Khác với Hiệp ước Hiến pháp, hiệp ước Lisbon không có điều luật nào chính thức quy định pháp luật Liên minh châu Âu có tính ưu thế hơn pháp luật quốc gia thành viên, nhưng trong một tuyê
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ.
Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập ngày 8 tháng 8 năm 1967 trên cơ sở Tuyên bố Bangkok, với 5 nước thành viên ban đầu là Indonesia, Malaysia, Philipines, Singapore và Thailand Sau
40 năm tồn tại và phát triển với nhiều thăng trầm, ASEAN ngày nay đã trở thành một tổ chức hợp tác khu vực liên Chính phủ bao gồm cả 10 quốc gia Đông Nam Á (thêm 5 nước là Brunei, Campuchia, Lào, Myanma và Việt Nam), là một thực thể chính trị-kinh tế quan trọng ở Châu Á-Thái Bình Dương và là đối tác không thể thiếu trong chính sách khu vực của các nước lớn và các trung tâm quan trọng trên thế giới Hiện nay, ASEAN đang chuyển sang giai đoạn phát triển mới với mục tiêu bao trùm là hình thành Cộng đồng ASEAN vào năm 2015 và hoạt động dựa trên cơ sở pháp lý là Hiến chương ASEAN Để hiểu rõ hơn về pháp luật cộng đồng ASEAN, nhóm em xin trình bày đề tài: “Bình luận các đặc
điểm của Pháp luật cộng đồng ASEAN trong mối tương quan với pháp luật của Liên minh châu Âu – EU”.
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Khái quát về Liên minh châu Âu – EU.
1 Liên minh châu Âu là gì?
Liên minh châu Âu hay liên hiệp châu Âu, viết tắt là EU, là một liên minh kinh tế chính trị bao gồm 27 quốc gia thành viên chủ yếu thuôc châu Âu
EU được thành lập bởi Hiệp ước Maastricht vào ngày 1 tháng 11 năm
1993 dựa trên Cộng đồng châu Âu (EC) EU có nguồn gốc từ Cộng đồng Than thép châu Âu thành lập từ sáu nước năm 1951 và Hiệp ước Rome thành lập năm 1957 từ những nước này Từ đó EU lớn mạnh về số lượng thông qua việc mở rộng và về sức mạnh thông qua việc bổ sung những lĩnh vực chính sách vào thẩm quyền của EU
Là một tổ chức quốc tế, EU hoạt động thông qua một hệ thống siêu quốc gia và liên chính phủ hỗn hợp Trong lĩnh vực nào đó, quyết định tạo ra
Trang 2thông qua thoả thuận giữa các nước thành viên, trong khi ở các lĩnh vực khác, những cơ quan siêu quốc gia độc lập chịu trách nhiệm thực hiện mà không cần có một sự nhất trí giữa các nước thành viên
2 Khái quát về pháp luật Liên minh châu ÂU.
a) Khái niệm về pháp luật Liên minh châu Âu
Pháp luật liên minh châu Âu là tổng thể các nguyên tắc và quy phạm
pháp luật do Liên minh châu Âu xây dựng và ban hành, có hiệu lực áp dụng thống nhất và trực tiếp đối với các thể nhân, pháp nhân, các quốc gia thành viên và các cơ quan thiết chế của Liên minh châu Âu
b) Đặc điểm pháp luật liên minh châu Âu
- Thứ nhất, là cơ sở pháp lí cho mọi hoạt động của Liên minh châu
Âu Ta có thể kể đến ba văn bản pháp luật tương ứng với ba trụ cột của liên minh châu Âu Đó là Hiệp ước Liên minh châu Âu, Hiệp ước Amsterdam
và Hiệp ước Nice Ba hiệp ước này quy định về mọi vấn đề phát sinh trong Liên minh châu Âu Đó là các vấn đề an ninh, chính trị, kinh tế trong Liên minh Đó chính là những hiệp ước tạo ra các thể chế chính trị của Liên minh châu Âu cũng như cung cấp cho các thể chế chính trị đó thẩm quyền thực hiện các mục tiêu và chính sách đã đặt ra ngay trong chính các hiệp ước Những thẩm quyền này bao gồm thẩm quyền lập pháp ảnh hưởng trực tiếp đến tất cả các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu và công dân của các quốc gia thành viên đó.Liên minh châu Âu có đầy đủ tư cách pháp nhân để
kí kết các thỏa thuận và điều ước quốc tế
- Thứ hai, là hệ thống độc lập với pháp luật quốc gia thành viên và có
giá trị cao hơn nội luật Khác với Hiệp ước Hiến pháp, hiệp ước Lisbon không có điều luật nào chính thức quy định pháp luật Liên minh châu Âu có tính ưu thế hơn pháp luật quốc gia thành viên, nhưng trong một tuyên bố đính kèm với hiệp ước đã phát sinh hiệu lực thì có đề cập đến ý kiến của Hội đồng dịch vụ pháp lý nhắc lại án lệ của tòa án phù hợp với đặc điểm này Đó là án lệ Falmino Costa Theo án lệ này thì tòa án Italia đã đưa tới
Trang 3tòa án công lý châu Âu yêu cầu phán quyết sơ bộ Tòa án công lý châu Âu
đã đưa ra phán quyết xác nhận giá trị ưu tiên áp dụng pháp luật liên minh châu Âu so với pháp luật quốc gia thành viên Trong phán quyết của mình, tòa án nhấn mạng “sự hạn chế chủ quyền” của các quốc gia thành viên theo tinh thần của các quy định trên vì các quốc gia thành viên đã thỏa thuận trao quyền cho các thiết chế của cộng đồngvới mục đích là thực hiện mục tiêu của Hiệp ước Như vậy, qua phán quyết của tòa công lý Liên minh châu Âu
đã công nhận hiệu lực tối cao của nguồn luật gốc của liên minh châu Âu so với các đạo luật trong hệ thống pháp luật quốc gia và khi thỏa mãn những điều kiện nhất định , các quy định của nguông luật gốc sẽ có hiệu lực trực tiếp Tóm lại, hiệu lực của pháp luật EU có hiệu lực pháp lý cao hơn luật quốc gia thành viên, đồng nghĩa cao hơn cả Hiến pháp Nếu có mẫu thuẫn giữa pháp luật liên minh châu Âu và Hiến pháp của quốc gia thành viên thì hiến pháp phải thay đổi Pháp luật EU được tự động đưa vào nội luật của quốc gia thành viên Tòa án quốc gia có nghĩa vụ áp dụng và bảo đảm thực thi pháp luật Liên minh châu Âu
- Thứ ba, không phải là luật quốc tế cũng không phải là luật quốc gia
vì nó vừa mang tính quốc tế vừa mang tính quốc gia Điều này được thể hiện rõ nết trong nguồn luật của pháp luật Liên minh châu ÂU Trước tiên, pháp luật liên minh châu Âu được lấy từ hiệp ước đã được ký kết giữa các quốc gia thành viên hoặc giữa EU với quốc gia và tổ chức quốc tế khác, với bản chất là điều ước quốc tế Do đó, pháp luật liên minh châu Âu không phải là luật quốc tế nhưng mang tính quốc tế Mặt khác, một số văn bản pháp luật của các thiết chế trong pháp luật EU ban hành có hiệu lực trực tiếp đối với các chủ thể của quốc gia thành viên mà không cần quá trình nội luật hóa Trường hợp đó, pháp luật liên minh châu Âu EU đã thay thế pháp luật quốc gia thành viên trong việc điều chỉnh quan hệ xã hội phát sinh ở
Trang 4từng quốc gia thành viên Do đó, pháp luật liên minh châu Âu mang tính quốc gia nhưng không phải là pháp luật quốc gia
II Khái quát về Cộng đồng ASEAN.
1 Cộng đồng ASEAN là gì?
Cộng đồng ASEAN (ASEAN Community – AC) là liên kết của các quốc gia ASEAN trên cơ sở thiết chế và thể chế pháp lý bao gồm ba trụ cột : Cộng đồng chính trị - an ninh, Cộng đồng kinh tế và Cộng đồng văn hóa –
xã hội nhằm xây dựng ASEAN trở thành một tổ chức quốc tế năng động, thịnh vượng, vững mạnh và bản sắc chung
Như vậy, cộng đồng ASEAN không thay thế ASEAN mà chỉ là cấp độ liên kết cao hơn của ASEAN
2 Pháp luật cộng đồng ASEAN.
Cũng giống như pháp luật Liên minh châu Âu, pháp luật cộng đồng ASEAN là tổng thể các nguyên tắc và quy phạm pháp luật do ASEAN xây dựng và ban hành nhằm điều chỉnh các qun hệ của cộng đồng ASEAN phát sinh trên mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị - an ninh, văn hóa – xã hội Tuy nhiên, về đặc điểm pháp luật của hai tổ chức này lại có những nét khác nhau
rõ rệt Để thấy được sự khác nhau này, nhóm em xin đưa ra phần bình luận dưới đây về đặc điểm của pháp luật cộng đồng ASEAN trong mối tương quan với pháp luật Liên minh châu Âu
III Đặc điểm của pháp luật cộng đồng Asean trong mối tương quan với pháp luật Liên minh Châu Âu:
Thứ nhất, về quan hệ do pháp luật cộng đồng Asean điều chỉnh.
Quan hệ do pháp luật cộng đồng Asean điều chỉnh chủ yếu là quan hệ phát sinh giữa các quốc gia trong Cộng đồng Asean Nghĩa là chủ thể của các quan hệ pháp luật cộng đồng Asean chủ yếu là các quốc gia trong cộng đồng Asean Đây là mối quan hệ cơ bản được điều chỉnh trong hệ thống pháp luật quốc tế nói chung cũng như Asean và Liên minh Châu
Âu nói riêng Pháp luật Liên minh Châu Âu cũng chú trọng điều chỉnh
Trang 5các quan hệ giữa các quốc gia thành viên của mình Tuy nhiên, không chỉ
có vậy, Pháp luật liên minh châu Âu còn điều chỉnh quan hệ giữa các thể nhân, các công dân EU đối với những lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật Liên minh Trong khi đó, pháp luật cộng đồng Asean không
có điều này Chứng tỏ pháp luật Liên minh châu Âu đã được xây dựng một cách quy mô, có hệ thống, có tầm ảnh hưởng lớn và thực đi sâu vào đời sống của toàn bộ liên minh Châu Âu hơn là pháp luật cộng đồng Asean Điều này xuất phát từ sự phát triển về kinh tế, xã hội và trình độ lập pháp của các quốc gia trong cộng đồng Asean còn non kém nên chưa thể xây dựng được một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh có tầm ảnh hưởng trực tiếp và sâu rộng như pháp luật của EU Tuy nhiên, hiện nay pháp luật Cộng đồng Asean cũng đang làm khá tốt vai trò điều chỉnh các quan hệ phát sinh giữa các quốc gia trong cộng đồng Asean để hợp tác xây dựng một Asean hòa bình, cùng phát triển ổn định
Ngoài ra, pháp luật Cộng đồng Asean còn điều chỉnh quan hệ hợp
tác trong một số lĩnh vực giữa Asean với các đối tác ngoài Asean (hợp tác ngoại khối), điển hình là quan hệ giữa các quốc gia như Hoa Kỳ, Nga, Hàn Quốc, Trung Quốc…tham gia Diễn đàn khu vực Asean (ARF), quan
hệ giữa các quốc gia thành viên của Hiệp ước thân thiện và hợp tác Đông Nam Á…Hợp tác ngoại khối là vấn đề ngày càng được chú trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay Về bản chất, pháp luật điều chỉnh quan
hệ đối ngoại của Asean – giữa Asean với các quốc gia không phải thành viên Asean hoặc các tổ chức quốc tế khác – là pháp luật quốc tế Tuy nhiên, để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của hầu hết các quốc gia còn non yếu trong cộng đồng Asean, pháp luật Cộng đồng Asean cũng điều chỉnh quan hệ hợp tác trong một số lĩnh vực giữa Asean và các quốc gia khác Đặc điểm này cũng mang một số nét tương đồng đối với Pháp luật liên minh châu Âu Pháp luật liên minh châu Âu cũng điều chỉnh các quan hệ trong một số lĩnh vực giữa EU và các nước khác như Mỹ, Nhật
Trang 6Bản, Trung Quốc v.v…Điều này được thể hiện ở việc, mặc dù trong quan
hệ quốc tế với các chủ thể của Luật quốc tế khác, EU cũng tham gia vào các điều ước quốc tế Nhưng Luật gốc của EU vẫn có hiệu lực cao hơn các điều ước quốc tế này
Về các lĩnh vực thuộc thẩm quyền điều chỉnh của pháp luật,
quan hệ pháp luật Cộng đồng Asean phát sinh trong tất cả các lĩnh vực hợp tác kinh tế, chính trị - an ninh và văn hóa xã hội Cộng đồng Asean bao gồm ba trụ cột Cộng đồng chính trị - an ninh, Cộng đồng kinh tế và Cộng đồng văn hóa – xã hội Do vậy pháp luật Cộng đồng Asean cũng được phân chia thành ba lĩnh vực chính: Luật Cộng đồng chính trị-an ninh, Luật Cộng đồng kinh tế và Luật Cộng đồng văn hóa-xã hội Asean
Có thể thấy các lĩnh vực thuộc thẩm quyền điều chỉnh của pháp luật Asean rộng lớn và toàn bộ ở cả ba lĩnh vực lớn là kinh tế, chính trị - an ninh và văn hóa xã hội Yếu tố này đã thể hiện được mong muốn liên kết, hợp tác một cách toàn diện của các quốc gia trong cộng đồng Asean Cũng giống với Asean, Pháp luật EU cũng điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong các lĩnh vực nhất định, nhưng do nền tảng của sự hợp tác giữa các quốc gia thành viên EU là nền tảng về kinh tế rồi mới tiến tới hợp tác
về chính trị nên những lĩnh vực thuộc sự điều chỉnh của pháp luật liên minh châu Âu cũng chủ yếu là các vấn đề liên quan tới kinh tế và được quy định một cách rât cụ thể chứ không chung chung trên cả ba phương diện lớn như cách quy định của Pháp luật Cộng đồng Asean Cụ thể, Pháp luật Liên minh Châu Âu chỉ điều chỉnh những lĩnh vực thuộc thẩm quyền của Liên minh bao gồm: Liên minh thuế quan; Các quy định về cạnh tranh điều chỉnh chức năng của thị trường nội địa; Chính sách tiền tệ với các nước sử dụng đồng tiền chung châu Âu; Thị trường nội địa; Các chính sách xã hội được xác định trong Hiệp ước; Gắn kết kinh tế, xã hội
và các vùng v.v…( Điều 3, Điều 4, Hiệp ước về chức năng của Liên minh châu Âu 2009) Như vậy, so với cách quy định của pháp luật liên minh
Trang 7châu Âu, cách quy định về các lĩnh vực thuộc thẩm quyền điều chỉnh của pháp luật cộng đồng Asean tuy rộng lớn và bao quát nhưng hoạt động chưa thực sự hiệu quả vì chưa chỉ được ra các vấn đề trọng tâm thuộc sự điều chỉnh của pháp luật cộng đồng các quốc gia Asean, dễ gây ra sự lúng túng trong hoạt động áp dụng pháp luật khi có tranh chấp xảy ra
Thứ hai, về xây dựng pháp luật Cộng đồng Asean Có thể nhận thấy
rằng, cả pháp luật Cộng đồng ASEAN và pháp luật Liên minh châu Âu đều ban hành dựa trên cơ chế tham vấn Cơ chế tham vấn này được hiểu
là sự tham gia của tất cả các quốc gia thành viên của ASEAN và Liên minh châu Âu trong vấn đề xây dựng pháp luật Cơ chế này giúp cho quyền và nghĩa vụ của các quốc gia thành viên trong hai tổ chức này được đảm bảo vì tất cả các quốc gia này đều tham gia vào quá trình xây dựng luật Nhưng bên cạnh đó, pháp luật Cộng đồng ASEAN do Cộng đồng ASEAN ban hành còn dựa trên cơ chế đồng thuận (căn cứ theo Điều
20 Hiến chương ASEAN) khác với pháp luật của Liên minh châu Âu được dựa trên nguyên tắc “đồng thuận kép”
Cơ chế đồng thuận trong việc xây dựng pháp luật Cộng đồng ASEAN ở đây được hiểu là các quyết định và văn bản pháp lý của ASEAN chỉ được ban hành trên cơ sở đồng thuận của tất cả các quốc gia thành viên Ưu điểm của cơ chế này là đảm bảo cho tất cả các nước trong ASEAN có quyền bình đẳng với nhau trong quyết định các vấn đề của Cộng đồng, đảm bảo cho ASEAN có thể tồn tại và phát triển theo định hướng “thống nhất trong đa dạng” kể từ khi thành lập cho đến nay Tuy nhiên, nguyên tắc này nhiều khi lại làm chậm tiến trình hợp tác của Cộng đồng nói riêng
và ASEAN nói chung Do sự đa dạng về thể chế chính trị, trình độ phát triển kinh tế và nhiều nét khác biệt về văn hóa – xã hội giữa các quốc gia thành viên nên quá trình thương lượng để có sự đồng thuận của tất cả quốc gia thành viên thường kéo dài rất lâu, thậm chí quyết định hoặc văn
Trang 8bản pháp luật không được thông qua khi thiếu sự đồng thuận của chỉ một quốc gia thành viên
Còn quá trình xây dựng pháp luật của Liên minh châu Âu lại được áp dụng nguyên tắc “đồng thuận kép”, theo đó quyết định được thông qua khi phải có đa số quốc gia thành viên bỏ phiếu thuận và số phiếu thuận đảm bảo đại diện cho đa số dân số của Liên minh châu Âu) Có thể thấy rằng, việc áp dụng cơ chế đồng thuận giống như của Cộng đồng ASEAN khó khả thi bởi vì Liên minh châu Âu bao gồm 27 nước vì vậy không thể tránh khỏi trong quá trình ban hành pháp luật không vấp phải những ý kiến trái ngược Theo nguyên tắc này thì quá trình xây dựng pháp luật vừa đảm bảo quyết định của Liên minh châu Âu được thông qua một cách nhanh chóng và kịp thời (không cần phải có sự đồng thuận của tất cả các quốc gia), vừa đảm bảo lợi ích và chủ quyền của đa số các quốc gia và lợi ích của đa số dân chúng Liên minh (quyết định chỉ được thông qua khi đa
số quốc gia bỏ phiếu thuận và các phiếu thuận phải đảm bảo đại diện cho
đa số dân chúng của Liên minh) Tuy nhiên, nguyên tắc này cũng có những hạn chế nhất định, bởi do chỉ áp dụng nguyên tắc “đa số kép” nên
sẽ không thể tránh khỏi khi pháp luật ban hành sẽ có rất nhiều quốc gia trong Liên minh châu Âu sẽ không áp dụng được, hoặc nếu áp dụng sẽ mất rất nhiều thời gian
Thứ ba, thực thi pháp luật Cộng đồng Asean Trong bất cứ một cộng
đồng nào, bên cạnh việc xây dựng hệ thống các quy phạm pháp luật cần phải xây dựng cơ chế thực thi các quy phạm pháp luật đó, để đảm bảo quyền, lợi ích của tất cả các chủ thể có liên quan Thực thi pháp luật Cộng đồng Asean là nghĩa vụ của các bên có liên quan, được thực hiện thông qua hoạt động của các quốc gia thành viên, các thiết chế cộng đồng
và đối tác của Asean
- Thực thi pháp luật Cộng đồng Asean của các quốc gia Asean được thực hiện thông qua hoạt động pháp lí của các quốc gia thành viên, theo cơ chế
Trang 9chung hoặc cơ chế riêng theo từng lĩnh vực cụ thể Trên cơ sở của pháp luật cộng đồng Asean về từng lĩnh vực, các quốc gia thành viên Asean sẽ
tự xây dựng cho mình cơ chế quốc gia để thực hiện các quy định của pháp luật trong từng lĩnh vực cụ thể đó hay còn được gọi là hình thức nội luật hóa Trong khi đó, trừ các quy phạm dưới dạng Chỉ thị (Directive), pháp luật liên minh châu Âu lại có hiệu lực trực tiếp tại các quốc gia thành viên Nghĩa là, Luật EU được viện dẫn trực tiếp tại các quốc gia thành viên mà không cần phải qua bất kỳ một thủ tục có tính quốc gia nào như nội luật hóa nếu thỏa mãn các điều kiện: rõ ràng, cụ thể và vô điều kiện Công dân trong Liên minh cũng có quyền yêu cầu toà án quốc gia giải thích pháp luật trong nước đúng với quy định của Luật liên minh Quy định này giúp cho việc thực thi pháp luật liên minh châu Âu được tiến hành một cách nhanh chóng, ít tốn kém do không cần phải tiến hành xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật trong các nước thành viên cho phù hợp với các quy định của pháp luật liên minh Còn đối với Asean, nếu so sánh với Liên minh châu Âu về hiệu quả hoạt động và mức độ liên kết thành một khối vững mạnh thì Asean chưa thể đạt tới mức độ đó nên chưa thể thực hiện việc áp dụng trực tiếp các quy định của pháp luật cộng đồng Asean tại các nước trong khối Asean Việc tiến hành nội luật hóa, chuyển hóa thường mất nhiều thời gian, khiến cho việc thực thi pháp luật cộng đồng Asean không được tiến hành nhanh chóng, hiệu quả như pháp luật liên minh châu Âu Tuy nhiên ở trên một khía cạnh khác, việc viện dẫn trực tiếp các quy định của pháp luật cộng đồng tại các quốc gia thành viên cũng dẫn đến sự thay thế các quy định của pháp luật quốc gia bằng pháp luật cộng đồng Ở Asean, các quốc gia thành viên đều có thể chế chính trị, tôn giáo, phong tục tập quán, trình độ phát triển rất khác nhau, việc áp dụng trực tiếp một loại luật chung cho tất cả các quốc gia nếu không phù hợp với điều kiện và khả năng của quốc gia, dễ dẫn đến sự mâu thuẫn trong việc thực thi pháp luật, cần phải có sự chuyển hóa và
Trang 10quy định một cách mềm dẻo, linh hoạt hơn tại các quốc gia thành viên Các quốc gia sẽ tự xây dựng cho mình các cơ chế quốc gia cho phù hợp với khả năng, điều kiện của quốc gia mình nhưng vẫn đảm bảo áp dụng theo như các quy định của pháp luật Cộng đồng Việc quy định nội luật hóa các quy định của pháp luật Cộng đồng Asean như hiện nay là phù hợp hơn với tình hình thực tế tại khu vực
Đồng thời để tiến hành thực thi pháp luật Cộng đồng Asean, các quốc gia Asean cũng tiến hành thực hiện các quy định của pháp luật Cộng đồng theo cơ chế chung chẳng hạn, các quốc gia thành viên cùng tiến hành hành động tập thể trong khuôn khổ Diễn đàn Khu vực Asean – ARF, Hội nghị bộ trưởng tư pháp các quốc gia Asean (ALAWMM), Hội nghị bộ trưởng Asean về tội phạm xuyên quốc gia (AMMTC)…
- Thực thi pháp luật của các thiết chế Cộng đồng Asean được thực hiện thông qua hoạt động chức năng theo nhiệm vụ của các thiết chế trong cộng đồng, cụ thể:
Hội nghị cấp cao sẽ thực thi những biện pháp thích hợp để xử lí các tình huống khẩn cấp tác động tới Asean;
Hội đồng điều phối thực thi các hoạt động được nêu trong Hiến chương hoặc những hoạt động khác do Hội nghị cấp cao chỉ thị
Các hội đồng Cộng đồng đảm bảo việc triển khai các quyết định có liên quan của Hội nghị cấp cao
Các cơ quan chuyên ngành cấp bộ trưởng thực hiện các thỏa thuận và quyết định của Hội nghị cấp cao trong lĩnh vực của mình
Ủy ban thường trực Asean thực thi các nhiệm vụ do Hội đồng điều phối Asean quyết định
Như vậy, do xuất phát từ mô hình cơ cấu tổ chức với một cơ quan quyền lực cao nhất là Hội nghị cấp cao và các cơ quan cấp dưới, nên tất cả thiết chế pháp lý của Asean đều có chức năng thực thi các quyết định của cơ quan cấp trên trong cộng đồng Asean theo thứ bậc và theo chức năng của