh của học sinhchưa được như mong muốn.Bản thân tôi đã đưa ra một số giải pháp sau:

2.3 Các giải pháp đã áp dụng để giải quyết vấn đề.

Sau khi đã tìm hiểu đánh giá về thực trạng dạy học kiểu bài “So sánh” ởlớp 3, Từ kinh nghiệm của bản thân, qua học hỏi đồng nghiệp, thực tế giảng dạy

và kiến thức học hỏi qua tài liệu,các chuyên đề bản thân tôi mạnh dạn đưa ramột số giải pháp dạy học kiểu bài “so sánh” trong phân môn Luyện từ và câu ởlớp 3 như sau:

2.3.1 Dạy đúng quy trình.

Để học tốt môn Tiếng Việt đặc biệt là phân môn Luyện từ và câu dạng bài

tu từ so sánh giáo viên cần nắm vững và tích cực vận dụng đổi mới phươngpháp dạy học khi dạy luyện từ và câu; Để học sinh tự thực hành luyện tập làmcác bài tập để làm quen khám phá kiến thức Đối với học sinh cần nắm và làmtheo các yêu cầu sau:

- Đọc kỹ đề bài

- Xác định đúng yêu cầu của bài

- Phân tích yêu cầu của bài

- Học sinh làm bài

-Đối chiếu so sánh kết quả với bạn (Học sinh lý giải được đáp án của mình)

Ví dụ: Bài 5B.Hoạt động 4 (trang 61 Hướng dẫn học Tiếng Việt 3 Tập 1A)Tìmnhững hình ảnh so sánh trong các khổ thơ sau:

b) Ông trăng tròn sáng tỏSoi rõ sân nhà em

Trăng khuya sáng hơn đèn

Ơi ông trăng sáng tỏ

Trần Đăng Khoa

a) Bế cháu ông thủ thỉ:

- Cháu khỏe hơn ông nhiều!

Ông là buổi trời chiềuCháu là ngày rạng sáng

Phạm Cúcc) Những ngôi sao thức ngoài kiaChẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con Đêm nay con ngủ giấc trònMẹ là ngọn gió của con suốt đời

Trần Quốc Minh

- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc kỹ đề bài

- Phân tích yêu cầu của bài

+ Bài tập yêu cầu chúng ta làm gì?(Giáo viên gạch chân các từ: Tìm những hình ảnh so sánh trong các khổ thơ sau:

- Học sinh làm bài: Nhóm 4

- Đại diện nhóm trình bày kết quả của nhóm mình trên bảng phụ

- Các nhóm khác nhận xét và có thể đặt câu hỏi cho nhóm bạn ( Nếu thấy phânvân và muốn hiểu rõ hơn)

- Giáo viên chốt lại kết quả:

a) Sức cháu được so sánh với sức ông → Cháu khỏe hơn ông nhiều

Ông được so sánh với buổi trời chiều vì ông đã già

Cháu được so sánh với ngày rạng sáng vì cháu đang ngày thêm lớn mạnh

b) Trăng được so sánh với đèn

Trăng khuya sáng hơn đèn

Những ngôi sao thức ngoài kia so sánh với chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng conc) Mẹ được so sánh với ngọn gió của con → Mẹ là ngọn gió của con suốt đờiHình ảnh nhóm

2.3.1.Sử dụng đồ dùng dạy học hợp lý.

Chuẩn bị đồ dùng: Việc dạy học theo phương pháp mới hiện nay đòi hỏi giáoviên phải năng động, sáng tạo tìm tòi học hỏi để làm tăng hiệu quả giờ dạy, đồngthời nâng cao chất lượng học tập của học sinh Vì vậy, việc chuẩn bị đồ dùngdạy học cho mỗi bài dạy là khâu quan trọng, mỗi bài yêu cầu mỗi loại đồ dùngriêng như: Phiếu học tập, bảng phụ, bảng con, hình ảnh trực quan,…đồ dùng dạyhọc sẽ đóng góp phần lớn cho hiệu quả thành công của tiết dạy

Sử dụng đồ dùng cần hợp lý mà các kiến thức trong phân môn Luyện từ và

câu nói chung trong dạy học kiểu bài “so sánh” nói riêng được cung cấp qua

hệ thống bài tập nên áp dụng nguyên tắc trực quan trong quá trình dạy học làhết sức cần thiết Sau khi đã yêu cầu học sinh làm bài tập cá nhân hoặc theonhóm Giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng chữa trực tiếp bài Giáo viên có thểdùng giấy khổ to để ghi lại nội dung bài tập, nếu bảng phụ không đủ Tương tựnhư bảng phụ và giấy khổ to, các bảng giấy hoặc thẻ từ ghi sẵn ngữ liệu cũng lànhững đồ dùng dạy học hiệu quả, nên được sử dụng linh hoạt trong giờ luyện

từ và câu Đặc biệt ngày nay công nghệ thông tin đang phát triển chúng ta cóthể áp dụng trong dạy kiểu bài “so sánh” bằng cách đưa ra các hình ảnh động đểhọc sinh cảm nhận rõ sự giống và khác nhau giữa các sự vật với sự vật Từ đócác em sẽ dễ dàng so sánh sự vật một cách chính xác, chắc chắn giờ học sẽsinh động và hiệu quả Tuy nhiên giáo viên cần phải biết sử dụng khéo léo hợp

lý đố với từng bài tập không quá lạm dụng hình ảnh

Ví dụ; Bài 15C Nhà rông của người Tây Nguyên sách Hướng dẫn học TiếngViệt 3 Tập 1B trang 79+80) Yêu cầu quan sát từng cặp sự vật được vẽ dưới đâyrồi viết những câu có hình ảnh so sánh các sự vật trong tranh

* Bài tập 3 : Quan sát từng cặp sự vật được vẽ dưới đây rồi nói những câu có hình ảnh so sánh các sự vật trong tranh:

Hay khi dạy bài: 1C: Hai bàn tay em trang 11 sách hướng dẫn Tiếng việt 3 tập1A

Ngoài ra trong quá trình dạy học, GV có thể thiết kế và sử dụng phiếu bàitập nhằm thay đổi hình thức tổ chức dạy học, tạo hứng thú cho các em tronggiờ học.

Chẳng hạn, giáo viên có thể thiết kế phiếu bài tập cho tiết luyện từ và câubài: 1B Trẻ em thông minh như thế nào ? trang 7 Tiếng Việt 1A như sau:

Giáo viên cho các em bước đầu cảm nhận thấy trong mỗi hình ảnh sosánh các sự vật được so sánh với nhau đều có những nét tương đồng (đặc điểmgiống nhau) chẳng hạn: (Đưa hình ảnh động hoa xao xuyến nở – mây)

Trên thực tế có những học sinh chưa từng được nhìn thấy hoa xao xuyến

nở đặc biệt là học sinh thành phố Do vậy hình ảnh hoa xao xuyến nở – mây sẽgiúp học sinh thấy được đặc điểm giống nhau giữa 2 sự vật và qua đó cảmnhận được cái hay, cái đẹp

“Hoa xoan nhỏ li ti, màu tím ngắt, mọc thành chùm Khi hoa xoan nở rộ gợi cho ta cảm giác, chúng như những chùm mây tím xốp đang bồng bềnh trôi”.

Giáo viên có thể chốt bài

+ Trong mỗi hình ảnh so sánh trên thường có mấy sự vật được so sánh vớinhau

+ Các sự vật được so sánh có những đặc điểm như thế nào với nhau ?(ngang bằng, giống nhau)

Để thực hiện sự so sánh ngang bằng (giống nhau) ta thường dùng những từchỉ sự so sánh nào ? (là, tựa, như, tựa như )

- Giáo viên cần nắm chắc vững mức độ nội dung của cả chương trình vàtừng bài để tránh dạy quá cao hoặc hạ thấp với chương trình

2.3.2 Lựa chọn phương pháp dạy

Có nhiều phương pháp để dạy luyện từ và câu lớp 3 Tuy nhiên, khi dạy nộidung so sánh giáo viên cần lựa chọn phương pháp sao cho phù hợp với từng bàidạy, từng đối tượng học sinh làm sao phát huy được hiệu quả tôi đã sử dụngphương pháp sau:

a Phương pháp phân tích ngôn ngữ:

Đây là phương pháp rất quan trọng trong quá trình dạy học Tiếng việt nóichung và dạy học phép tu từ so sánh nói riêng Giáo viên có thể vận dụngphương pháp này vào việc dạy các loại bài tập về phép tu từ so sánh trong phânmôn luyện từ và câu

Ví dụ: Sử dụng phương pháp phân tích ngôn ngữ vào dạy bài tập nhậndiện tiết luyện từ và câu như sau:

Trong đoạn trích sau đây những hoạt động nào được so sánh với nhau:

Con trâu đen lông mượtCái sừng nó vênh vênh

Nó cao lớn lênh khênhChân đi như đạp đất

(Trần Đăng Khoa)

Cau cao, cao mãiTàu vươn giữa trờiNhư tay ai vẫyHứng làn mưa rơi

(Ngô Viết Dinh)

Bước 1: Giáo viên nêu nhiệm vụ và phổ biến hình thức tổ chức hoạt độngvới các thao tác

Thao tác 1: Học sinh đọc to ngữ liệu trong sách giáo khoa cả lớp đọc thầmbằng mắt

Thao tác 2: Giáo viên nêu nhiệm vụ các em hãy đọc kỹ các câu thơ, câuvăn rồi tìm ra những sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ câu văn đó.Thao tác 3: Phổ biến hình thức tổ chức hoạt động (làm theo nhóm hoặc cánhân)

Thao tác 4: Phát phiếu giao việc cho học sinh.

Bước 2: Học sinh tiến hành phân tích ngữ liệu và ghi kết quả vào phiếu.Bước 3: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả qua các bước:

Thao tác 1: Giáo viên treo bảng phụ và có ghi những câu thơ, câu văn làmngữ liệu trong sách giáo khoa

Thao tác 2: Học sinh báo cáo kết quả Giáo viên dùng phấn gạch chânnhững sự vật được so sánh với nhau

Thao tác 3: Học sinh cả lớp theo dõi phân tích kết quả của bạn, nêu nhậnxét bổ sung

Bước 4: Giáo viên tổ chức cho học sinh rút ra bài học, thông qua các câuhỏi dẫn dắt gợi ý

Đây là loại bài tập thực hành, nhưng mục đích là hình thức kiến thức mới

về phép tu từ so sánh nên tiến hành phân tích - phát hiện là chủ yếu Hướngphân tích tập trung vào cấu trúc cơ bản của phép so sánh và nhận diện ra hai yếu

tố quan trọng của phép tu từ và so sánh là so sánh và được so sánh

b Phương pháp trực quan và giảng giải : vì nó thuộc kiểu so sánh khác loại(so sánh cái cụ thể với cái trừu tượng)

VD : + Công cha nghĩa mẹ như núi cao biển rộng

+ Đêm nay con ngủ giấc tròn

Mẹ là ngọn gió của con suốt đời

Khi đó giáo viên phải dùng phương pháp giảng giải, mô tả để học sinhphát huy tư duy trừu tượng của mình, để hình dung tưởng tượng ra đặc điểmgiống nhau giữa cái cụ thể và trừu tượng ấy (ý nói công ơn sinh thành nuôidưỡng dạy bảo của cha giành cho con như biển nước biển không bao giờ vô cạn)Hoặc: Hình bóng me, tình cảm của mẹ luôn là nguồn động viên an ủi con, làngọn gió lành thổi mát tâm hồn con đến cuộc đời Tuy nhiên để giờ học sinhđộng giáo viên cần linh hoạt phối hợp cả 3 phương pháp trên và các phươngpháp khác thường hay sử dụng phương pháp dạy học tích cực

Để dạy Luyện từ và câu một cách có mục đích, có kế hoạch người giáoviên cần tuân thủ các nguyên tắc dạy học như : nguyên tắc giáo tiếp, nguyên tắctích hợp, nguyên tắc trực quan và nguyên tắc đảm bảo tính thống nhất giữa nộidung và hình thức ngữ pháp

c Phương pháp dạy học tích cực:

Phương pháp dạy và học theo hướng tích cực chính là phát huy tính tíchcực trong nhận thức của học sinh Trong dạy học tích cực học sinh là chủ thể

của mọi hoạt động, giáo viên chỉ đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn sựchuyển biến hoạt động trong lớp học.

Dưới đây là một số hình ảnh của tiết dạy học luyện từ và câu của lớp 3 Btrường Tiểu học Đông Hải 1 sử dụng phương pháp dạy học tích cực

d Phương pháp tổ chức Trò chơi:

Đây là hình thức dạy học hấp dẫn nhất trong đó chơi là phương tiện, học làmục đích Thông qua hình thức chơi mà học, học sinh sẽ được hoạt động, tựcủng cố kiến thức Tuy nhiên, muốn tổ chức trò chơi có hiệu quả, cần xác địnhmục đích của trò chơi, hình thức chơi cũng phải đa dạng, cách chơi cần đơn giảndễ hiểu Trò chơi học tập không chỉ nhằm vui chơi giải trí mà còn góp phầncũng cố kiến thưc, kĩ năng học tập của các em Về các bước tiến hành khi sửdụng phương pháp trò chơi gồm 3 bước như sau: