PHÂN TÍCH, LÝ GIẢI SỰ THAY THẾ CỦA CÁC KIỂU NHÀ NƯỚC

Xem xét vai trò của nhà nước trong tất cả các giai đoạn của lịch sử, có thể khẳng định, nhờ có bộ máy chuyên thực thi quyền lực của mình mà nhà nước luôn là công cụ đắc lực và hiệu quả n

Chủ đề 1: PHÂN TÍCH, LÝ GIẢI SỰ THAY THẾ CỦA CÁC KIỂU

NHÀ NƯỚC

I - LỜI MỞ ĐẦU:

Nhà nước là danh từ thường xuất hiện trong đời sống hằng ngày vì hoạt động của nhà nước luôn hiện hữu trước mắt chúng ta Xem xét vai trò của nhà nước trong tất cả các giai đoạn của lịch sử, có thể khẳng định, nhờ có bộ máy chuyên thực thi quyền lực của mình mà nhà nước luôn là công cụ đắc lực và hiệu quả nhất để thực hiện và bảo vệ lợi ích, quyền và địa vị thống trị hay vị trí lãnh đạo của giai cấp thống trị hay lực lượng cầm quyền, cũng như để tổ chức và quản lí xã hội nhằm thiết lập, giữ gìn trật tự và sự ổn định

xã hội Lại tiếp tục xem xét theo chiều lịch sử phát triển của xã hội loài người từ khi nhà nước ra đời cho đến nay, ta thấy, nhà nước luôn luôn hiện hữu trong xã hội thông qua việc thực hiện quyền lực của nó Lịch sử của xã hội loài người kéo dài đằng đẵng kể từ thời đại đồ đá cho đến nay, vậy làm thế nào để phân loại nhà nước?

Kiểu nhà nước là khái niệm đề cập đến sự phân loại nhà nước Kiểu nhà nước là một dạng thức hay một loại nhà nước ra đời, tồn tại và phát triển trong một hình thái kinh tế

xã hội nhất định và chịu sự lãnh đạo (chi phối) của một lực lượng xã hội (giai cấp) nào

đó Các nhà nước thuộc kiểu cơ bản là những nhà nước ra đời, tồn tại và phát triển trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định và tính chất giai cấp đã thể hiện rõ Người ta gọi tên các kiểu nhà nước này theo các hình thái kinh tế - xã hội hoặc theo tính chất giai cấp của nhà nước, đó là kiểu nhà nước chiếm hữu nô lệ (nhà nước chủ nô), kiểu nhà nước phong kiến, kiểu nhà nước tư sản (nhà nước tư sản) và là kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa (nhà nước vô sản) Trong nền văn minh của loài người, các kiểu nhà nước này đã lần lượt thay thế nhau, sự thay thế này liệu rằng là một sự ngẫu nhiên hay là một hiện tượng hợp quy luật? Câu hỏi này là vấn đề rất đáng quan tâm, chính vì thế nó nhanh chóng trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình nghiên cứu của rất nhiều người Dựa theo kết quả nghiên cứu của khoa học, cùng với sự tìm hiểu của chính mình, dưới góc nhìn của nhóm, chúng em hi vọng cùng sự giúp đỡ từ thầy sẽ phần nào cùng tất cả các bạn đi vào tìm hiểu quy luật thay thế này

II - NỘI DUNG CHÍNH

1 CÁC KIỂU NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ

NHÀ NƯỚC CHỦ NÔ PHONG KIẾNNHÀ NƯỚC NHÀ NƯỚCTƯ BẢN NHÀ NƯỚC XÃ HỘICHỦ NGHĨA

lực chính trị của giai cấp chủ nô

Nó ra đời trên cơ

sở tan rã của chế

độ thị tộc, bộ lạc gắn liền với sự xuất hiện của chế

độ tư hữu và sự phân chia xã hội thành các giai cấp đối kháng

Là tổ chức quyền lực chính trị của giai cấp địa chủ phong kiến, tương ứng với hình thái kinh tế

-xã hội phong kiến

Là một trong những tổ chức chính trị của hệ thống chính trị

tư bản chủ nghĩa, là công

cụ duy trì nền thống trị của giai cấp tư sản đối với tầng lớp nhân dân lao động

Là một trong những tổ chức chính trị cơ bản nhất của hệ thống chính trị tư bản chủ nghĩa, một công cụ quản lý mà Đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo nhân dân tổ chức

ra, để qua đó nhân dân lao động thực hiện quyền và lợi ích của mình

Giai cấp

thống trị xã

hội

kiến

Cơ sở hình

thành

Chế độ sở hữu của giai cấp chủ

nô với tư liệu sản xuất và nô lệ

Chế độ sở hữu của địa chủ phong kiến với tư liệu sản xuất và

nô lệ

Quan hệ sản xuất dựa trên chế độ tư hữu tư bản về tư liệu sản xuất và giá trị thặng dư

Quan hệ sản xuất dựa trên chế độ công hữu

về tư liệu sản xuất

thực hiện nền chuyên chính của giai cấp chủ nô, duy trì sự thống trị và bảo vệ lợi ích của chủ nô;

đàn áp nô lệ và tầng lớp lao động khác

Là công cụ trong tay giai cấp địa chủ phong kiến

để thực hiện chuyên chính đối với giai cấp nông dân, thợ thủ công

và các tầng lớp lao động khác, là phương tiện duy trì địa vị kinh tế, bảo vệ lợi ích và

sự thống trị của giai cấp địa chủ phong kiến

Là công cụ trong tay giai cấp tư sản để thực hiện nền chuyên chính tư sản đối với toàn

xã hội

Là công cụ để duy trì

sự thống trị đa số với thiểu số là các giai cấp bóc lột, thực hiện dân chủ với đa số nhân dân lao động, chuyên chính với thiểu số bóc lột

Chức năng - Củng cố và bảo

vệ chế độ sở hữu

tư nhân về TLSX

và nô lệ

- Trấn áp sự phản kháng của nô lệ

và các tầng lớp NDLĐ khác bằng quân sự kết hợp hạn chế khả năng tham gia của ND vào công việc nhà nước

- Đàn áp và nô dịch về tư tưởng

=> triệt tiêu tinh thần đấu tranh, sức mạnh đoàn kết

- KT-XH: tổ chức xây dựng công trình thủy lợi, khai hoang…; giải quyết các vấn đề

xã hội

- Tiến hành chiến tranh xâm lược

- Phòng thủ và bảo vệ đất nước

- Bảo vệ quan hệ sản xuất phong kiến, duy trì các hình thức bóc lột

- Trấn áp những người lao động bằng quân sự về

tư tưởng => củng

cố và bảo vệ quyền và địa vị thống trị

- Tiến hành chiến tranh xâm lược

để mở rộng lãnh thổ

- Phòng thủ để bảo vệ đất nước

và chống xâm lược

- Thiết lập các mối quan hệ ngoại giao hữu nghị quốc tế

- Củng cố và bảo vệ chế độ tư hữu tư sản: thực hiện bằng nhiều biện pháp

- Trấn áp, bảo

vệ địa vị thống trị và thiết lập trật tự xã hội

- Tiến hành chiến tranh xâm lược

- Phòng thủ và bảo vệ đất nước

- Xúc tiến và thành lập các liên minh trên thế giới

- Xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật cao của CNXH gắn với cải thiện đời sống của nhân dân

- Quản lý văn hóa – xã hội, để hình thành con người mới XHCN

thể: chính thể cộng; chính thể quân chủ

- Cấu trúc nhà nước: tổ chức các

cơ quan quyền lực

từ trung ương đến địa phương

- Hình thức chính thể phổ biến:

chính thể quân chủ với những biến dạng khác nhau

- Hình thức chính thể: chính thể quân chủ lập hiến và chính thể cộng hòa dân chủ tư sản (thể cộng hòa tổng thống, Cộng hòa đại nghị)

- Chính thể

- Cấu trúc nhà nước: liên bang hoặc đơn nhất

- Chế độ chính trị: sử dụng các biện pháp, phương pháp để bảo vệ

và phát huy quyền làm chủ của nhân dân

còn đơn giản, mang nhiều dấu

Mang nặng tính quân sự, tập trung quan lieu

Được tổ chức theo nguyên tắc phân chia quyền

Hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương, được

ấn của tổ chức thị tộc, chủ nô là người lãnh đạo và

là nhà chức trách

Về sau bộ máy phát triển hơn trong đó cảnh sát, quân đội, toàn án

là những bộ phận chủ yếu cấu thành

bộ máy nhà nước

gắn liền với chế

độ đẳng cấp Các

cơ quan mang nặng tính cưỡng chế như: quân đội, nhà tù, tòa

án Cấu trúc bộ máy nhà nước phong kiến bao gồm: vua, bộ máy giúp việc nhà vua ở trung ương (triều đình)

và hệ thống quan lại giúp nhà vua

ở địa phương

lực: quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tư pháp nhằm tạo ra cơ chế đối trọng kiểm chế nhau, kiểm soát nhau

Về cơ cấu có nghị viện, người đứng đầu nhà nước, chính phủ,

hệ thống các tòa

án và chính quyền địa phương

tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc chung thống nhất, tạo thành một cơ chế đồng bộ nhằm thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của nhà nước

=> NHẬN XÉT: Các kiểu nhà nước chủ nô, phong kiến và tư sản tuy có những đặc điểm

riêng về bản chất, chức năng và vai trò xã hội, nhưng đều là kiểu nhà nước bóc lột được

xây dựng trên nền tảng của chế độ tư hữu về TLSX, là công cụ để duy trì và bảo vệ sự

thống trị của giai cấp bóc lột đối với đông đảo nhân dân lao động trong xã hội Còn nhà

nước XHCN là nhà nước kiểu mới, được xây dựng trên cơ sở chế độ sở hữu xã hội chủ

nghĩa về TLSX, là tổ chức quyền lực của nhân dân, có sứ mệnh xóa bỏ chế độ bóc lột,

xây dựng CNXH và đi lên chủ nghĩa cộng sản

2 QUÁ TRÌNH CHUYỂN BIẾN CỦA CÁC KIỂU NHÀ NƯỚC

• Kiểu nhà nước chủ nô chuyển sang kiểu nhà nước phong kiến

Bởi tính giai cấp của xã hội, nhà nước chủ nô là kiểu nhà nước đầu tiên trong lịch sử,

đây là kiểu nhà nước ra đời trên cơ sở sự tan rã của chế độ thị tộc Lịch sử phát triển của

xã hội loài người cho thấy, chế độ nô lệ hay kiểu nhà nước chủ nô chỉ tồn tại điển hình ở

phương Tây, nhất là Hy Lạp, La Mã, trong khoảng thời gian từ khi những nhà nước đầu

tiên xuất hiện và được củng cố vững chức ở Aten, La Mã (khoảng 800 năm TCN) cho

đến năm 476, khi đế quốc Tây Rôma bị diệt vong Mặc dù mới là kiểu nhà nước đầu tiên,

song nhà nước chiếm hữu nô lệ đã thể hiện đầy đủ các đặc trưng của nhà nước cũng như

các yếu tố cấu thành nhà nước như bản chất, chức năng, hình thức và bộ máy nhà nước

Tuy nhiên, ở phương Đông, chế độ nô lệ không có hoặc không điển hình như ở phương

Tây vì sự dị biệt giữa các quốc gia này với chế độ chiếm hữu nô lệ lớn hơn nhiều so với

sự tương đồng Cụ thể, ở những nước này, nô lệ không phải là lực lượng sản xuất chính trong xã hội, lực lượng chiếm đa số trong dân cư và lực lượng làm giàu cho chủ nô như ở phương Tây Và đặc biệt, có những nước không có chế độ nô lệ, ví dụ như Việt Nam Trong nhà nước này giai cấp nô lệ là lực lượng lao động chủ yếu tạo ra của cải vật chất cho xã hội Thế nhưng họ lại không có chút tư liệu sản xuất nào, do vậy phải phụ thuộc hoàn toàn vào chủ nô cả thể xác lẫn tinh thần Về mối quan hệ sản xuất, chủ nô nắm giữ toàn bộ của cải vật chất, tư liệu sản xuất và toàn quyền thống trị đối với lao động là nô lệ,

nô lệ không có tư liệu sản xuất, bị coi là tài sản của chủ nô, vì vậy bị bóc lột rất tàn nhẫn

và phải phục tùng vô điều kiện những ý muốn của chủ nô Sự bóc lột không có giới hạn

đó làm cho mâu thuẫn chủ nô và nô lệ ngày càng gay gắt Nô lệ không muốn bị bóc lột,

họ đứng lên đấu tranh chống lại chủ nô Do bản chất tàn ác đó, mâu thuẫn nô lệ và chủ nô ngày càng sâu sắc dẫn đến hàng loạt cuộc khởi nghĩa của nô lệ và dân nghèo Các cuộc khởi nghĩa đều thất bại, giai cấp nô lệ chuyển sang các hình thức đấu tranh khác như: đập phá công xưởng, sản phẩm Điều này khiến năng suất lao động giảm mạnh Quan hệ sản xuất dựa trên lao động bắt đầu kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội Phương thức sản xuất không còn phù hợp với lưc lượng lao động nữa Bên cạnh đó một

số chủ nô cũng nhận thấy họ không thể tiếp tục duy trì quan hệ sản xuất cũ và chấp nhận giải phóng nô lệ, giao ruộng đất cho họ để thu thuế, trở thành lãnh chúa Lao động của nông nô ngày càng đạt năng suất cao hơn Chính điều đó đã dẫn đến sự chuyển hoá dần

từ phương thức sản xuất chiếm hữu nô lệ sang phương thức sản xuất phong kiến Nhà nước chiếm hữu nô lệ dần bị diệt vong và thay vào đó là nhà nước phong kiến xuất hiện

• Kiểu nhà nước phong kiến chuyển sang kiểu nhà nước tư sản

Các nhà nước phong kiến trên thế giới đã ra đời bằng nhiều con đường khác nhau Ở các nước có chế độ nô lệ tồn tại điển hình, nhà nước phong kiến đã ra đời trên cơ sở sự tan rã của chế độ chiếm hữu nô lệ Ở những nước không có chế độ chiếm hữu nô lệ, nhà nước phong kiến ra đời trên cơ sở sự tan rã của chế độ cộng sản nguyên thủy trong điều kiện chuyển biến dần của xã hội từ cộng sản nguyên thủy sang phong kiến Sau hơn 1000 năm tồn tại suy thoái, chế độ phong kiến các nước Tây Âu bắt đầu lâm vào khủng hoảng

toàn diện Đỉnh cao của sự khủng hoảng đó là việc các nước Châu chịu sự ảnh hưởng nặng nề của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất cũng như tác động của các cuộc phát kiến địa lí Sự phát triển về khoa học dẫn đến sự phát triển đột phá về công cụ lao động khiến năng suất lao động tăng lên nhanh chóng Nền kinh tế hàng hóa thị trường cũng ngay lập tức phát triển nhờ vào việc tham gia vào lĩnh vực kinh doanh của một sối những quý tộc mới Sự tập trung tư liệu sản xuất và xã hội hoá lao động đòi hỏi con người phải có quyền bình đẳng, tự do đi lại, tự do cư trú, hội họp, kinh doanh Chế độ phong kiến tỏ ra không còn phù hợp khi cản trở sự phát triển của quyền bình đẳng đó Do

đó, chính nó trở thành bước nhảy quan trọng cho việc ra đời của một tầng lớp mới - tư sản Giai cấp tư sản ngày càng lớn mạnh về mặt kinh tế nhưng họ lại chưa có địa vị chính trị tương xứng Đồng thời chế độ chính trị đương thời ngày càng cản trở cách làm ăn của

họ Các cuộc cách mạng dân chủ tư sản liên tiếp xảy ra trên nhiều mặt trận, lật đổ nhà nước phong kiến, hình thành nhà nước tư sản, mở đường cho nền kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển

• Kiểu nhà nước tư sản sang nhà nước xã hội chủ nghĩa

Nhà nước tư sản tuy tích cực và hiện đại hơn các kiểu nhà nước trước đó Nhưng sau

đó, các quyền tự do dân chủ ngày càng bị thu hẹp Nhà nước tư sản cũng rất đa dạng về hình thức do sự khác nhau về trình độ phát triển kinh tế, tương quan lực lượng giữa các giai cấp và mức độ mâu thuẫn giữa chúng Chính vì thế nhà nước xã hội chủ nghĩa ra đời trên cơ sở kết quả của một cuộc cách mạng xã hội do giai cấp công nhân lãnh đạo nhằm thiết lập chính quyền của giai cấp công nhân và những người lao động khác Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin thì kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa sẽ là kiểu nhà nước cuối cùng trong lịch sử, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác cho rằng sau khi loài người xây dựng được xã hội cộng sản chủ nghĩa xã hội không còn sự phân hóa giai cấp, mâu thuẩn và đấu tranh giai cấp thì cũng không còn nhà nước Mặc dù cho dến hiện tại chưa ai

đủ khả năng trả lời câu hỏi đến bao giờ thì có chủ nghĩa xã hội khoa học và chủ nghĩa cộng sản trên thế giới song điều không thể phủ nhận là cho dù có những bước thăng trầm nhất định, nhưng xã hội loài người nhất định sẽ phát triển theo chiều xoáy ốc đi lên từ

thấp lên cao, xã hội trong giai đoạn lịch sử sau sẽ phát triển hơn trong giai đoạn lịch sử trước

3 QUY LUẬT THAY THẾ CÁC KIỂU NHÀ NƯỚC

Từ những biểu hiện cụ thể hay sự chuyển biến lẫn nhau của các kiểu nhà nước, nhóm chúng em đã khái quát được 4 quy luật thay thế các kiểu nhà nước cụ thể như sau :

 Tính tất yếu khách quan:

Tính tất yếu khách quan của sự thay thế kiểu nhà nước này bằng một kiểu nhà nước khác là một biểu hiện quan trọng của quy luật phát triển và thay thế các hình thái kinh tế

xã hội trong thượng tầng chính trị - pháp lý do C.Mác và Ăngghen phát hiện: Tới một giai đoạn phát triển nào của chúng các lực lượng sản xuất khác của xã hội sẽ mâu thuẫn với những quan hệ xã hội hiện có, hay đó chỉ là biểu hiện pháp lý của những quan hệ sản xuất đó mâu thuẫn với những quan hệ sở hữu, trong đó từ trước tới nay các lực lượng sản xuất vẫn phát triển Từ chỗ đó là những hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, những quan hệ ấy trở thành những xiềng xích của lực lượng sản xuất Khi đó bắt đầu thời đại của cuộc cách mạng xã hội Cơ sở kinh tế thay đổi thì tất cả cái kiến trúc thượng tầng

đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng

 Cuộc cách mạng xã hội :

Kiểu nhà nước mới thay thế kiểu nhà nước cũ thông qua cuộc cách mạng xã hội bởi vì giai cấp thống trị đại diện cho phương thức cũ không bao giờ tự nguyện rời bỏ quyền lực nhà nước của mình, bởi vậy giai cấp đại biểu cho phương thức sản xuất mới phải tập trung lực lượng đấu tranh với họ Kiểu nhà nước mới ra đời tức là quyền lực nhà nước đã chuyển qua tay giai cấp mới Do đó bản chất, vai trò của xã hội của nhà nước mới cũng biến đổi Nhà nước kiểu mới ra đời chú trọng mở rộng và phát triển phương thức sản xuất tiên tiến, duy trì và bảo vệ quan hệ sở hữu có lợi cho giai cấp cầm quyền mới

 Tính ưu viêt và tiến bộ:

Kiểu nhà nước mới tiến bộ hơn kiểu nhà nước cũ bởi vì không những nó dựa trên phương thức sản xuất mới mà còn thúc đẩy sự phát triển của phương thức sản xuất đó Tuy nhiên, xét về mặt bản chất giai cấp thì các kiểu nhà nước bóc lột vẫn chỉ là những

công cụ đàn áp và bóc lột nhân dân lao động, phục vụ lợi ích hẹp hòi, ích kỉ của các giai cấp thống trị cả về chính trị lẫn kinh tế Bởi thế, nếu không thấy những hạn chế về mặt xã hội không thể khắc phục được, nếu chỉ thấy sự tiến bộ của chúng từ góc độ kinh tế thuần tuý thì sẽ không thể hiểu hết được bản chất giai cấp và ý nghĩa xã hội hạn hẹp của các kiểu nhà nước bóc lột

 Tính kế thừa :

Giữa kiểu nhà nước sau đối với kiểu nhà nước trước thể hiện ở chỗ kiểu nhà nước sau không xoá bỏ, “đập tan” hoàn toàn kiểu nhà nước trước, mà nó tiếp thu có chọn lọc những những yếu tố tiến bộ của nhà nước trước, từ hình thức tổ chức, thiết chế bộ máy nhà nước đến đội ngũ cán bộ… nếu nó không mâu thuẫn với chế độ mới Một biểu hiện khác của tính kế thừa là sự thay thế kiểu nhà nước cũ bằng kiểu nhà nước mới ở mọi nơi không phải được diễn ra một cách tức thời mà có tính kế tiếp Vì vậy trong lịch sử tồn tại nhiều kiểu nhà nước quá độ chuyển tiếp từ kiểu nhà nước này sang kiểu nhà nước khác

=> KẾT THÚC VẤN ĐỀ

Tổng kết lại quá trình lịch sử ta thấy sự thay thế các kiểu nhà nước luôn tuân theo bốn đặc điểm:

- Tính tất yếu khách quan

- Kiểu nhà nước mới thay thế kiểu nhà nước cũ thông qua cuộc cách mạng xã hội

- Kiểu nhà nước sau bao giờ cũng tiến bộ và hoàn thiện hơn kiểu nhà nước trước

- Tính kế thừa của kiểu nhà nước sau đối với kiểu nhà nước trước

Sự thay thế kiểu nhà nước này bằng kiểu nhà nước khác tiến bộ hơn là một quy luật tất yếu, phù hợp với quy luật thay thế các hình thái - xã hội Con đường đưa đến sự thay thế

ấy thông thường là cách mạng hoặc biến động xã hội để lật đổ quyền thống trị cũ và thiết lập chính quyền của giai cấp thống trị mới Trong quá trình đó, sự mâu thuẫn giữa các giai cấp ngày càng mờ nhạt, tính xã hội càng được biểu hiện rõ, tính tư hữu cũng phần nào giảm đi Sự thay thế các kiểu nhà nước là biểu hiện sự đi lên của xã hội, tiến tới một

xã hội văn minh, công bằng, tốt đẹp hơn

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, trong xã hội chủ nghĩa, các tư liệu sản xuất chủ yếu thuộc sở hữu chung của toàn xã hội; mọi người bình đẳng với nhau trong lao

động và trong hưởng thụ thành quả lao động theo nguyên tắc làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu Đây là nhà nước của dân, do dân và vì dân Nhà nước là của toàn thể nhân dân, nhân dân là chủ của đất nước Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, từ khi thành lập cho đến nay, Nhà nước ta luôn chịu sự phản kháng, sự chống đối của các lực lượng và phần tử thù địch, phản cách mạng trong và ngoài nước cấu kết với nhau để chống phá chính quyền Chính vì vậy, mỗi công dân Việt Nam dù đang sinh sống ở trong hay ngoài nước đều có nghĩa vụ bảo vệ tổ quốc, ra sức phấn đấu để xây dựng nước Việt Nam ta ngày càng vững mạnh, phát triển hơn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, Tập bài giảng Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Hà Nội, 2017;

2 TS.Trần Thái Dương, Hỏi đáp những tri thức cơ bản môn Lý luận chung về nhà nước

và pháp luật , NXB Tư pháp, Hà Nội, 2004;

3 PGS TS Nguyễn Viết Thông (Tổng chủ biên), TS Phạm Văn Sinh – GS TS Phạm

Quang Phan (Đồng chủ biên), Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin, NXB Chính trị Quốc gia, 2015;

4 Nguồn internet: http://vi.wikipedia.org, http://luathoc.net, https://www.wattpad.com, https://thanhnienquetoi.blogspot.com,