Đề tài SD thí nghiệm trong dạy học hóa học THCS

Sử dụng phơng pháp thí nghiệm trong giảng dạy bộ mônhoá học ở trờng THCS giúp cho học sinh đợc tự mình tiến hànhthí nghiệm, quan sát, phân tích đối tợng, tự thu thập các sốliệu theo yêu

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Dạy tốt - Học tốt đợc coi là nhiệm vụ trọng tâm của nhà ờng Trong công tác giảng dạy từ nhiều năm nay phơng hớnggiảng dạy nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tựgiác của học sinh là vấn đề mà nhiều nhà giáo dục phải suynghĩ, thí nghiệm, nghiên cứu Trong mỗi bài giảng phải làm saocải tiến đợc nội dung, phơng pháp giảng dạy Cố thủ tớng PhạmVăn Đồng đã nói: “Làm sao ngay từ trong nhà trờng ta bắt buộc

tr-đứa trẻ dùng cái trí khôn, trí thông minh, cái suy nghĩ mà hiểubiết rộng ra Và từ đó đến lúc ra trờng, vào đời phát huy đợctài năng, tin tởng vào sức mạnh Tự thấy là một con ngời có khảnăng sáng tạo thì ở nhà trờng phải làm thế nào tiếp sức chotrí thông minh cho nó, cái óc suy nghĩ cho nó và tất cả các khảnăng suy nghĩ, lẽ dĩ nhiên phải có cơ sở, phải có phơng pháp”

Vậy chúng ta thấy rõ ràng một trong những nhiệm vụquan trọng của nhà trờng là: Rèn chí thông minh, óc suy nghĩsáng tạo cho học sinh Muốn làm đợc việc đó Mỗi giáo viên cầnphải biết tích cực hóa, tự giác, độc lập suy nghĩ của học sinhlàm sao khai thác sâu đợc kiến thức giúp học sinh nắm kiếnthức nhanh, chính xác Để đạt đợc nh vậy vấn đề đặt ra làmỗi giáo viên cần sử dụng phơng pháp cho phù hợp với môn học,tiết học là hết sức quan trọng

Nội dung học tập của bộ môn hoá học ở trờng trung học cơ

phong phú, hấp dẫn, để kích thích tính tò mò, ham hiểu biếtcủa học sinh tạo điều kiện hình thành động cơ, nhu cầu nhậnthức cũng nh hứng thú học tập của học sinh với bộ môn hoá học.

Hơn nữa với bộ môn hoá học đồ dùng học tập có vai trò rấtquan trọng, nó vừa là nguồn cung cấp tri thức vừa là phơng tiệngiúp học sinh thực hiện các hoạt động tìm tòi tri thức mới Do

đó, việc sủ dụng đồ dùng sao cho thích hợp với mỗi tiết học làmột nhiệm vụ quan trọng của giáo viên

Thí nghiệm hoá học giữ vai trò đặc biệt quan trọng trongquá trình dạy – học Vì vậy xu hớng chung của việc cải cách bộmôn hoá học ở trong nớc và trên thế giới là tăng tỷ lệ giờ cho cácgiờ thí nghiệm và nâng cao chất lợng các bài thí nghiệm

Sử dụng phơng pháp thí nghiệm trong giảng dạy bộ mônhoá học ở trờng THCS giúp cho học sinh đợc tự mình tiến hànhthí nghiệm, quan sát, phân tích đối tợng, tự thu thập các sốliệu theo yêu cầu của bài tập và vận dụng các thao tác t duy để

sử lý các số liệu đó bằng bài tập so sánh, phân tích, nhận xétkhái quát hoá để tìm ra các đặc điểm chung, riêng, đặc

điểm bản chất của đối tợng Theo cách đó phơng pháp thínghiệm đã thực sự kích thích tính tích cực, chủ động trong tduy của học sinh khi lĩnh hội tri thức mới

Chính vì những lý do đã phân tích ở trên chúng tôi mạnhdạn lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Sử dụng thí nghiệm tronggiảng dạy hoá học nhằm tích cực hóa hoạt động học tập củahọc sinh trờng THCS”

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm ra các giải pháp nâng cao chất lợng giảng dạy bộmôn hoá học ở trờng THCS qua việc sử dụng thí nghiệm hoáhọc nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

1 Nghiên cứu cơ sở lí luận về thí nghiệm hoá học trongdạy học hoá hoá học phổ thông

2 Xác định hệ thống các thí nghiệm hoá học đợc sử dụngtrong dạy học hoá học lớp 9 THCS Nghiên cứu hệ thống phânloại thí nghiệm hoá học ở trờng THCS để từ đó đa ra các ph-

ơng pháp sử dụng thí nghiệm thích hợp cho từng loại kiến thức

cụ thể

3 Nghiên cứu phơng pháp thí nghiệm hoá học trong dạyhọc và dạy hình thành khái niệm và nghiên cứu tính chất cácchất

4 Xây dựng một số giáo án bài dạy có sử dụng thí nghiệmhoá học và tiến hành thực nghiệm s phạm đánh giá hiệu quảgiờ dạy

Trên cơ sở đó rút ra một số kinh nghiệm phục vụ cho việcgiảng dạy của bản thân nhằm nâng cao chất lợng giáo dục

4 Khách thể và đối tợng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hóa học ở trờngTHCS

- Đối tợng nghiên cứu: Học sinh và phơng pháp sử dụng thí

6 Giả thuyết khoa học

Nếu giáo viên xác định đợc hệ thống thí nghiệm hoá học,nắm vững phơng pháp tiến hành các thí nghiệm đó cũng nhphơng pháp sử dụng chúng trong dạy học theo hớng dạy học tíchcực sẽ nâng cao đợc chất lợng dạy học và tính tích cực nhậnthức của học sinh

7 Điểm mới của đề tài

Xác định đợc hệ thống thí nghiệm hoá học đợc sử dụngtrong dạy học hóa học THCS

Đề xuất phơng pháp sử dụng thí nghiệm hoá học trong dạyhọc bộ môn hóa học ở THCS nhằm tích cực hóa nhận thức củahọc sinh

Đề xuất một số quy trình trong sử dụng thí nghiệmnghiên cứu của học sinh để nghiên cứu bài mới

nội dungChơng 1

tổng quan cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tàiXuất phát từ mục đích của nhà trờng là đào tạo thế hệ trẻtrở thành con ngời lao động mới có giác ngộ xã hội chủ nghĩa,

có văn hoá, có kỹ thuật và có sức khoẻ Những ngời phát triển

nhiệm vụ cách mạng, con ngời mà nhà trờng đào tạo ra là conngời có đủ điều kiện - khả năng phục vụ đắc lực cho côngcuộc công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc Đáp ứng yêu cầuphát triển của xã hội trong giai đoạn hiện nay Bởi vậy nội dunggiáo dục phải toàn diện coi trọng tất cả các môn học Không thể

bỏ qua môn học nào, kể cả môn học ít giờ nh môn hoá học

Xuất phát từ nhiệm vụ dạy - học Hoá học ở trờng THCS là

đảm bảo cho học sinh nắm vững hệ thống các kiến thức, kĩnăng cơ bản của Hoá học; phát triển trí tuệ học sinh trong quátrình dạy học; giáo dục kĩ thuật tổng hợp và giáo dục thế giớiquan trong dạy học Hoá học Trong đó việc đảm bảo cho họcsinh nắm vững hệ thống kiến thức và kĩ năng cơ bản của Hoáhọc là một trong những vấn đề quan trọng, mà phơng pháp

đổi mới hiện nay đang tạo điều kiện hình thành một cách tduy sáng tạo và tích cực trong học sinh Để thực sự phát huy đợcvai trò đó thì chúng ta phải thấy đợc vai trò của thí nghiệmHoá học trong dạy học nh thế nào? Nó tạo điều kiện gì cho quátrình dạy và học

Sử dụng thí nghiệm Hoá học nhằm tránh đợc tính chấtgiáo điều, góp phần hình thành logic của bài giảng một cáchchặt chẽ và phát huy vai trò của t duy, tăng hứng thú trong hoạt

ở trờng THCS lần đầu tiên học sinh làm quen với bộ mônhoá học Vì vậy trong quá trình dạy – học, việc tạo điềukiện cho cac em tiếp xúc với dụng cụ thí nghiệm, hoá chất vàtìm hiểu những thao tác cơ bản trong thí nghiệm hoá họcmang tính cấp thiết.

Nói tóm lại sử dụng các thí nghiệm hoá học trong quảtrình dạy - học giúp cho giáo viên thể hiện đợc đúng phơngpháp bộ môn, học sinh phát huy đợc tính tích cực, chủ động vàsáng tạo trong nhận thức của bản thân

Bản thân môn hoá học có nhiều khả năng góp phần đạt

đợc mục đích trên Song muốn phát huy trí lực của học sinh,giúp học sinh rút ra tri thức mới từ những tri thức cũ, nhớ nhanh,nhớ lâu - giảm nhẹ lao động Cần thấy đối với bộ môn này làphải thực hiện tốt nguyên tắc trực quan Nói một cách khác

đúng hơn: Sử dụng thí nghiệm nh thế nào để giúp học sinhrút ra đợc kiến thức cơ bản, mà đối với học sinh THCS đây làvấn đề hết sức cần thiết

1.1 Vai trò của thí nghiệm hoá học trong dạy học hóa

học đợc sử dụng làm nguồn gốc, là xuất xứ của kiến thức đểdẫn đến lí thuyết hoặc với t cách kiểm tra giả thuyết.

- Thông qua thí nghiệm hoá học để ôn tập, củng cố, kiểmtra kiến thức bằng cách giải các bài tập thực nghiệm về phânbiệt chất cho trớc, điều chế các chất

- Thí nghiệm hoá học còn có tác dụng phát triển t duy,giáo dục thế giới quan duy vật biện chứng và củng cố niềm tinkhoa học của học sinh giúp hình thành những đức tính tốt củangời lao động mới: Thận trọng, ngăn nắp, trật tự, gọn gàng Họcsinh đợc rèn luyện kĩ năng thực hành: Lấy hoá chất, cân, đonghoá chất, lắp ráp dụng cụ Thông qua thí nghiệm kiểm tratính chất đã học trong các bài thực hành hoá học Nh vậy, họcsinh nắm kiến thức một cách hứng thú, vững trắc và sâu sắchơn

1.2 Phân loại thí nghiệm hoá học trong dạy học hóa học

Thí nghiệm hoá học đợc phân loại căn cứ và các tiêu chíkhác nhau

- Căn cứ vào chủ thể thực hiện thí nghiệm gồm:

+ Thí nghiệm do học sinh làm

+ Thí nghiệm do giáo viên biểu diễn

- Căn cứ vào mục đích thí nghiệm gồm:

+ Thí nghiệm nghiên cứu

+ Thí nghiệm minh hoạ

+ Thí nghiệm kiểm tra dự đoán (Thí nghiệm kiểmchứng)

+Thí nghiệm nêu vấn đề và thí nghiệm giải quyết vấn

1.3 Thí nghiệm của giáo viên trong dạy học hóa học

1.3.1 ý nghĩa tác dụng của thí nghiệm biểu diễn của

giáo viên

Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên theo hớng nghiên cứugiúp học sinh quan sát, nhận xét, rút ra kêt luận Trong thínghiệm biểu diễn, giáo viên là ngời thực hiện các thao tác,

điều khiển quá trình biến đổi của chất, học sinh chỉ theodõi quan sát những quá trình đó nên các thao tác mẫu mực củagiáo viên là cơ sở để hình thành kĩ năng thí nghiệm cho họcsinh Thí nghiệm do giáo viên biểu diễn có thể dùng để minhhoạ các kiến thức do giáo viên trình bày có thể là nguồn gốckiến thức mà học sinh tiếp thu dới sự hớng dẫn của giáo viêntrong quá trình quan sát thí nghiệm Vì vậy các thí nghiệmbiểu diễn của giáo viên có thể tiến hành bằng hai phơng phápchính: Phơng pháp minh hoạ và phơng pháp nghiên cứu Phơngpháp nghiên cứu có giá trị lớn hơn vì nó có tác dụng kích thíchhọc sinh làm việc tích cực hơn và đặc biệt tạo điều kiện phát

1.3.2 Yêu cầu s phạm của việc biểu diễn thí nghiệm của

giáo viên

- Đảm bảo an toàn thí nghiệm: Trớc hết giáo viên phải xác

định ý thức trách nhiệm cao về sức khoẻ và tính mạng họcsinh Mặt khác, giáo viên phải nắm chắc kỹ thuật và phơngpháp tiến hành thí nghiệm Không dùng quá liều lợng hoá chất

dễ cháy và dễ nổ đã ghi trong tài liệu hớng dẫn Các thínghiệm tạo thành chất độc, bay hơi cần tiến hành trong tủphòng độc hoặc cuối chiếu gió để tránh tạt khí về phía họcsinh

- Đảm bảo kết quả thí nghiệm: Kết quả tốt đẹp của thí

nghiệm tác động trực tiếp đến chất lợng dạy học và củng cốniềm tin của học sinh vào khoa học Muốn vậy trớc hết giáo viênphải nắm vững kỹ thuật tiến hành thí nghiệm, phải thửnghiệm nhiều lần trớc khi biểu diễn trên lớp Các dụng cụ hoáchất phải đợc chuẩn bị chu đáo, đồng bộ Nếu chẳng may thínghiệm không thành công, giáo viên cần bình tĩnh xem kiểmtra lại các bớc tiến hành, tìm nguyên nhân và giải thích chohọc sinh

- Đảm bảo tính trực quan: Trực quan là một trong những

yêu cầu cơ bản của thí nghiệm biểu diễn Để đảm bảo tínhtrực quan, khi chuẩn bị thí nghiệm giáo viên cần lựa chọn cácdụng cụ và sử dụng lợng hoá chất thích hợp Các dụng cụ thínghiệm cần có kích thớc đủ lớn để học sinh ngồi cuối lớp có thểquan sát đợc, thí nghiệm có màu sắc hài hoà Bàn biểu diễn

thí nghiệm có độ cao cần thiết, các dụng cụ thí nghiệm cần

bố trí sao cho học sinh có thể nhìn rõ Ngoài những yêu cầutrên, về mặt phơng pháp để nâng cao chất lợng các thínghiệm biểu diễn ta cần chú ý các nội dung sau:

Số lợng thí nghiệm trong một bài nên lựa chọn vừa phải phùhợp với thời gian trên lớp

Trong thí nghiệm nên sử dụng các hoá chất học sinh đãquen biết, nếu mục đích thí nghiệm là nghiên cứu chất mớithì chất đó phải là chất mới với học sinh

Chọn các dụng cụ thí nghiệm đơn giản, đảm bảo tínhkhoa học, s phạm, mỹ thuật Chọn phơng án thí nghiệm đơngiản, tiết kiệm hoá chất dễ thành công, đảm bảo an toàn chohọc sinh

Trong quá trình tiến hành thí nghiệm cần có biện pháptích cực nhằm thu hút sự chú ý của học sinh vào việc quan sát

và giải thích các hiện tợng xảy ra, nhu đặt câu hỏi ở các giai

đoạn khác nhau của thí nghiệm để học sinh chú ý quan sát,nhậm xét và trả lời Cần hớng sự chú ý của học sinh vào sự quansát những hiện tợng cơ bản nhất của thí nghiệm có liên quan

đến nội dung bài học

1.3.3 Các hình thức phối hợp giữa lời nói và biểu diễn thí

nghiêm của giáo viên

- Giáo viên đặt vấn đề và giới thiệu vấn đề cần nghiêncứu Khi làm thí nghiệm biểu diễn giáo viên giới thiệu dụng cụ

đó để học sinh nắm đợc mục đích và cách tiến hành thínghiệm Chú ý các thao tác thí nghiệm gọn gàng, tránh đổ vỡ

và cần chú ý cho học sinh quan sát quá trình biến đổi chất vàkết quả thí nghiệm Sau đó bằng hệ thống câu hỏi thu hút sựchú ý của học sinh vào việc quan sát, giải thích các hiện tợngxảy ra và rút ra kết luận

- Giáo viên trình bày kết luận trớc, sau đó giáo viên biểudiễn thí nghiệm để minh hoạ cho kết luận vừa nêu

1.4 Thí nghiệm của học sinh trong dạy học hoá học

1.4.1 Thí nghiệm của học sinh trong nghiên cứu các

chất

Học sinh đợc trao dụng cụ đến tận tay và đợc tự thực hiệnlấy thí nghiệm thì việc làm quen với các dụng cụ hoá chất vàquá trình sẽ đầy đủ hơn ở đây học sinh đợc tự tay điềukhiển các quá trình làm biến đổi các chất nên có sự phối hợpgiữa hoạt động trí óc với hoạt động chân tay trong quá trìnhnhận thức của học sinh Lý luận dạy học cho rằng phơng phápnày có khả năng phát triển một cách tốt nhất năng lực trí tuệcủa học sinh, kích thích hứng thú của học sinh, vì nó rèn luyệncho học sinh nhận thức và phân tích những dấu hiệu và hiệntợng cụ thể bằng kinh nghiệm của riêng mình và thu hút mọikhả năng của học sinh vào nhận thức đối tợng Thí nghiệm củahọc sinh có thể tiến hành theo phơng pháp minh hoạ và phơngpháp nghiên cứu

- Phơng pháp minh hoạ: Giáo viên đa ra kết luận về tínhchất của chất sau đó học sinh làm thí nghiệm và thấy những

điều giáo viên đã trình bày đựơc khẳng định về mặt thựcnghiệm

- Phơng pháp nghiên cứu: Giáo viên nêu hoặc hớng dẫn họcsinh phát hiện vấn đề cần tìm hiểu: Tính chất hoá học hoặcquy luật cha biết Nhóm học sinh nghiên cứu thí nghiệm

đồng loạt hoặc không đồng loạt Nh vậy, học sinh nắm đợcmục đích thí nghiệm, học sinh làm thí nghiệm, quan sát môtả hiện tợng, tự rút ra kết luận về tính chất của một chất, mộtquy luật, một kết luận về khả năng phản ứng Thực tiễn chỉ rarằng tiến hành thí nghiệm bằng phơng pháp nghiên cứu kíchthích hoạt động tích cực của học sinh trong giờ hoá học hơn vàtạo điều kiện phát triển kỹ năng làm việc độc lập

1.4.2 Thí nghiệm thực hành của học sinh

Hình thức thí nghiệm do học sinh tự làm lấy khi hoànthiện kiến thức nhằm minh hoạ, ôn tập, củng cố kiến thức đãhọc và rèn luyện kỹ năng kỹ xảo Một trong những điều kiệngiúp thực hiện thành công thí nghiệm thực hành là học sinhchuẩn bị trớc về mục đích của thí nghiệm học sinh cần làmgì và làm nh thế nào, giải thích các hiện tợng xảy ra trong thínghiệm, rút ra những kết luận đúng đắn Dới sự hớng dẫn củagiáo viên học sinh cần ôn lại những nội dung cần thiết trongsách giáo khoa hoặc đọc trớc tài liệu hớng dẫn thí nghiệm

1.5 Sử dụng thí nghiệm hoá học theo hớng dạy học tích cực

1.5.1 Sử dụng thí nghiệm theo phơng pháp nghiên cứu

Thí nghiệm đợc sử dụng nh là nguồn kiến thức để họcsinh nghiên cứu, tìm tòi thu nhận kiến thức Việc tổ chức cáchoạt động học tập của học sinh tiến hành theo phơng phápnghiên cứu bao gồm:

- Giáo viên nêu vấn đề nghiên cứu giúp học sinh hiểu vànắm vững vấn đề cần nghiên cứu

- Tổ chức cho học sinh nêu giả thiết dự đoán khoa học

- Lập kế hoạch giải ứng với giả thuyết

- Tiến hành thí nghiệm, quan sát, mô tả hiện tợng

- Xác nhận giả thuyết đúng

- Giải thích hiện tợng thí nghiệm, lập PT HH và rút ra kếtluận

- Vận dụng kiến thức thu đợc

1.5.2 Dùng thí nghiệm để kiểm nghiệm (kiểm chứng)

dự đoán khoa học

Thí nghiệm đợc dùng để kiểm nghiệm các nhận xét, các

dự đoán đợc nảy sinh Các hoạt động học tập của học sinh baogồm:

- Giáo viên nêu vấn đề và giúp học sinh hiểu rõ vấn đề

- Học sinh quan sát chất phản ứng, dụng cụ thiết bị thínghiệm

- Học sinh dự đoán hiện tợng thí nghiệm sẽ xảy ra

- Tiến hành thí nghiệm

- Quan sát hiện tợng thí nghiệm, xác định dự đoán đúng

- Giải thích, rút ra nhận xét và kiến thức thu đợc

1.5.3 Sử dụng thí nghiệm đối chứng

Giáo viên sử dụng thí nghiệm để hình thành khái niệmhoá học, giúp học sinh có kết luận đầy đủ, chính xác về mộtquy tắc, tính chất của chất, ảnh hởng của các yếu tố tác độngvào quá trình biến đổi chất Đồng thời qua thí nghiệm đốichứng để làm nổi bật, khắc sâu nội dung kiến thức mà họcsinh cần chú ý Giáo viên tổ chức các hoạt động học tập nh:

- Giáo viên nêu mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu hoặc chohọc sinh tự nghiên cứu quy tắc, tính chất trong tài liệu

- Tổ chức cho học sinh đề xuất cách tiến hành thínghiệm đối chứng

- Dự đoán hiện tợng xảy ra

- Tiến hành thí nghiệm, quan sát hiện tợng

- Giải thích hiện tợng, kết luận về kiến thức cần chú ý,tiếp thu

1.5.4 Sử dụng thí nghiệm nêu vấn đề và giải quyết vấn

đề

Giáo viên dùng thí nghiệm để tạo mâu thuần nhận thức,tạo tình huống có vấn đề tổ chức cho học sinh phát hiện vàgiải quyết vấn đề Việc tổ chức hoạt động học tập đợc cảithiện:

- Giáo viên đặt vấn đề, giới thiệu thí nghiệm cần nghiêncứu.

- Tổ chức cho học sinh tái hiện kiến thức cũ có liên quan

- Học sinh dự đoán hiện tợng thí nghiệm sẽ xảy ra

- Tiến hành thí nghiệm, quan sát hiện tợng thí nghiệm

- Hiện tợng thí nghiệm xảy ra khác với đa số học sinh dự

đoán

- Xuất hiện mâu thuẫn nhận thức trong học sinh, kíchthích học sinh tìm tòi giải quyết vấn đề

1.5.5 Sử dụng thí nghiệm hoá học tổ chức cho học sinh

dùng thí nghiệm nghiên cứu tính chất các chất.

Đây là quá trình học sinh tham gia hoạt động nghiên cứumột cách tích cựu, học sinh vừa thu nhận đợc kiến thức vừa đợcthu nhận phơng pháp nhận thức, phơng pháp nghiên cứu khoahọc Giáo viên hớng dẫn học sinh tiến hành các hoạt động:

- Nhận thức rõ vấn đề học tập và nhiệm vụ đặt ra

- Phân tích dự đoán lý thuyết về tính chất của các chấtcần nghiên cứu

- Đề xuất các thí nghiệm để tiến hành xác nhận các tínhchất đã dự đoán

- Lựa chọn dụng cụ, hoá chất cần thiết cho thí nghiệm

- Đề xuất cách tiến hành thí nghiệm và dự đoán hiện tợngthí nghiệm

- Xác nhận sự đúng, sai của dự đoán, lý giải

- Kết luận về tính chất của chất cần nghiên cứu và phơngpháp nghiên cứu tính chất của chất.

1.6 Thực trạng về phòng thí nghiệm hoá học và việc sử

dụng thí nghiệm hoá học trong dạy học hoá học ở trờng THCS

Trong giảng dạy bộ môn hoá học, việc sử dụng thí nghiệm

là hết cần thiết Vấn đề đặt ra là ngời giáo viên sử dụng

ph-ơng pháp này nh thế nào để đạt hiệu quả tốt nhất Sủ dụngthí nghiệm có thể bằng nhiều hình thức khác nhau:

Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên

Thí nghiệm của học sinh

Thí nghiệm chứng minh

Thí nghiệm thực hành

Thí nghiệm ngoại khoá…

Tuỳ vào nội dung của bài dạy, mục đích của việc sử dụngthí nghiệm mà giáo viên sử dụng các loại thí nghiệm cho phùhợp với nội dung bài giảng

Trong những năm qua việc trang bị các dụng cụ thínghiệm và hoá chất ở trờng THCS đã bớc đầu đợc chú trọngsong chất lợng cha cao, một số dụng cụ cha đảm bảo các yêucầu khoa học - s phạm Việc tổ chức thực hiện các loại thínghiệm hoá học theo yêu cầu của chơng trình và phơng phápdạy học bộ môn cũng gặp nhiều khó khăn do các nguyên nhânsau:

Tình hình sử dụng thiết bị dạy học đã đợc trang bị củanhà trờng cha phát huy đợc năng lực tích cực, chủ động họctập của học sinh Nhiều giáo viên còn ngại phải chuẩn bị thínghiệm cho các giờ lên lớp, giáo viên dạy môn thực nghiệm cònphải dạy nhiều giờ trong tuần do đó cha có thời gian đểchuẩn bị thí nghiệm cho học sinh Nhiều giáo viên cha nắmvững kĩ năng cơ bản để tiến hành thí nghiệm hoá học Do

đó, thiết bị dạy học chủ yếu dùng để minh hoạ bài giảng,

ch-a tích cực hóch-a sáng tạo, chủ động củch-a học sinh

Một số giáo viên cha thấy đợc vai trò của thí nghiệm hoáhọc trong dạy học Cha thực sự sử dụng thí nghiệm hoá học mộtcách phù hợp và hiệu quả trong quá trình dạy học đó là vấn đề

đáng quan tâm

Do đó, Giáo viên cần có sự hớng dẫn tỷ mỉ, khoa học vềcách thức tiến hành thí nghiệm theo một trình tự của việc thínghiệm, đồng thời thí nghiệm với so sánh, đối chiếu, phântích, tổng hợp là những thao tác của t duy, cần thiết cho sự rènluyện trí thông minh, phát huy khả năng t duy độc lập sáng tạocủa học sinh

Hầu hết các trờng cha có phòng học bộ môn, phòng thínghiệm còn chật chội cha đảm bảo Giáo viên phải chuyểnthiết bị từ phòng thiết bị lên lớp rất khó khăn và không đảmbảo an toàn

Cha có phụ tá thí nghiệm nên nếu giáo viên dạy nhiều giờtrong ngày thì việc chuẩn bị thí nghiệm rất khó khăn.

Môn Hoá học- trong trờng THCS có điều kiện để tiếnhành các thí nghiệm hoá học trong quá trình dạy học bởi vì :

Nội dung chơng trình Hoá học gần gũi, hấp dẫn với họcsinh Các hiện tợng, sự kiện gắn liền với các vấn đề trong đờisống của các em Nó giúp các em vận dụng kiến thức để giảithích các thắc mắc, hiện tợng trong thực tiễn

Phơng tiện dạy học hoá học đa dạng và phong phú, trang

bị tơng đối đầy đủ thiết bị dạy học C ác phơng tiện này tạo

điều kiện thuận lợi cho quá trình sử dụng thí nghiệm Hoá họccủa giáo viên và học sinh phát huy tính cực hoạt động của họcsinh

Trong trờng phổ thông, thí nghiệm giúp học sinh làmquen với những tính chất, mối liên hệ và quan hệ có tính quyluật giữa các đối tợng nghiên cứu, giúp làm cơ sở để nắmvững các quy luật, các khái niệm khoa học và biết khai thácchúng Thí nghiệm còn giúp học sinh sáng tỏ mối liên hệ phátsinh giữa các sự vật, giải thích đợc bản chất của các quá trìnhxảy ra trong tự nhiên, trong sản xuất và đời sống Nhờ thínghiệm mà con ngời có thể thiết lập đợc những quá trình màtrong thực tế tự nhiên hoàn toàn không có đợc và kết quả đactạo ra những chất mới Nó còn giúp học sinh khả năng vận dụngnhững quá trình nghiên cứu trong nhà trờng, trong phòng thí

nghiệm vào phạm vi rộng rãi trong các lĩnh vực hoạt động củacon ngời.

Đối với bộ môn hoá học, thí nghiệm giữ vai trò đặc biệtquan trọng nh một bộ phận không thể tách rời của quá trìnhdạy – học Thí nghiệm giữ vai trò quan trọng trong nhận thức,phát triển, giáo dục của quá trình dạy học Ngời ta coi thínghiệm là cơ sở của việc học hoá học và để rèn luyện kỹ năngthực hành Thông qua thí nghiệm, học sinh nắm kiến thức mộtcách hứng thú, vững chắc và sâu hơn Thí nghiệm hoá học đ-

ợc sử dụng với t cách là nguồn gốc, là xuất xứ của kiến thức đểdẫn đến lý thuyết, hoặc với t cách kiểm tra giả thuyết

Thí nghiệm hoá học còn có tác dụng phát triển t duy, giáodục thế giới quan duy vật biện chứngvà củng cố niềm tin khoahọc của học sinh, giúp hình thành những đức tính tốt củ ngờilao động mới

Vì vậy khuynh hớng chung của việc cải cách bộ môm hoáhọc là tăng tỷ lệ giờ cho các thí nghiệm và nâng cao chất lợngcho các bài thí nghiệm

Thực tế việc sử dụng các thí nghiệm hoá học còn hạn chế,thờng mang tính chất minh hoạ, giáo viên sử dụng thí nghiệmHoá học để làm phơng tiện cho thuyết trình, giảng giải là chủyếu Cha thực sự khai thác hết khả năng tự tiến hành thínghiệm và tự tìm hiểu kiến thức của học sinh thông các thínghiệm Hoá học

Để thực hiện việc đổi mới phơng pháp dạy học đòi hỏi

ng-ời giáo viên phải giữ vai trò chủ đạo trong việc tổ chức làm sao

đó để phát huy toàn bộ năng lực t duy độc lập, tích cực, chủ

động của học sinh Trong đó một vấn đề rất quan trọng làviệc sử dụng các thí nghiệm trong giảng dạy bộ môn hoá học

Từ những vấn đề trên, căn cứ vào thực tế giảng dạy, Tôi cósuy nghĩ đi sâu vào nghiên cứu phơng pháp sử dụng thínghiệm nh thế nào trong bộ môn hoá học ở trờngTHCS nhằmnâng cao chất lợng dạy học

Chơng 2

một số giải pháp sử dụng thí nghiệm nhằm tích cực hóa hoạt động của Học sinh trong dạy học hoá học ở trờng THCS

2.1 Sử dụng thí nghiệm để tạo tình huống có vấn đề

Việc vận dụng phơng pháp thực nghiệm vào dạy học hoáhọc là phù hợp với đặc điểm nghiên cứu bộ môn, vừa tạo điềukiện cho học sinh hoạt động tự lực xây dựng kiến thức Mặtkhác, trong quá trình học tập học sinh sẽ trải qua các giai đoạntơng tự nh các giai đoạn làm việc của nhà nghiên cứu, điều đótạo điều kiện phát triển khả năng t duy, sáng tạo của học sinh

Theo nghĩa rộng phơng pháp thực nghiệm gồm các giai

đoạn: Sự kiện khởi đầu => Giả thuyết => Hệ quả => Thínghiệm kiểm tra

Khi vận dụng phơng pháp thực nghiệm cần chú ý tới các

điều kiện dạy học, đặc điểm kiến thức, đặc điểm ngờihọc (Tâm lý lứa tuổi, vốn sống, trình độ kiến thức …) đểvận dụng ở các mức độ khác nhau

Việc tạo ra sự kiện khởi đầu (Mô tả hiện tợng trong thực tế

đa ra một bài toán, mô tả hay tiến hành một thí nghiệm …)

có vai trò rất quan trọng thúc đẩy quá trình nhận thức Tuynhiên, do đặc trng bộ môn nên cần khai thác triệt để các thínghiệm hoá học nhằm tạo ra tình huống có vấn đề, hoặc đểlựa chọn sự kiện khởi đầu phù hợp, giai đoạn này sẽ quyết định

sự thành công của giờ học Các sự kiện khởi đầu tạo điều kiệncho học sinh phát hiện mâu thuẫn và gợi ý phơng hớng giảiquyết vấn đề Trên cơ sở ngời giáo viên nắm vững vấn đề vàhiểu trình độ học sinh việc tổ chức sự kiện khởi đầu tốt sẽ cótác dụng :

- Thu hút sự chú ý của học sinh

- Làm xuất hiện mối quan hệ chi phối hiện tợng

- Tạo điều kiện cho học sinh thu thập đầy đủ thông tin

để đa ra các dự đoán về các mối quan hệ có tính quy luật

Ví dụ: Khi dạy về tính chất hoá học của axit sunfuric đặc.Giáo viên yêu cầu học sinh nhắc lại tính chất hoá học củaaxit Từ tính chất hoá học chung của axit học sinh đã đợc học

giáo viên nêu vấn đề: Vậy theo em, đồng kim loại có phản ứng

đợc với axit sunfuric đặc không? nếu có phản ứng thì sảnphẩm sinh ra sẽ là gì?

Sau đó giáo viên tiến hành biểu diễn thí nghiệm cho

đồng kim loại vào axit H2SO4 đặc rồi đun nóng trên ngọn lửa

đèn cồn Yêu cầu học sinh quan sát hiện tợng xảy ra

Gọi học sinh nêu hiện tợng quan sát đợc ở thí nghiệm trên.Hiện tợng: Dung dịch chuyển dần sang mầu xamh, có khíkhông màu mùi hắc bay ra, mảnh đồng kim loại tan dần

Từ hiện tợng trên em thấy có phản ứng hoá học xảy rakhông? Sản phẩm tạo thành là gì?

Nh vậy, qua thí nghiệm trên giáo viên phân tích cho họcsinh axit H2SO4 đặc, ngoài những tính chất chung của axit thìaxit H2SO4 đặc còn có những tính chất riêng nh: Khi đun nóng

H2SO4 đặc tác dụng đợc với hầu hết các kim loại (kể cả các kimloại kém hoạt động nh đồng, thủy ngân…) sản phẩm sinh rakhông giải phóng H2 mà giải phóng khí SO2

Giáo viên gọi học sinh lên bảng viết phơng trình phảnứng?

2H2SO4 đặc + Cu ��t0 � CuSO4 + SO2 + 2H2O

2.2 Sử dụng thí nghiệm biểu diễn minh hoạ phù hợp với hoạt động của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học

Các thí nghiệm này thờng đợc sử dụng để tìm hiểu kiến

thập những thông tin liên quan đến đối tợng cần nghiên cứu,tạo điều kiện cho t duy trực giác của học sinh Tuỳ theo mức độcủa thí nghiệm và khả năng thực hiện của học sinh mà yêu cầuhọc sinh hoặc giáo viên làm Khi hớng dẫn học sinh thí nghiệmthí nghiệm cần chú ý để học sinh vận dụng đợc vốn kiến thức

và kinh nghiệm sẵn có của mình để đối chiếu, so sánh vớinhững sự kiện vừa thí nghiệm Cần định hớng sự chú ý củahọc sinh vào các vấn đề sau :

- Diễn biến của hiện tợng

- Một hay nhiều hiện tợng diễn ra trong một thí nghiệm

- Chiều hớng của sự biến đổi

- Dấu hiệu của bản chất của sự biến đổi

Hình thức thí nghiệm này đặc biệt khuyến khích họcsinh mạnh dạn đa ra những suy nghĩ riêng của mình Khi thínghiệm xác nhận dự đoán của mình là đúng học sinh rất phấnkhởi, tin tởng vào bản thân Từ đó khắc phục tâm lý thờnggặp ở học sinh khi học hoá học

+ Giáo viên biểu diễn thí nghiệm theo hớng nghiên cứu: giúp

học sinh quan sát, nhận xét rút ra kết luận: Ví dụ: giáo viênbiểu diễn thí nghiệm đốt cháy sắt trong bình khí Clo ở bài

“Tính chất hoá học của kim loại” để học sinh nghiên cứu tínhchất tác dụng của kim loại với phi kim

Ví dụ: Giáo viên biểu diễn thí nghiệm hiđrô tác dụng với

đồng (II) oxit

Giáo viên nêu mục đích thí nghiệm: Nghiên cứu thínghiệm rút ra Hiđro khử đồng (II) oxit tạo thành đồng kim loại

và nớc Từ đó khái quát hoá đợc hiđro khử một số oxit kim loạitạo thành kim loại và nớc

Giáo viên tiến hành biểu diễn thí nghiệm: Điều chế hiđro

từ Zn và axit HCl, dẫn khí H2 qua ống đựng CuO nung nóng

Yêu cầu học sinh quan sát màu của CuO trớc và sau phảnứng, quan sát hiện tợng phản ứng, sự thay đổi màu sắc củachất rắn

Yêu cầu học sinh nhận xét hiện tợng, giải thích, dự đoánchất sản phẩm và viết phơng trình hóa học

Học sinh nhận xét hiện tợng, giải thích:

Xuất hiện chất rắn đỏ, thành ống nghiệm mờ đi

Giải thích: Kim loại đồng có màu đỏ, hơi nớc tạo thànhlàm ống nghiệm mờ đi

+ Thí nghiệm kiểm chứng: Nhằm kiểm tra những dự đoán,

những suy đoán lí thuyết Ví dụ: Sau khi học sinh dự đoánkhả năng phản ứng của nhôm với dung dịch bazơ, học sinh làmthí nghiệm cho dây nhôm vào dung dịch NaOH kiểm tra dự

Ví dụ phản ứng của nhôm kim loại với dung dịch NaOH.Sau khi đã học về tính chất hoá học của kim loại giáo viên

đặt câu hỏi:

Nhôm là một kim loại vậy theo em nhôm có thể tác dụng

đợc với NaOH không?

Học sinh đa ra dự đoán: có hoặc không

Vậy chúng ta hãy tiến hành thí nghiệm để kiểm tra dự

đoán

Giáo viên hớng dẫn học sinh tiến hành thí nghiệm: Chomột lá nhôm vào ống nghiệm có chứa sẵn 2ml dung dịchNaOH Yêu cầu học sinh quan sát và nhận xét hiện tợng?

Hiện tợng: Nhôm tan dần, có khí sinh ra

Vậy em có nhận xét gì về tính chất hoá học của nhôm?Nhận xét: Nhôm có thể phản ứng đợc với dung dịch NaOH,nhôm là nguyên tố lỡng tính

+ Thí nghiệm đối chứng: Nhằm giúp cho việc rút ra các kết

luận một cách đầy đủ, chính xác hơn về một quy tắc, tínhchất của chất Ví dụ thí nghiệm nghiên cứu khả năng kim loạisắt có thể đẩy đợc đồng ra khỏi muối CuSO4, còn Cu không

đẩy đợc Fe ra khỏi dung dịch FeSO4

Ví dụ: Giáo viên hớng dẫn học sinh tiến hành thí nghiệm:thả một đinh sắt đã làm sạch gỉ vào ống nghiệm chứa 2- 3mldung dịch CuSO4 và cho một đoạn dây đồng đã làm sạch vàoống nghiệm chứa 2- 3ml dung dịch FeSO4 Yêu cầu học sinhquan sát và nhận xét hiện tợng xảy ra ở thí nghiệm trên

Học sinh nhận xét hiện tợng: Đinh sắt từ màu sáng bạcchuyển sang màu đỏ của đồng, ống nghiệm chứa dây đồngkhông có hiện tợng gì.

Qua thí nghiệm trên giáo viên yêu cầu học sinh nhận xét

về khả năng hoạt động hoá học của sắt và đồng?

HS rút ra nhận xét: Sắt đẩy đợc đồng ra khỏi dung dịchmuối của đồng, đồng không đẩy đợc sắt ra khỏi dung dịchmuối của sắt Vậy sắt là kim loại hoạt động hoá học mạnh hơn

đồng

2.3 Sử dụng thí nghiệm trong bài luyện tập, thực hành

Trong giờ luyện tập giáo viên thờng ít sử dụng thí nghiệmhoá học nên không khí giờ học dễ gây không khí nặng nề, sửdụng thí nghiệm biểu diễn trong giờ luyện tập, ôn tập khôngphải lặp lại thí nghiệm đã biểu diễn mà có thể dựng lại các thínghiệm mới có những ký hiệu chung của thí nghiệm đã làmnhng có dấu hiệu của kiến thức mới nhằm chỉnh lý, củng cố,khắc sâu kiến thức tránh khỏi sự khái quát hoá, suy diễn thiếuchính xác ở học sinh, rèn kỹ năng thực hành hoá học, vận dụnggiải các bài tập thực nghiệm

Quy trình chung là:

- Giáo viên nêu nhiệm vụ của học sinh, hớng dẫn học sinhthực hiện nếu cần

- Học sinh nắm đợc mục đích, cách tiến hành thí nghiệm

và thực hiện thành công an toàn các thí nghiệm

- Học sinh viết tờng trình

Giáo án một bài dạy:

Tiết 18: Luyện tập chơng I

I Mục tiêu

- Học sinh ôn tập để hiểu kỹ về tính chất hoá học của cáchợp chất vô cơ - mối quan hệ giữa chúng

- Rèn luyện kỹ năng viết phơng trình phản ứng hoá học,

kỹ năng phân biệt các hoá chất

- Tiếp tục rèn luyện khả năng làm các bài tập định lợng

Các hợp chất vô

cơ

Giáo viên giới thiệu tính chất

hoá học của các loại HCVC (sơ

đồ câm)

Giáo viên treo bảng phụ tóm

tắt TCHH của các HCVC (bảng

trang 42 SGK)

? Dựa vào sơ đồ em hãy

nhắc lại các TCHH của oxit

bazơ, oxit axit, bazơ, axit,

Hoạt động 2: Luyện tập II Luyện tập

1 oxit

a H2O b axit

a kim loại b bazơ

c oxit bazơ d muối

4 muối

a axit b bazơ

c muối d kim loại

e muối + oxi hoặc oxit + CO2

Bằng các dụng cụ hoá chất đã

có sẵn do giáo viên chuẩn bị

yêu cầu học sinh thảo luận

Quỳ tím chuyển thành đỏ làdung dịch HCl, H2SO4 (nhóm2)

Quỳ tím không chuyển màuKCl

Bớc 2: Lấy lần lợt các dung

NÕu cã kÕt tña tr¾ng: th×chÊt ë nhãm 1 lµ Ba(OH)2,chÊt ë nhãm 2 lµ H2SO4

ChÊt cßn l¹i ë nhãm 1 lµ KOH,

ë nhãm 2 lµ HCl Ph¬ng tr×nh ph¶n øng

Ba(OH)2 + H2SO4  BaSO4 +

H2O

HS: nªu c¸c bíc gi¶i bµi (phÇna)

- Tính nH 2

- Dựa vào nH 2 để tính nMg 

mMg

- Tính ra mMgO  tính % về

khối lợng mỗi chất

GV: Gọi một học sinh nêu

) ( 05 , 0 4 , 22

12 , 1 4 , 22

 mMgO = 9,2 - 1,2 = 8 (gam)

%Mg = 100 % 13 %

2 , 9

2 , 1



x

%MgO = 100% - 13% = 87%

Theo ph¬ng tr×nh (1)

) ( 1 , 0 05 , 0 2 2

xn

n HCl  H  

) ( 2 , 0 40

8

mol M

m

n MgO   

Theo ph¬ng tr×nh (2)

nHCl = 2 x nMgO = 0,2 x 2 = 0,4(mol)

 nHCl cÇn dïng = 0,1 + 0,4 = 0,5(mol)

 mHCl cÇn cã = 0,5 x 36,5 =18,25 (gam)

% 6 , 14

25 , 18

x



= 125 (gam)

c n MgCl 2 (1) = 0,05 (mol)

n MgCl 2 (2) = nMgO = 0,2 (mol)

n MgCl 2 (1+2) = 0,05 + 0,2 = 0,25(mol)

m MgCl 2 = n x M = 0,25 x 95

mdung dÞch sau ph¶n øng = mhçn hîp +

mdung dÞchHcl - mH 2

= 9,2 + 125 - 0,05 x 2 =134,1 (gam)

C% MgCl2 = x100 %

m

m

dd ct

%

7 , 17

% 100 1 , 134

75 , 23



x

4 Híng dÉn vÒ nhµ

Lµm bµi tËp 2, 3 trang 43 SGK

2.4 Kết hợp thí nghiệm biểu diễn của giáo viên và thí nghiệm nghiên cứu của học sinh nhằm tích cực hóa hoạt

động học tập của học sinh

Từ thực trạng của việc sử dụng thí nghiệm trong giảng dạy

bộ môn hoá học trong giai đoạn hiện nay Tôi đề xuất quytrình thí nghiệm của học sinh để nghiên cứu bài mới gồm cácbớc sau:

- Xác định nhiệm vụ học tập: Làm cho học sinh có nhu cầuthí nghiệm và ý thức đợc nhiệm vụ thí nghiệm

- Hớng dẫn học sinh tiến hành thí nghiệm: Học sinh nắm đợccác bớc tiến hành thí nghiệm, quan sát đợc một số hiện tợng cơbản của thí nghiệm hoặc các ý chính của một khái niệm, xâydựng mẫu phiếu học tập

- Học sinh tự tiến hành thí nghiệm theo nhóm: Sau khi đợchớng dẫn các bớc tiến hành thí nghiệm học sinh tự thí nghiệmtheo nhóm Quan sát các hiện tợng xảy ra trong thí nghiệm, ghicác hiện tợng quan sát đợc ra phiếu học tập, rút ra nhận xét,giải thích và viết phơng trình hoá học

- Đánh giá, chính xác hoá, vận dụng, mở rộng kiến thức: Hoànchỉnh, chính xác hoá khái niệm, vận dụng khái niệm để giảiquyết nhiệm vụ học tập mới

Sau đây là tóm tắt đặc điểm của mỗi bớc:

Bớc 1 :Xác định nhiệm vụ hoc tập

Giáo viên nêu lại hoặc đặt câu hỏi kiểm tra để gợi lại vốn