So sánh chế định hợp đồng và chế định hôn nhân gia đình của bộ luật hammurabi và luật la mã thời cộng hòa hậu kì trở đi

Nổi lên trong lĩnh vực dân sự của các bộ luật này chính là chế định hợp đồng và chế định hôn nhân gia đình là đáng chú ý hơn cả.. Tuy nhiên, giữa hai bộ luật này có những điểm tương đồng

MỤC LỤC

Trang

I ĐẶT VẤN ĐỀ 2

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 2

1 Khái quát về hai bộ luật 2

2 So sánh hai bộ luật về chế định hợp đồng và chế định hôn nhân

gia đình 2

2.1 Về chế định hợp đồng 2

2.1.1 Khái niệm hợp đồng 2

2.1.2 Sự giống nhau về chế định hợp đồng của Bộ luật Hammurabi và Luật La Mã 3

2.1.3 Sự khác nhau về chế định hợp đồng của Bộ luật Hammurabi và luật La Mã 3

2.2 Về chế định hôn nhân gia đình 5

2.2.1 Khái niệm hôn nhân gia đình theo hai bộ luật 5

2.2.2 Sự giống nhau giữa Bộ luật Hammurabi và Luật La Mã về chế định hôn nhân gia đình 5

2.2.3 Sự khác nhau giữa Bộ Luật Hammurabi và Luật La Mã về chế định hôn nhân gia đình 6

III KẾT LUẬN: 7

TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

I ĐẶT VẤN ĐỀ.

Ngay từ thời cổ đại, pháp luật đã là một nét đẹp tô điểm cho nền văn minh củanhân loại Nổi bật trong số đó phải kể đến hai bộ luật Hammurabi của Lưỡng Hà và luật La

Mã Cả hai bộ luật đã phản ánh và điều chỉnh rất nhiều những quan hệ xã hội thời bấy giờ Nổi lên trong lĩnh vực dân sự của các bộ luật này chính là chế định hợp đồng và chế định hôn nhân gia đình là đáng chú ý hơn cả Tuy nhiên, giữa hai bộ luật này có những điểm tương đồng và khác biệt thể hiện ý chí của từng nhà nước.Vì vậy, em

chọn đề tài: “ So sánh chế định hợp đồng và chế định hôn nhân gia đình của bộ luật Hammurabi và luật La Mã thời cộng hòa hậu kì trở đi” Do kiến thức còn hạn chế, sự

hiểu biết chưa nhiều nên không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong các thầy cô xem xét và góp ý để em có cơ sở tiếp thu và sửa chữa cho bài viết đượ hoàn thiện hơn.

Em xin chân thành cảm ơn!

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

1 Khái quát về hai bộ luật.

Bộ luật Hammurabi là văn bản luật cổ nhất còn được bảo tồn tốt, được tạo ra vào khoảng thập niên 1760 TCN ở Babylon cổ đại, do vị vua thứ sáu là Hammurabi ban hành Bộ luật được xây dựng trên cơ sở pháp điển hóa nhiều văn bản trước đó và sự

kế thừa luật lệ người Xu – me, người Amôrít Đây là một bộ luật tương đối hoàn chỉnh của thời cổ đại gồm 282 điều Là một bộ luật tổng hợp, Hammurabi được xây dựng dưới dạng luật hình, gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh nhiều lĩnh vực và đều có chế tài, chủ yếu là đối với những quan hệ xã hội có liên quan đến lợi ích của giai cấp thống trị.

Luật La Mã cũng ra đời rất sớm, khoảng thế kỉ VI – IV TCN khi nhà nước La Mã hình thành Tuy nhiên, thời kỳ cộng hòa hậu kì trở đi là giai đoạn phát triển hưng thịnh nhất của Luật La Mã Vì vào thời kỳ này, lãnh thổ của đế quốc La Mã được mở rộng nhất và nền kinh tế hàng hóa phát triển mạnh Luật La Mã lúc này có những phát triển vượt bậc như: đưa ra nhiều khái niệm chuẩn xác, có giá trị pháp lý cao, kỹ thuật lập pháp chuẩn xác, từ ngữ rõ ràng, trong sáng Thêm đó, bộ luật điều chỉnh hầu hết các quan hệ xã hội quan trọng, phổ biến, đặc biệt là các quan hệ trong lĩnh vực dân sự.

2 So sánh hai bộ luật về chế định hợp đồng và chế định hôn nhân gia đình

2.1 Về chế định hợp đồng.

2.1.1 Khái niệm hợp đồng.

Hợp đồng theo Luật La Mã là sự thỏa thuận của cả hai hay nhiều bên làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ của các bên Hợp đồng thể hiện ý chí của ít nhất

hai bên tham gia hợp đồng Trong khi đó, ở Bộ luật Hammurabi thì chưa khái quát thành khái niệm Nội dung của chế định hợp đồng trong Bộ luật Hammurabi tập trung vào các loại hợp đồng dân sự cụ thể như: hợp đồng mua bán tài sản, hợp đồng lĩnh canh ruộng đất, hợp đồng cho vay tài sản, hợp đồng cho thuê tài sản…

2.1.2 Sự giống nhau về chế định hợp đồng của Bộ luật Hammurabi và Luật La

Mã.

Luật dân sự La Mã và bộ luật Hammurabi đều là những bộ luật cổ, là thành tựu văn minh của người La Mã và người Babilon, đều điều chỉnh những quan hệ xã hội để quản lý xã hội theo một trật tự nhất định Đặc biệt hai nước này đều có nền kinh tế hang hóa phát triển nên chủ yếu là các quan hệ liên quan đến lĩnh vực mua, bán, vay mượn…được quy định trong chế định hợp đồng của 2 bộ luật.Và trong chế định hợp đồng của 2 bộ luật cũng có khá nhiều những điểm tương đồng

cơ bản, đó là:

 Về điều kiện ra đời: Hợp đồng phải là sự thỏa thuận, tự nguyện của các bên khi tham gia hợp đồng và đồng giao kết nó khi có sự trùng hợp ý chí các bên Do đó, tất cả các loại hợp đồng đều tuân theo nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác, trung thực và ngay thẳng.

 Thứ hai, về hình thức thể hiện: cả 2 chế định hợp đồng đều quy định 1 hợp đồng có hình thức văn bản.

 Thứ ba, về phân loại hợp đồng: để dễ dàng cho công tác quản lý các quan

hệ liên quan đến hợp đồng trong khi thực tế khách quan luôn có sự vận động phát triển nên các nhà làm luật ở cả 2 nước đều phân loại hợp đồng ra nhiều loại khác nhau Ví d, luật Hammurabi chia thành hợp đồng mua bán, vay mượn…Luật La Mã có hợp đồng thực tại, hợp đồng thỏa thuận.

 Thứ tư, về nội dung của hợp đồng (quyền và nghĩa vụ): các bên tham gia hợp đồng đều phải có được hưởng quyền định đồng thời phải có nghĩa vụ theo quy định của pháp luật.

 Thứ năm, về biện pháp bảo đảm thực hiện: cả 2 chế định đều quy định phần chế tài để đảm bảo hợp đồng được ký kết trên thực tế đồng thời để trừng phạt những hành vi vi phạm hợp đồng trên thực tế.

2.1.3 Sự khác nhau về chế định hợp đồng của Bộ luật Hammurabi và luật La

Mã.

a Về khái niệm:

Điểm khác biệt đầu tiên, cơ bản giữa hai bộ luật về chế định hợp đồng là ở quy định khái niệm, định nghĩa về “hợp đồng” Trong bộ luật Hammurabi các nhà làm luật chưa đưa ra được khái niệm, định nghĩa về hợp đồng là gì mà đi

thẳng luôn vào việc đưa ra các điều luật quy định nội dung của hợp đồng Còn Luật La Mã tiến bộ hơn đã đưa ra được định nghĩa về hợp đồng – đó là những tri thức giúp cho người dân có được cái nhìn cơ bản về hợp đông: Hợp đồng là

sự tự do, tự nguyện, thể hiện ý chí thống nhất của các bên tham gia hợp đồng nhằm thiết lập quan hệ trách nhiệm và nghĩa vụ.

b Điều kiện để hợp đồng có hiệu lực trên thực tế.

Như ta đã biết ở 2 chế định hợp đồng của Luật La Mã và luật Hammurabi đều quy định những điều kiện cơ bản như tự nguyện, tự do ý chí…Tuy nhiên

để hợp đồng có hiệu quả có hiệu lực trên thực tế thì không chỉ dựa vào những điều kiện cơ bản mà chúng ta còn phải tuân theo những điều kiện cụ thể mà trong luật quy định Ở luật La Mã chỉ đưa ra những điều kiện chung nhất để hợp đồng có hiệu lực trên thực tế, còn Bộ luật Hammurabi chỉ tập trung quy định hợp đồng mua bán như ta vừa phân tích ở trên, còn với các hợp đồng mua bán khác như mua bán nô lệ (Điều 278, 279), hay hợp đồng lĩnh canh (Điều 45, 46), hợp đồng vay nợ…thì điều kiện lại hoàn toàn khác biệt hoặc không có Chính vì vậy,có thể nói, luật La Mã quy định bao quát hơn về điều kiện để hợp đồng có hiệu lực so với bộ luật Hammurabi Đây chính là điểm tiến bộ của Luật La Mã so với luật Hammurabi, từ đó chứng minh kĩ thuật lập pháp của Nhà nước La Mã cao hơn so với nhà nước Babilon.

c Phân loại hợp đồng.

Trong luật La Mã, dựa vào thực tiễn xét xử, các luật gia La Mã đà phân chia thành hai loại hợp đồng đó là hợp đồng thực tại và hợp đồng thỏa thuận Hợp đòng thực tại thì trách nhiệm và nghĩa vụ của các bên phát sinh không phải tại thời điểm

“ký kết hợp đồng” mà bắt đầu khi thực tế “trao tài sản” Gồm hợp đồng cho vay và hợp đồng cho mượn.

Còn trong Bộ luật Hammurabi thì có ba loại hợp đồng chủ yếu là hợp đồng mua bán, hợp vay mược và hợp đồng lĩnh canh ruộng đất Hợp đồng mua bán thường

áp dụng các chế tài hình sự ở hầu hết các khoản Luật này còn quy định riêng đối với trường hợp bán nô lệ.

d Trái vụ.

Một điểm khác nhau nữa về chế định hợp đồng đó là trái vụ Trái vụ được quy định trong chế định hợp đồng của Luật La Mã như sau: trái vụ là nghĩa vụ phải

thực hiện khi các chủ thể (1 trong các bên) không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng Trái vụ sẽ xuất hiện khi có sự vi phạm hợp đồng Bên vi phạm hợp đồng phải bồi thường mà ở đó luật La Mã gọi là “thụ trái”.

Trái vụ là quy định quan tọng nhất trong chế định hợp đồng được các nhà làm luật quy định cụ thể Còn ở Bộ luật Hammurabi chưa quy định cụ thể các quy định liên

quan đến trái vụ.

e Hình thức của hợp đồng.

Trong Luật La Mã, hình thức giao kết hợp đồng có 3 loại cơ bản là: hợp đồng miệng, hợp đồng thề (phát sinh khi có lời thề), hợp đồng viết (có chữ kí của 2 bên và phải có người làm chứng).

Còn trong luật Hammurabi thì hình thức bắt buộc để hợp đồng có hiệu lực là hợp đồng phải được kí kết bằng văn bản.

f Các biện pháp bảo đảm để hợp đồng được thực hiện trên thực tế.

Luật La Mã: các biện pháp bảo đảm để hợp đồng được thực hiện trên thực tế là cầm cố bảo vật, sự bảo lãnh của người trung gian và tiền đặt cọc.

Bộ luật Hammurabi: Các biện pháp bảo đảm để hợp đồng được thực hiện trên thực tế thường là các chế tài hình sự và phạt tiền Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng luật La Mã tiến bộ hơn, nhân đạo hơn Bộ luật Hammurabi.

2.2 Về chế định hôn nhân gia đình

2.2.1 Khái niệm hôn nhân gia đình theo hai bộ luật.

Hôn nhân theo luật La Mã là “ liên minh suốt đời giữa người đàn ông và đàn bà cùng chung quyền của con người và Thượng đế” Trong khi đó, ở bộ luật Hamurabi

thì chưa khái quát hóa được thành khái niệm Nội dung chủ yếu của chế định này tập trung điều chỉnh các vấn đề như: kết hôn, ly hôn; quan hệ thứ bậc trong gia đình; chế

độ tài sản vợ chồng; quan hệ cha mẹ con cái; vấn đề con nuôi.

2.2.2 Sự giống nhau giữa Bộ luật Hammurabi và Luật La Mã về chế định hôn

nhân gia đình.

Sự giống nhau đầu tiên về chế định hôn nhân gia đình của hai luật này là chúng đề thừa nhận hôn nhân trước pháp luật Qua đó, kết hôn đã làm phát sinh quan hệ tài sản, nhân thân, quyền thừa kế sau này.

Cả hai bộ luật Hammurabi và La Mã đều xác lập chế độ gia đình gia trưởng phụ quyền Người cha, người chồng có quyền hành gần như tuyệt đối trong gia đình Vợ

và các con đều ở địa phụ thuộc người cha Người vợ phải chung thuỷ với chồng, có nhiệm vụ chăm sóc gia đình, sống trong nhà chồng Con cái có nghĩa vụ phải kính trọng cha mẹ, nuôi dưỡng cha mẹ

Cả hai bộ luật đều cho phép ly hôn trong trường hợp người chồng không chung thủy hoặc vu khống vợ ngoại tình Khi ly hôn hợp pháp thì người vợ được trả lại của hồi môn

Tuy được hình thành trong một chế độ hà khắc với người phụ nữ nhưng cả hai bộ luật đều đã có những quy định thể hiện tính nhân đạo để bảo vệ quyền lợi của người phụ nữ (Đ142, Đ136 – Hamurabi và Đ - La Mã) Bên cạnh đó cũng có một số điều hạn chế quyền của người đàn ông trong gia đình (Đ114 – Hamurabi và Điều kiện ly hôn – La Mã) đưa ra những quy định hạn chế về việc đa thê của người đàn ông thời kì

đó Điểm tiến bộ này đã được pháp luật sau này kế thừa và tại thời điểm

mà người phụ nữ chỉ có địa vị thấp kém trong xã hội thì những quy định trên thể hiện tính nhân đạo của 2 bộ luật.

2.2.3 Sự khác nhau giữa Bộ Luật Hammurabi và Luật La Mã về chế định hôn

nhân gia đình.

a, Kết hôn.

 Chế độ hôn nhân:

Bộ luật Hammurabi xác lập một chế độ hôn nhân bất bình đẳng, không dựa trên sự

tự nguyện của hai bên Người con trai có thể trực tiếp đến nhà của bố cô gái để xin hỏi cưới hoặc bố của anh ta sẽ đi hỏi vợ cho con (điều 155, 156) Ngược lại, luật La Mã quy định kết hôn phải dựa trên sự tự nguyện đồng ý của hai người

Chế độ đa thê được thừa nhận ở bộ luật Hamurabi Người chồng có thể lấy nhiều vợ trong trường hợp vợ của anh bị bệnh nặng, không có khả năng sinh con hoặc không chung thủy Trong khi đó, người phụ nữ chỉ được lấy một chồng.

 Thủ tục kết hôn:

Hai bộ luật này có những điểm khác nhau cơ bản về thủ tục kết hôn Theo bộ luật Hammurabi, hôn thú là bắt buộc Bộ luật này còn quy định tiền ăn hỏi và tiền để phục

vụ cưới Trong khi đó, Luật La Mã không quy định thủ tục hôn nhân mà chỉ coi đó là một hành vi không chính thức, mang tính cá nhân, gồm các hình thức trộm vợ, mua

vợ, thủ tục theo tín ngưỡng tôn giáo hay thời hiệu kết hôn.

 Điều kiện kết hôn:

Trong khi luật La Mã có quy định về điều kiện kết hôn thì luật Hammurabi lại không Ở La Mã, khi hai người chưa sống độc lập, kết hôn cần phải có sự đồng ý của gia chủ hoặc có sự can thiệp của quan chấp chính Luật La Mã còn quy định độ tuổi kết hôn tối thiểu (nam: 14 tuổi, nữ: 12 tuổi); chỉ được kết hôn khi hai bên có đủ

quyền công dân… Những quy định về kết hôn của luật La Mã là tương đối tiến bộ so với bộ luật Hammurabi.

b, Ly hôn.

 Yêu cầu và điều kiện ly hôn:

Luật Hammurabi cho phép người chồng bỏ vợ trong các trường hợp: người vợ không sinh con; không chu đáo hoặc bị chồng cho là đã ngoại tình Tuy nhiên, khi người vợ đang bị bệnh nặng, người chồng không được phép ly hôn Người vợ có quyền ly hôn khi người chồng đi khỏi nhà không có lý do, chồng có quan hệ ngoại tình hay vu cáo vợ ngoại tình (điều 142, 136 và 132) Vấn đề tài sản sau khi ly hôn: Theo luật Hammurabi, khi ly hôn, phần tài sản của ai vẫn thuộc về người đấy.

Trong luật La Mã, khi ly hôn, của hồi môn có thể bị gia đình vợ hay vợ đòi lại Tuy nhiên, người chồng có thể thu hồi lại của hồi môn bằng việc kháng cáo hoặc giữ lại một phần để nuôi nấng con cái.

 Vấn đề nuôi con sau khi ly hôn:

Theo luật Hammurabi,nếu như lý do và lỗi ly hôn đều từ phía người chồng, trong trường hợp này pháp luật trao quyền nuôi con cho người vợ Người vợ còn được hưởng lợi từ khối tài sản chung được chia một phần tài sản chung khi người con trưởng thành Đây là một hiện tượng hiếm gặp trong pháp luật phương Đông thời bấy giờ, quy định này mang nhiều điểm tiến bộ bởi nó đã bảo vệ được người quyền lợi của người phụ nữ vốn là bên yếu thế sau khi ly hôn trong xã hội Trong khi đó, theo luật

La Mã, người chồng là người được nuôi con và được giữ lại một phần của hồi môn để nuôi nấng con cái.

 Vấn đề tái hôn:

Ở bộ luật Hammurabi, đối với người chống, việc tái hôn không chịu ràng buộc Người vợ chỉ được tái hôn khi có sự chấp thuận của thẩm phán Mục đích là bảo vệ quyền lợi cho các con chưa thành niên của người chồng đã chết hoặc được coi như đã chết (Điều 177).

Như vậy, bộ luật Hammurabi có điểm tiến bộ là đã quy định cụ thể, chặt chẽ

hơn, và bảo vệ quyền lợi phụ nữ khi ly hôn Luật Hamurabi còn tiến bộ trong cả việc quan tâm đến con cái sau khi ly hôn, hay cho phép người vợ nuôi con sau khi ly hôn.

c Quan hệ gia đình.

 Quan hệ vợ chồng:

Luật La Mã quy định vợ chồng phải tôn trọng nhau, bất kỳ là đẳng cấp nào

Quyền của người chồng phụ thuộc vào đẳng cấp của hai người

Bộ luật Hamurabi thì xây dựng trên hình mẫu gia trưởng Người chồng làm chủ trong gia đình Quyền lực của họ rất lớn đến mức có thể đem vợ mình đi làm con tin để gán

nợ (điều 117)

 Quan hệ cha mẹ - con cái:

Bộ luật Hammurabi đã gần như tuyệt đối hóa quyền lực của người cha trong gia đình Trong khi người cha ở Lưỡng Hà cổ đại có quyền bán con mình hoặc đem đi làm tin (điều 117) thì người cha trong gia đình La Mã không thể làm như vậy Theo luật Hammurabi, tài sản của con cái trong gia đình đều thuộc về người cha, còn luật

La Mã lại có quy định rõ ràng về tài sản giữa cha mẹ và con cái.

 Chấm dứt quan hệ cha mẹ và con cái:

Bộ luật Hammurabi hạn chế việc chấm dứt quan hệ cha mẹ và con cái theo ý chí riêng của các bên (Điều 168) Trong khi đó, luật La Mã lại nới lỏng vấn đề này.

 Nhận con nuôi:

Luật Hammurabi có một số những quy định hết sức tiến bộ về việc nhận con nuôi Con nuôi phải kính trọng và biết ơn công lao nuôi dưỡng của cha mẹ nuôi (điều 185)

Bố mẹ không được phân biệt đối xử giữa con đẻ và con nuôi, không được cưỡng đoạt con người khác về nuôi (điều 186 và 190) Quyền lợi của con nuôi được pháp luật bảo

vệ (điều 191) Điểm tiến bộ của luật dân sự La Mã là việc hạn chế quyền lực của người cha, người chồng trong gia đình, giết con là có tội và người đàn ông không được bán vợ con của mình Tuy nhiên, bộ luật Hammurabi lại chứa đựng tư tưởng chủ đạo là bảo tồn tính bền vững của gia đình, đề cao đạo đức xã hội Bộ luật này trừng trị nặng những hành vi trái luân thường đạo lý như việc con cáihành hung cha mẹ, vợ ngoại tình….

III KẾT LUẬN:

Từ những phân tích trên, ta thấy được những điểm tương đồng và những điểm khác biệt cơ bản của hai bộ luật tiến bộ và toàn diện nhất trong lịch sử pháp luật cổ đại Từ

đó làm tiền đề cho những bộ luật ra đời sau này trên thế giới, có giá trị lớn về mặt

pháp lý Bộ luật Hammurabi và luật La Mã đã thể hiện sắc nét ý chí của hai nhà nước

cổ đại là nhà nước Lưỡng Hà cổ đại và nhà nước La Mã.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Giáo trình Lịch sử Nhà nước và pháp luật thế giới, Đại học Luật Hà Nội, NXB

2 Giáo trình Luật La Mã, Đại học Luật Hà Nội, NXB CAND , năm 2003

3 Sách: Khảo lược Bộ luật Hammurabi của nhà nước Lưỡng Hà cổ đại, NXB Chính trị Quốc Gia, năm 2008.

4 Luật La Mã, Nguyễn Ngọc Đào, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Khoa Luật,

năm 1994.

5 Những nền văn minh thế giới,Almanach, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội,

2006.

6 Những nền văn minh rực rỡ cổ xưa, Tập 1, Nguyễn Quốc HÙng (CHủ biên),

NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1993.

7 Lịch sử thế giới cổ đại, Lương Ninh (Chủ biên), NXB Giaso dục, Hà Nội,

2005.

8 Lịch sử văn minh phương Tây, Mortimer Chambers, Barbara Hanwalt, NXB

Văn hóa Thông tin, HH, 2003

Tài liệu điện tử:

9

http://www.doko.vn/luan-van/so-sanh-linh-vuc-luat-dan-su-cua-bo-luat-hammurabi-va-luat-la-ma-thoi-cong-hoa-hau-ki-238527

10 http://www.doko.vn/luan-van/so-sanh-che-dinh-hon-nhan-gia-dinh-cua-luat-dan-su-la-ma-voi-che-dinh-hon-nhan-gia-dinh-cua-luat-hammurabi-237519

11 http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_lu%E1%BA%ADt_Hammurabi