VẤN ĐỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG TƯ TƯỞNG JOHN LOCKE VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở phân tích cách đặt vấn đề của John Locke về nhà nước, làm rõ những nội dung cơ bản, giá trị và hạn chế của vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của J

NGÔ KHẮC SƠN

VẤN ĐỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG

TƯ TƯỞNG JOHN LOCKE VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI

CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2018

NGÔ KHẮC SƠN

VẤN ĐỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG

TƯ TƯỞNG JOHN LOCKE VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI

CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định

Tác giả

Ngô Khắc Sơn

MỞ ĐẦU 1

1.1 Những công trình nghiên cứu về John Locke, vấn đề nhà nước và nhà nước pháp quyền trong tư tưởng John Locke và các nhà tư tưởng liên quan đến tư tưởng của John Locke 8 1.2 Những công trình nghiên cứu về nhà nước pháp quyền và nhà nước pháp quyền Việt Nam 13

Chương 2: ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CỦA JOHN LOCKE

VÀ NHỮNG KIẾN GIẢI CỦA ÔNG VỀ VẤN ĐỀ NHÀ NƯỚC 32 2.1 John Locke và những điều kiện, tiền đề cho sự hình thành tư tưởng của ông 32 2.2 Triết học John Locke và những kiến giải của ông về nguồn gốc, chức năng của nhà nước 46

3.1 Quan niệm về nhà nước pháp quyền 63 3.2 Nội dung vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke 68 3.3 Ý nghĩa của vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke 97

Chương 4: Ý NGHĨA CỦA VẤN ĐỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG TƯ

TƯỞNG JOHN LOCKE ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM HIỆN NAY 102 4.1 Quá trình đổi mới nhận thức và kiến tạo nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Đảng và Nhà nước ta 102 4.2 Kế thừa vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay 109

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Lịch sử xã hội loài người từ trước đến nay trải qua nhiều hình thức nhà nước khác nhau Do yếu tố lịch sử - xã hội quy định, mỗi hình thức nhà nước đều có vai trò lịch sử nhất định Ngày nay, có thể khẳng định rằng, sự tồn tại của nhà nước là tối cần thiết Nhưng, quan trọng và cần thiết hơn là hiệu lực, hiệu quả mà nó mang lại cho xã hội Và, để thực hiện được điều đó, không gì khác hơn, nhà nước phải thực thi tính pháp quyền của nó một cách đầy đủ để chống lại sự lạm quyền và tùy tiện trong quản lý, điều hành mọi hoạt động của bộ máy nhà nước Đó chính là tư tưởng cốt lõi của lý luận về nhà nước pháp quyền

Cho đến nay, có thể khẳng định rằng, xét ở hình thức cai trị thì nhà nước pháp quyền là mô hình tổ chức nhà nước tiến bộ nhất trong lịch sử So với lịch sử lâu dài của hình thức nhà nước thần quyền và vương quyền, mô hình nhà nước pháp quyền xuất hiện chỉ hơn 200 năm Hiện nay, trên thế giới chưa nhiều nước tổ chức theo mô hình nhà nước pháp quyền, nhưng xét về xu thế dân chủ đang được rộng mở, thế giới đang phấn đấu cho một nhà nước pháp quyền Tuy nhiên, ngay cả những nước có nền dân chủ lâu đời, khai sinh

ra mô hình nhà nước pháp quyền thì vẫn không đóng khung cho mình một mô hình gọi là lý tưởng, mà luôn tìm con đường, biện pháp, hướng đi phù hợp với

xu thế phát triển mới của thời đại Nói thế để thấy rằng, mô hình nhà nước pháp quyền không phải là cái có sẵn và rập khuôn, mỗi quốc gia - dân tộc tùy thuộc vào lịch sử của mình, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội

mà xác lập cho mình một mô hình thích hợp và khả dụng nhất có thể

Ở Việt Nam, trước bài phát biểu của Tổng Bí thư Đỗ Mười tại Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương khóa VII (29.11.1991), về mặt ngôn từ, trong các văn bản có tính quyết sách chính trị ở nước ta, thuật ngữ “nhà nước

pháp quyền” chưa được sử dụng, nhưng tư tưởng về nhà nước pháp quyền có thể thấy trong các Hiến pháp năm 1946, 1959, 1992 Đến Hiến pháp năm

1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) và Hiến pháp năm 2013 thì thuật ngữ “nhà nước pháp quyền” đã được sử dụng và tư tưởng về nhà nước pháp quyền đã được khẳng định trong nhiều chương, điều

Trước Đại hội lần thứ VII, trong các Văn kiện và trong ngôn ngữ chính trị thường ngày, khi nói đến chế độ chính trị, chế độ nhà nước ở Việt Nam, thuật ngữ “chuyên chính vô sản” thường được sử dụng với dụng ý phân biệt nhà nước xã hội chủ nghĩa với nhà nước “dân chủ tư sản” ở các nước tư bản chủ nghĩa Cách hiểu, cách làm này dẫn đến hiện tượng, trong thực tế, chủ thể cầm quyền thường nhấn mạnh chuyên chính mà “quên đi” dân chủ; nhấn mạnh mặt bản chất giai cấp mà chưa chú tâm đến mặt bản chất xã hội của nhà nước - cụ thể ở đây là yếu tố dân chủ và pháp luật trong quá trình vận hành quyền lực nhà nước

Đến Hội nghị Đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ (khóa VII, năm 1994), thuật ngữ “nhà nước pháp quyền” chính thức được sử dụng trong văn kiện của Đảng với việc khẳng định: “Tiếp tục xây dựng và từng bước hoàn thiện nhà nước pháp quyền Việt Nam Đó là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật, đưa đất nước phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa” [30, tr.224] Đây là lần đầu tiên những nội dung, nguyên tắc, nhiệm vụ của nhà nước pháp quyền Việt Nam được đề cập một cách chính thức trong các Văn kiện của Đảng Nó thể hiện một nhận thức mới mẻ hơn về những vấn đề lý luận trước đây bị cho là “nhạy cảm”, trong đó có việc tranh cãi “có hay không nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ?” Điều này cũng phù hợp với xu thế đổi mới lúc đó, trong đó tiên phong là đổi mới tư duy lý luận, đưa lý luận gắn với thực tiễn và nhờ đó đã góp phần thúc đẩy xã hội phát triển

“Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” (Bổ sung, phát triển năm 2011) nêu ra trong Đại hội lần thứ XI, đã khẳng

định: xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng là một xã hội “có nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo” [381, tr.70] Đây là một trong hai đặc trưng mới thêm vào 6 đặc trưng của Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội nêu ra trong Đại hội lần thứ VII Cũng với ý nghĩa đó, Đảng ta xác định “xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân” là một trong những phương hướng chủ yếu xuyên suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta Nó thể hiện một bước tiến mới của quá trình nhận thức về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội của Đảng Cộng sản Việt Nam, cũng là quyết tâm xây dựng nhà nước pháp quyền của Đảng, Nhà nước ta

Như vậy, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã được hiến định và đã được Đảng ta xác lập trong các văn kiện của Đảng (thể hiện đậm nét nhất trong hai Cương lĩnh xác lập trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa

xã hội - văn bản có tính tuyên ngôn chính trị của Đảng) Từ đây nó trở thành một công cụ hữu hiệu, là “cây gậy” định hướng quá trình đổi mới chính trị và đổi mới mọi mặt đời sống xã hội ở Việt Nam

Từ nhận thức trên có thể khẳng định rằng: vấn đề nhà nước pháp quyền trong lịch sử và việc vận dụng tư tưởng nhà nước pháp quyền của một nhà tư tưởng cụ thể nào vào việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở các quốc gia - dân tộc luôn là vấn đề lớn, mang tính lịch sử - xã hội

Định hướng xây dựng nhà nước pháp quyền nước ta được Đảng ta khẳng định là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; nhà nước pháp quyền Việt Nam lấy chủ nghĩa Mác-Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng Thế nhưng, để xây dựng và từng bước hoàn thiện mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thì chúng ta không chỉ dựa hoàn toàn vào cách tiếp cận mác-xít mà phải biết kế thừa những giá trị tư tưởng nhân loại Trong đó, nổi lên tư tưởng về nhà nước

pháp quyền của John Locke - nhà triết học chính trị vĩ đại không chỉ của châu

Âu mà cả thế giới

John Locke được xem là người khơi nguồn tri thức cho phong trào Khai sáng Trong hệ thống tư tưởng triết học chính trị của ông, tư tưởng về nhà nước pháp quyền là nổi bật nhất Tầm mức lớn lao và ảnh hưởng sâu rộng của vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke đã thôi thúc nhiều nhà nghiên cứu ở nhiều thế hệ trên thế giới khai thác và tìm cách luận giải để vận dụng trong quá trình tạo lập nhà nước hợp lý, có hiệu quả

Đề tài Luận án tôi nghiên cứu: “Vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư

tưởng John Locke và ý nghĩa hiện thời của nó đối với Việt Nam” hy vọng

sẽ góp một phần vào sự tìm kiếm và thể nghiệm chung đó

2 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích cách đặt vấn đề của John Locke về nhà nước, làm

rõ những nội dung cơ bản, giá trị và hạn chế của vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke, Luận án kế thừa một cách có chọn lọc giá trị thực tiễn của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ của đề tài

Thứ nhất, chỉ rõ các điều kiện, tiền đề hình thành tư tưởng của John

Locke về vấn đề nhà nước Bên cạnh đó chỉ ra mối liên hệ nội tại của hệ thống triết học của John Locke và tác động của nó đến việc hình thành quan điểm của John Locke về vấn đề nhà nước

Thứ hai, xác định những nội dung của vấn đề nhà nước pháp quyền

trong tư tưởng của John Locke, từ đó chỉ ra ý nghĩa của vấn đề nhà nước pháp quyền trong hệ thống tư tưởng của John Locke

Thứ ba, chỉ ra những giá trị thực tiễn của vấn đề nhà nước pháp quyền

trong tư tưởng của John Locke cần vận dụng trong quá trình xây dựng và từng

bước hoàn thiện các thiết chế chính trị của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở nước ta hiện nay

3 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

3.1 Cơ sở lý luận của Luận án

Luận án dựa trên cơ sở lý luận về nhà nước của chủ nghĩa Mác-Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng ta, đặc biệt là những những thành tựu lý luận trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam liên quan đến vấn đề nhà nước pháp quyền

3.2 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

Kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử triết học với các phương pháp nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử như: lôgic - lịch sử, so sánh - đối chiếu, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa, văn bản học

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án lấy vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke làm đối tượng nghiên cứu, chủ yếu tập trung vào 4 vấn đề cơ bản là: tư tưởng quyền lực thuộc về nhân dân, tính thượng tôn pháp luật, tư tưởng phân chia quyền lực, vấn đề quyền con người, quyền công dân

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Luận án chủ yếu dựa vào tác phẩm “Khảo luận thứ hai về chính quyền – Chính quyền dân sự” John Locke viết năm 1689, do Lê Tuấn Huy dịch sang tiếng Việt, Nhà xuất bản Tri thức xuất bản năm 2007

(Tác phẩm “Khảo luận thứ nhất về chính quyền” chưa được dịch sang

tiếng Việt, nó được in chung trong “Two Treatises of Government: In The

Former the False Principles and Foundation of Sir Robert Filmer and His Followers, are Detected and Overthrown The Latter is An Essay Concerning the True Original Extent and End of Civil Government” London: Awnsham

and John Churchill 1698 Trong “Khảo luận thứ nhất về chính quyền” Locke chủ yếu phê phán cách thức bảo vệ chủ nghĩa chuyên chế vương quyền trên quan điểm “thần trị” của Sir Robert Filmer (1588 - 1653) qua tác phẩm “Nền gia trưởng, hay là quyền lực tự nhiên của vua chúa” (Patriacha, or the natural power of Kings) xuất bản năm 1680 Tác phẩm này (theo dịch giả Lê Tuấn Huy) chưa luận bàn nhiều đến chính quyền dân sự)

- Phạm vi thời gian và không gian nghiên cứu: quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam từ năm 1991 đến nay

5 Đóng góp của Luận án

Luận án đi sâu phân tích một cách có hệ thống những nội dung cơ bản cấu thành vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke Chỉ ra những giá trị, hạn chế của từng nội dung

Luận án kế thừa những giá trị cốt lõi, hạt nhân hợp lý trong quan niệm của John Locke về vấn đề nhà nước pháp quyền – những điểm tương đồng với quan niệm mác-xít để vận dụng trong quá trình xây dựng và từng bước hoàn chỉnh mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

6 Ý nghĩa của Luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu và có tính hệ thống vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke, bổ sung, làm phong phú thêm lý luận về nhà nước pháp quyền nói chung và rút ra ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng và từng bước hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận án là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên sau đại học, những nhà nghiên cứu quan tâm đến triết học phương Tây nói chung, triết học chính trị nói riêng và những ai nghiên cứu về mô hình nhà nước pháp quyền trên thế giới và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Luận án cũng có thể là tư liệu tham khảo cho những nhà hoạch định đường lối, nhà lãnh đạo trong việc tìm kiếm, thể nghiệm con đường, biện pháp xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam hiện nay

7 Bố cục của Luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục Tài liệu tham khảo, nội dung của Luận án được kết cấu làm 4 chương, 9 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ JOHN LOCKE, VẤN ĐỀ NHÀ NƯỚC VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG TƯ TƯỞNG JOHN LOCKE

VÀ CÁC NHÀ TƯ TƯỞNG LIÊN QUAN ĐẾN TƯ TƯỞNG CỦA JOHN LOCKE

Samuel Enoch Stump & Donald C Abel trong Nhập môn triết học

phương Tây [77] đã giới thiệu dưới dạng bài đọc một cách khái lược chương

II, chương VII, chương IX tác phẩm Khảo luận thứ hai về chính quyền của John Locke Mặc dù trình bày hết sức sơ lược trong 4 trang nhưng Bài đọc này đã khái quát được logic của tác phẩm, qua việc bắt đầu lịch sử xã hội từ trạng thái tự nhiên, đến việc giải thích vì sao con người cần phải tham gia vào

xã hội chính trị qua việc ký kết với nhau bản khế ước để ủy quyền cho nhà nước thay mình thực thi và bảo vệ các quyền tự nhiên của mình, đồng thời chỉ

ra mục đích của xã hội chính trị và chính quyền là để bảo vệ “mạng sống, quyền tự do và tài sản” của các công dân trong nhà nước Logic trình bày của tác giả đã giúp tôi hệ thống hóa được những vấn đề cốt lõi trong tác phẩm Khảo luận thứ hai về chính quyền của John Locke, nhất là trong tìm hiểu và luận giải về nguồn gốc và bản chất của nhà nước

Lê Tuấn Huy trong Triết học chính trị Montesquieu với việc xây dựng

nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [51] đã chỉ ra những đóng

góp của Montesquieu về tinh thần pháp quyền và những nguyên tắc để thực thi nó Nội dung tư tưởng của Montesquieu có những điểm thống nhất với John Locke, có những điểm bổ sung, hoàn thiện tư tưởng của John Locke, cũng có những điểm chưa vượt qua quan niệm của John Locke về pháp quyền Tuy nhiên, quan trọng hơn, những tư tưởng ấy của nhà tư tưởng vĩ đại

Montesquieu cùng với John Locke là những gợi mở tuyệt vời có thể kế thừa trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Nguyễn Thị Hồi trong Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc

tổ chức bộ máy nhà nước ở một số nước [49] đã giành 30 trang (từ trang

44-73) để trình bày và phân tích tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước (phân quyền) của John Locke, chủ yếu là trong tác phẩm “Hai chuyên luận về chính quyền” Trong sách, tác giả phân tích mối quan hệ, giới hạn và sự phụ thuộc giữa cơ quan lập pháp và hành pháp, quyền lực lập pháp và quyền lực hành pháp theo quan niệm của Locke Bên cạnh đó, tác giả còn phân tích, chỉ ra mối quan hệ, sự phụ thuộc giữa quyền hành pháp và liên bang theo quan niệm của Locke, về đặc quyền hành động của chính phủ, về sự tan rã của chính quyền khi quyền lực bị lạm dụng Trong các mối quan hệ đó, tác giả cũng chỉ

ra quan niệm nhất quán, xuyên xuốt của John Locke về vai trò tối thượng của nhân dân, vai trò quyết định của nhân dân trong các mối quan hệ công việc của chính quyền và các cơ quan quyền lực nhà nước Có thể khẳng định, phần nghiên cứu về John Locke trong sách này là sâu nhất trong các nghiên cứu về John Locke khi tác phẩm “Two treatises of Government” chưa được dịch sang tiếng Việt Logic các vấn đề tác giả giới thiệu trong sách đã bao quát nội dung chính yếu của tác phẩm “Khảo luận thứ hai về chính quyền – Chính quyền dân sự” do Lê Tuấn Huy dịch sau này (2007) Đây là nội dung rất gần nội dung Luận án của tôi

Đinh Ngọc Thạch trong bài viết Một số tư tưởng triết học chính trị của

Gi.Lốccơ: Thực chất và ý nghĩa lịch sử [85] đã trình bày tư tưởng về nhà

nước pháp quyền với tư cách sản phẩm tất yếu của xã hội công dân, về quyền con người, về mối quan hệ giữa quyền và luật pháp, về sự phân quyền trong quyền lực nhà nước, về sự tự do của công dân trong quan niệm của John Locke và có đặt trong sự so sánh với quan điểm của các nhà triết học trước và

sau ông Trong bài viết, tác giả đã khẳng định quan điểm của John Locke:

“nhà nước là sự kế thừa và củng cố các quyền con người đã có trong trạng thái tự nhiên” Đây là tư tưởng cốt yếu của John Locke và là sự dẫn dắt quan

trọng và xuyên suốt toàn bộ tư tưởng về vấn đề nhà nước pháp quyền của John Locke Điều khẳng định này đã nói lên thực chất vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke và là một gợi ý quan trọng cho tôi trong định hướng nghiên cứu vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke trong Luận án

Dagobert D Runes trong Lịch sử triết học từ cổ đại đến cận hiện đại

[16] dù chỉ giới thiệu về John Locke trong hơn 1 trang sách nhưng đã đưa ra nhiều khẳng định quan trọng: (1) “Có một sự kiện không thể chối cãi được là những mầm mống của bản tuyên ngôn độc lập Mỹ nằm trong tập thứ hai của cuốn Two Treatises on Government (Hai khái luận về chính quyền của John Locke)” [16, tr.335], (2) “Trong nhiều thập niên của thế kỷ 18, người Mỹ rất

có lý khi cho mình là những người thừa kế ý chí chính trị của Locke, điều mà người ta xao lãng ở Anh, quê hương của triết gia Chủ nghĩa tự do Anh đã mạnh lên khi trở lại với Locke, mà những ý tưởng, với Montesquieu và Voltaire là trung gian, đã chinh phục nước Pháp và sau đó đã thấm đượm tinh thần của Hà Lan và Scandinavia” [16, tr.335-336] Hai khẳng định trên của tác giả đã nói lên tầm vóc lớn lao và ảnh hưởng của tư tưởng John Locke đối với nhiều quốc gia và nhiều nhà tư tưởng lỗi lạc sau ông Điều này đã giúp tôi

mở rộng góc nhìn về những đánh giá giá trị và hạn chế cũng như tầm ảnh hưởng của tư tưởng John Locke trong lịch sử nhân loại

Trần Văn Phòng, Nguyễn Thanh Hải trong Tư tưởng của J.Locke về

tính chủ thể của nhân dân đối với chính quyền [68] đã trình bày những nội

dung cơ bản của tư tưởng về chính quyền của John Locke Trong bài, các tác giả đã phân tích một cách có hệ thống quá trình ra đời, tồn tại, tổ chức hoạt

động của các cơ quan quyền lực trong chính quyền dân sự và đặc biệt nhấn mạnh quan điểm cốt lõi trong tư tưởng về chính quyền của John Locke, đó là vai trò tối thượng của nhân dân, quyền lực của nhân dân trong chính quyền dân sự Các tác giả cũng nêu bật được những giá trị mang tính thời đại và những hạn chế cơ bản trong tư tưởng về chính quyền của John Locke Đây là những gợi ý quan trọng cho tôi trong quá trình làm Luận án

Nguyễn Thị Châu Loan trong Luận án Tiến sĩ Triết học chính trị J.J

Rousseau và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay [58] đã trình bày quan niệm của Rousseau về triết học

chính trị và những quan niệm nền tảng về triết học chính trị của Rousseau như quan niệm về quyền tự nhiên, về nguồn gốc của sự bất bình đẳng, về ý chí chung, về chủ quyền tối cao, về khế ước xã hội… Đặc biệt, Luận án trình bày một cách cơ bản tư tưởng của Rousseau về nhà nước pháp quyền với quan điểm đây là thiết chế thực hiện các quyền tự nhiên của con người và nó được

cụ thể hóa thông qua phương thức tổ chức, phân định, phân chia và kiểm soát quyền lực nhà nước – dù là được cụ thể hóa như thế nhưng Rousseau khẳng định quyền lực nhà nước là không thể phân chia, do nó là quyền lực của nhân dân giao cho nhà nước nên nhà nước không có quyền phân chia – đây là cốt lõi của tư tưởng tập quyền không được nhiều nhà nước pháp quyền tư sản kế thừa Trong nội dung tư tưởng về triết học chính trị và nhà nước pháp quyền của Rousseau có những quan niệm gần giống với John Locke, kế thừa và phát triển vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke Thế nên nội dung Luận án có giá trị tham chiếu đối với Luận án của tôi Luận án của tôi đi sâu nghiên cứu vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke với những quan niệm ban đầu còn chưa đầy đủ, rõ ràng như Rousseau nhưng đã mang tính hệ thống, tính cách mạng triệt để Có thể khẳng định, tư tưởng của John Locke về vấn đề nhà nước pháp quyền đã tạo nguồn cảm

hứng và khai mở tư tưởng của các nhà Khai sáng sau này, trong đó có Rousseau, Motesquieu

Nguyễn Đăng Dung trong Nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất,

có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa ba quyền theo tinh thần của Hiến pháp năm 2013 [20] đã khẳng định rằng: từ lâu học thuyết phân quyền

“đã trở thành xương sống của việc tổ chức quyền lực nhà nước khắp nơi trên thế giới” [20, tr.3] Tác giả đã phân tích và luận giải rằng: sự thống nhất quyền lực nhà nước nằm trong sự phân quyền và việc tổ chức tốt các chức năng lập pháp, hành pháp, tư pháp Tinh thần này đã từng được John Locke

và Montesquieu khẳng định Đồng thời, tác giả còn phân tích mối quan hệ tác động qua lại giữa cơ quan lập pháp và hành pháp, xem nó như là cơ sở để tạo nên sự thống nhất và kiểm soát quyền lực Từ đó, tác giả đi đến việc khẳng định phải xác lập một nền hành pháp mạnh, kể cả việc hành pháp can thiệp vào lập pháp Đây là lý lẽ đã được John Locke phân tích Việc này cũng cần thiết ở Việt Nam hiện nay Ở góc độ này thì có thể khẳng định rằng: cơ chế phân quyền theo tư tưởng của John Locke đáng để chúng ta lưu tâm trong việc xác lập phương thức phân công, phối hợp, kiểm soát giữa ba cơ quan quyền lực nhà nước, nhất là giữa cơ quan lập pháp và hành pháp

Nguyễn Đình Tường, Lê Văn Tùng trong Vấn đề giáo dục đạo đức qua

một số lý thuyết triết học giáo dục phương Tây [102] đã phân tích các lý

thuyết giáo dục đạo đức trong lịch sử triết học phương Tây, trong đó các tác giả có dẫn ra tư tưởng tabula rasa của John Locke, xem như là luận điểm gốc của chủ nghĩa hành vi (Behaviorism) trong giáo dục Dẫn ra luận điểm của John Locke trong tác phẩm Một số tư tưởng giáo dục (Some Thoughts concerning Education – còn dịch là Một số suy nghĩ về giáo dục - tg) viết năm 1693: “sự trải nghiệm về việc học (và thực hành) là cơ sở của hiểu biết và chúng thể hiện ra một cách khác nhau ở những cá nhân khác nhau… Giáo dục đạo đức là con đường đưa trẻ em đến đức hạnh, lịch thiệp và học tập” [102,

tr.70] Quan điểm này ngoài việc khẳng định sự cần thiết của giáo dục đối với việc hoàn thiện nhân cách của con người, nó còn thể hiện chủ nghĩa duy nghiệm trong quan niệm của John Locke Quan điểm nhận thức luận này của ông đã được thống nhất từ trước và nó có tác động rất lớn đến những trải nghiệm thực tiễn của ông, giúp ông đúc rút thực tiễn nước Anh thành những

lý luận vượt thời đại, nhất là trong các quan niệm về nhà nước của ông

Đỗ Thị Kim Hoa trong Quyền con người trong tư tưởng của John

Locke về nhà nước [45] đã phân tích quan niệm của John Locke về các quyền

tự nhiên của con người như: quyền sống, quyền tự do, quyền sở hữu, quyền bình đẳng và khẳng định rằng: việc đảm bảo thực hiện các quyền này là “cơ

sở cho sự tồn tại của chính quyền dân sự Nó phản ánh chân thực sự hiện diện của một nhà nước pháp quyền Phải có được sự đảm bảo các quyền đó thì nhà nước mới là nhà nước pháp quyền” [45, tr.57] Qua phân tích nội dung tư tưởng các quyền con người theo quan niệm của John Locke, tác giả cũng chỉ

ra những giá trị và hạn chế trong quan niệm này của John Locke, cuối cùng đi đến khẳng định: “Mặc dù còn mang những hạn chế về mặt thế giới quan, hạn chế của lịch sử, nhưng những tư tưởng của ông đã góp phần làm giàu có thêm kho tàng lý luận về nhà nước pháp quyền của nhân loại” [45, tr.63]

1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM

Lê Minh Quân trong Mối quan hệ giữa việc xây dựng nhà nước pháp

quyền với sự phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa [72] đã

luận giải mối quan hệ biện chứng giữa nhà nước pháp quyền với sự phát triển của xã hội thông qua những dẫn chứng trong lịch sử tư tưởng về nhà nước pháp quyền nhân loại Từ đó tác giả khẳng định tính tất yếu của việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Trên cơ sở những kiến giải đó, tác giả đã đề xuất những phương hướng cơ bản giải quyết mối quan

hệ giữa việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa với sự phát triển

của xã hội Việt Nam Đây là những cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn quan trọng khẳng định là “có” nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nó đang được xây dựng ở Việt Nam, rằng nó là giá trị của nhân loại, không phải là

“đặc sản” của nhà nước tư sản, nhà nước xã hội chủ nghĩa cũng có thể kế thừa

và phát triển trong quá trình xây dựng, củng cố và hoàn thiện mô hình của nhà nước mình Luận án này rất có giá trị tham khảo, nhất là ở những kiến giải, kết luận về mối quan hệ biện chứng giữa xây dựng nhà nước pháp quyền với phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Đỗ Quang Khắc trong Thực thi quyền lực chính trị của nhân dân lao

động trong tiến trình đổi mới hệ thống chính trị ở nước ta hiện nay [54] đã

phân tích một cách khá cơ bản thực trạng thực thi quyền lực chính trị của nhân dân lao động ở nước ta trong thời kỳ đổi mới; chỉ ra nguyên nhân của những hạn chế trong việc thực thi quyền lực đó và bước đầu đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi quyền lực chính trị của nhân dân lao động ở nước ta Luận án đã nêu lên một vấn đề bức thiết trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và nội dung lý luận của Luận án có những gợi ý quan trọng cho Luận án của tôi Từ Luận án này tôi nhận thức rằng: quyền lực chính trị của nhân dân trong nhà nước xã hội chủ nghĩa là rất rộng, trong đảm bảo xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì càng rộng lớn, không chỉ dừng lại trong phạm

vi hệ thống chính trị Thế nên, bên cạnh hệ thống chính trị, trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam quyền lực của nhân dân còn phải thể hiện trong tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội

Nguyễn Đăng Thông trong Nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng

giai cấp và chức năng xã hội của nhà nước trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay [93] đề cập đến việc thực hiện chức năng

giai cấp và chức năng xã hội của nhà nước nói chung và Nhà nước xã hội chủ

nghĩa ở nước ta nói riêng - nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Từ cơ sở lý luận đó, Luận án nêu, luận giải tính chất, nội dung của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời đề xuất những nhân tố đảm bảo cho việc thực hiện chức năng giai cấp và chức năng xã hội của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Không dừng lại ở đó, tác giả còn nêu

ra những tồn tại và hạn chế trong việc thực hiện chức năng giai cấp và chức năng xã hội của Nhà nước ta thời gian qua, qua đó cũng đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc thực hiện chức năng giai cấp và chức năng

xã hội trong quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Cách tiếp cận vấn đề của Luận án rất hợp lý và có tính thực tiễn Đến nay, dù thực tế nước ta đã thay đổi và đạt được nhiều kết quả nhưng cách tiếp cận và vấn đề nghiên cứu của Luận án vẫn luôn có giá trị

Vũ Anh Tuấn trong Vai trò của pháp luật trong việc đảm bảo công

bằng xã hội ở Việt Nam hiện nay [101] đã đưa ra quan niệm về công bằng xã

hội và luận chứng ý nghĩa của nó trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta Tác giả

đã khẳng định rằng: để đảm bảo công bằng xã hội trong quá trình đổi mới ở nước ta phải dựa trên nền tảng pháp luật, đảm bảo tính tối thượng của pháp luật trong thi hành các chính sách xã hội Tác giả tiếp cận nghiên cứu vấn đề dưới góc độ lý luận về pháp luật, thông qua việc nghiên cứu, phân tích, khái quát những cái riêng, cái đặc thù của các luật đơn lẻ để khẳng định cái chung, cái phổ biến – vai trò của pháp luật trong quá trình thực hiện công bằng xã hội

ở Việt Nam Hướng tiếp cận nghiên cứu này phản ánh một khía cạnh của vấn

đề nhà nước pháp quyền – tính thượng tôn pháp luật, là mặt rất quan trọng có giá trị tham khảo cho Luận án của tôi

Đào Ngọc Tuấn trong Tính phổ biến và tính đặc thù trong xây dựng

nhà nước pháp quyền Việt Nam [99] luận giải sự kết hợp tính phổ biến và tính

đặc thù trong xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, trên cơ sở đó chỉ ra

tính đặc thù của nhà nước pháp quyền Việt Nam Nội dung này được gắn kết với nền tảng lý luận được tác giả dẫn ra, đó là logic và lịch sử hình thành và phát triển khái niệm nhà nước pháp quyền Luận án còn lý giải cội nguồn của

lý luận về nhà nước pháp quyền và chỉ ra tính tất yếu và đặc thù trong xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam

Phạm Ngọc Anh – Bùi Đình Phong trong Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây

dựng nhà nước pháp quyền kiểu mới ở Việt Nam [2] đã trình bày quan niệm,

quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền kiểu mới ở Việt Nam – đó là Nhà nước pháp quyền dân chủ nhân dân mang bản chất giai cấp công nhân, trong đó đặt ra yêu cầu để thực thi một cách có hiệu quả quyền làm chủ của nhân dân thì nguyên tắc là phải thống nhất thượng tôn pháp luật gắn với thực hành đạo đức, tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ công chức trong Nhà nước pháp quyền dân chủ nhân dân phải đại diện cho quyền lợi và ý chí của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, phải

là công bộc của dân, thực thi quyền lực công và bảo vệ nhân dân… Cùng với quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về nhà nước pháp quyền, tác phẩm đã góp phần củng cố quan điểm mác-xít về xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền Việt Nam Đây là nội dung có tính định hướng về mặt quan điểm quan trọng cho Luận án của tôi

Đỗ Trung Hiếu trong Một số suy nghĩ về xây dựng nền dân chủ ở Việt

Nam hiện nay [44] đã tiếp cận nghiên cứu vấn đề dân chủ đặt trong mối quan

hệ với nhà nước Trong sách này tác giả đã trình bày một cách có hệ thống tiến trình dân chủ hóa nhà nước trong lịch sử nhân loại với điểm nhấn là nghiên cứu tác động của thời đại toàn cầu hóa ngày nay đối với sự biến đổi nhà nước và nền dân chủ, trong đó Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng sâu sắc của xu thế này Với Việt Nam, quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng đã đặt ra yêu cầu nhà nước phải mở rộng nền dân chủ và xây

dựng nhà nước pháp quyền là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy quá trình dân chủ hóa Dù chỉ là thể hiện cách tiếp cận và đặt vấn đề nhưng trong sách này, tác giả đã gợi mở cho tôi nhiều vấn đề cần phải tiếp tục nghiên cứu sâu hơn trong Luận án của mình, đó là mối quan hệ biện chứng giữa nhà nước pháp quyền và phát huy dân chủ, giữa dân chủ và pháp luật, giữa xây dựng nhà nước pháp quyền với xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật…

Trần Ngọc Đường trong Quyền con người quyền công dân trong nhà

nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [37] đã tiếp cận nghiên cứu vấn

đề Quyền con người, quyền công dân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam gắn với quá trình toàn cầu hóa và xu thế nhân loại đang tiến lên xây dựng, quản lý xã hội theo mô hình nước pháp quyền – mô hình ưu việt và hiệu quả nhất cho đến nay Trong sách này, tác giả cũng trình bày bước phát triển quan niệm về Quyền con người, quyền công dân trong các bản Hiến pháp của nước ta, trong đó khẳng định những tiến bộ trong quan niệm về Quyền con người, quyền công dân của Hiến pháp năm 1992 so với các Hiến pháp trước Cách tiếp cận nghiên cứu vấn đề quan niệm Quyền con người, quyền công dân của tác giả rất hợp lý và dẫn chứng rõ ràng nhưng bị những giới hạn lịch sử Đến nay, có thể khẳng định quan niệm về Quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp năm 2013 đã có những tiến bộ vượt bậc so với các quan niệm trong các Hiến pháp trước và quan niệm về Quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp năm 2013 đã tiệm cận với quan niệm

về Quyền con người, quyền công dân trong Hiến chương và các văn bản liên quan vấn đề này của Liên hợp quốc và nhân loại tiến bộ

Mai Đình Chiến trong Vận dụng quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến

trúc thượng tầng để xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [10] trình bày lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và

kiến trúc thượng tầng và việc vận dụng quy luật về sự phù hợp giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng trong xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam Trong Luận án, tác giả đã chỉ ra những đặc điểm của nhà nước pháp quyền mang sắc thái Việt Nam, trên cơ sở đó đề ra những giải pháp vận dụng mối quan hệ này trong xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam Việc luận giải từ góc độ triết học vấn đề nhà nước pháp quyền và chỉ ra đặc thù của nhà nước pháp quyền Việt Nam là những cơ sở quan trọng cho Luận án của tôi

Đào Trí Úc (chủ biên) trong Mô hình tổ chức hoạt động của nhà nước

pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [103] đã trình bày một cách khá cơ

bản về đặc trưng, các yêu cầu, đòi hỏi và nguyên tắc của việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam Từ đó nhóm tác giả đã đi sâu trình bày mô hình tổng thể về tổ chức và hoạt động của các thiết chế trong nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa Việt Nam như Quốc hội, Chính phủ, các cơ quan tư pháp, chính quyền địa phương… Những nội dung này có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc

và làm rõ hơn mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nó

có giá trị tham khảo đối với Luận án của tôi

Đỗ Tiến Sâm trong Trung Quốc với việc xây dựng nhà nước pháp

quyền xã hội chủ nghĩa [78] đã luận giải quan niệm cơ bản của Trung Quốc

về nhà nước pháp quyền, sự cần thiết phải xây dựng nhà nước pháp quyền và những đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Ngoài ra, tác giả còn đi vào phân tích hệ thống thiết chế đảm bảo xây dựng thành công

mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Trung Quốc, trong đó không quên đề cập vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc Những nội dung lý luận và thực tiễn này có giá trị tham chiếu đối với nước ta trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa – mô hình tương tự Trung Quốc Luận án của tôi ngoài sự thống nhất với tác giả về sự cần thiết xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa còn đi sâu phân tích chi tiết hệ thống thiết

chế đảm bảo thực hiện có hiệu quả mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Hồ Xuân Quang trong Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo sự nghiệp

xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa từ 1996 đến năm 2006 [70]

đã nêu và đánh giá quá trình Đảng lãnh đạo xây dựng nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam qua hai kỳ Đại hội lần thứ VIII và IX (từ 6/1996

- 4/2006) Trong đó có rút ra những thành tựu, hạn chế và bài học kinh nghiệm Luận án tuy không đi sâu vào trình bày nội dung về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam nhưng đã chỉ ra tiến trình thay đổi nhận thức, tư duy, hành động của Đảng trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nội dung của Luận án giúp tôi định hướng được quan điểm chỉ đạo, chủ trương trong xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Mặc dù thuộc chuyên ngành Lịch sử nhưng Luận án đã có ý nghĩa quan trọng đối với tôi trong quá trình viết, hoàn chỉnh Luận án của mình Trong Luận án của tôi đã tiếp tục trình bày quá trình đổi mới tư duy về nhà nước pháp quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam, đồng thời cũng trình bày quá trình đổi mới nhận thức về nhà nước pháp quyền của Nhà nước ta trong các bản Hiến pháp từ Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp năm 2013

Trương Quốc Chính trong Quan điểm của Mác, Ăngghen, Lênin về nhà

nước xã hội chủ nghĩa và việc vận dụng để xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay [11] nghiên cứu quan điểm của Mác,

Ăngghen, Lênin về nhà nước, nhà nước xã hội chủ nghĩa và áp dụng quan điểm đó trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam Trên cơ sở lý luận và thực tiễn đó, tác giả Luận án đã nêu ra và luận giải một số quan điểm có tính nguyên tắc trong xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam – nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân Luận án của tôi cũng thống nhất những quan điểm có tính nguyên tắc như:

tính thượng tôn pháp luật, quyền lực thuộc về nhân dân, vấn đề về vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Cơ sở lý luận của Luận án là tư liệu tham khảo bổ ích cho Luận án của tôi, giúp tôi củng cố lập trường mác-xít-lênin-nít

Phạm Ngọc Dũng trong Hồ Chí Minh vận dụng sáng tạo và phát triển

chủ nghĩa Mác-Lênin về xây dựng nhà nước pháp quyền [21] đã trình bày một

cách có hệ thống quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước pháp quyền, về sự vận dụng sáng tạo quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước pháp quyền của Hồ Chí Minh và Đảng ta, về vấn đề xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền Việt Nam theo quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Trong đó, đặc sắc nhất là tác giả đã giới thiệu, phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền dân chủ nhân dân (từ trang 86-112) với những khẳng định: (1) Nhà nước dân chủ nhân dân phải là nhà nước có nền dân chủ thực sự và toàn diện, (2) Nhà nước pháp quyền dân chủ nhân dân phải là nhà nước thực hiện quản lý xã hội bằng hệ thống pháp luật dân chủ, (3) Nhà nước pháp quyền dân chủ nhân dân phải là công cụ bảo vệ và phát triển con người và quyền con người, (4) Nhà nước pháp quyền phải là nhà nước có sự phân quyền trong việc thực hiện quyền lực nhà nước Những khẳng định trên là cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng định hướng cơ sở lý luận và những nội dung thực tiễn trong Luận án của tôi

Trần Ngọc Liêu trong Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà

nước với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [57]

tiếp cận nghiên cứu vấn đề nhà nước trên lập trường của chủ nghĩa Mác-Lênin

và vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước để giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong quá trình tiếp tục xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nội dung tư tưởng về nhà nước theo quan niệm mác-xít được tác giả nêu lên có một số nội dung trùng hợp với

quan niệm về nhà nước pháp quyền của John Locke Những vấn đề lý luận đặt

ra trong Luận án của tác giả có giá trị tham khảo quan trọng đối với Luận án của tôi, ở chỗ nó như “cây gậy” định hướng cho lập trường mác-xít

Cao Anh Đô trong Phân công, phối hợp giữa các cơ quan trong việc

thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp ở Việt Nam [3535] đã

luận giải vấn đề nguồn gốc của quyền lực nhà nước - từ nhân dân - quyền lực công cộng, mang tính giai cấp, tính xã hội và được tất cả các chủ thể trong xã hội phục tùng, lý giải việc cần thiết phải phân công cho các cơ quan nhà nước

để tránh lạm quyền, tha hóa quyền lực Tuy nhiên, Luận án chưa nêu, phân tích nội dung, mối quan hệ phân công, phối hợp giữa các cơ quan quyền lực nhà nước từ phương diện lý luận Điều này làm hạn chế góc nhìn, góc tiếp cận Do đó dẫn đến những khó khăn trong luận giải những vấn đề thực tiễn Việt Nam mà trong Luận án tác giả cũng thừa nhận Đây là một điểm lưu ý cho tôi trong Luận án của mình

Mai Thị Thanh trong Hình thức nhà nước và vấn đề xây dựng nhà nước

pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [88] tiếp cận vấn đề nhà nước dưới

góc độ hình thức chính trị của nhà nước để chỉ ra tính hợp lý của việc lựa chọn hình thức chính thể cộng hòa dân chủ của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (trước đây là nước Việt Nam dân chủ cộng hòa – nhà nước kiểu mới), đồng thời làm rõ tính tất yếu của việc cai trị theo hình thức nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Trong sách, tác giả cũng không quên chỉ ra những bất cập của hình thức nhà nước kiểu mới này ở nước ta trước những yêu cầu của thực tiễn đổi mới Từ đó đề ra những phương hướng nhằm nâng cao chất lượng của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Nguyễn Thị Thúy Vân trong Khái niệm nhà nước pháp quyền từ cách

tiếp cận triết học [107] đã tập trung phân tích 4 quan điểm đặc trưng về nhà

nước pháp quyền, đó là: (1) nhà nước mà trong đó, luật pháp giữ vị trí tối thượng (thượng tôn pháp luật); (2) nhà nước mà nhân dân là chủ thể quyền lực; (3) nhà nước tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền công dân; (4) nhà nước hoạt động dựa trên sự phân chia quyền lực giữa các cơ quan (nhà nước pháp quyền tư sản) Từ sự diễn giải và phân tích trên, tác giả chỉ ra những biểu hiện của dân chủ trong nhà nước pháp quyền, đó là: (1) sự thể hiện và thực hiện tự do trong nhà nước pháp quyền; (2) cách thức thực hiện quyền lực của nhân dân; (3) nội dung của pháp luật trong nhà nước pháp quyền Cách tiếp cận và diễn giải những nội dung của vấn đề nhà nước pháp quyền trong bài viết rất gần cách tiếp cận nghiên cứu vấn đề nhà nước pháp quyền của tôi trong Luận án

Hoàng Thị Hạnh trong Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa [41] đã

khái quát lý luận về nhà nước pháp quyền, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Trên nền tảng lý luận đó, Luận án đã chú ý phân tích những nét đặc thù của nền kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, qua đó phân tích những ảnh hưởng của nó đến việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Đóng góp lớn của Luận án là đã đề xuất những giải pháp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam gắn với những nét đặc thù đó của nền kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Đào Trí Úc trong Học thuyết và thực tiễn lịch sử về tính thống nhất của

quyền lực nhà nước và cơ chế phân quyền [105] đã luận giải về quan niệm và

thực tiễn tính thống nhất của quyền lực nhà nước trong lịch sử Từ đó, tác giả phân tích mối quan hệ biện chứng giữa tính thống nhất và sự phân quyền để

đi đến nhận thức rằng: “sự phân quyền chỉ là biểu hiện về mặt tổ chức-pháp lý

của một quyền lực thống nhất về bản chất và về định hướng chính trị-xã hội trên những mặt quan trọng nhất của việc thực hiện quyền lực nhà nước” [105, tr.5] Luận giải này cung cấp một góc nhìn khác logic vấn đề nhận thức và phương pháp luận của John Locke nhưng nó đã chỉ ra rằng đây là một thực tế

tổ chức quyền lực ở nhiều nước và đã góp phần quan trọng trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước Luận giải này rất phù hợp với phương thức tổ chức quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay Nó là cơ sở thực tiễn quan trọng để tôi kế thừa những điểm hợp lý trong tư tưởng của John Locke về vấn đề nhà nước pháp quyền, đồng thời phải gạt bỏ những điểm không phù hợp với thực tiễn và lịch sử tổ chức nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Nguyễn Trọng Chuẩn trong Một số vấn đề về dân chủ [12] đã phân

tích, lý giải câu hỏi vì sao từ thời cổ đại đến nay dân chủ luôn là vấn đề nóng bỏng của nhân loại Tác giả đã lược lại những quan niệm dân chủ trong trường ca Illiad của Homer đến quan niệm dân chủ (Desmos kratos) của thời

cổ đại Hy Lạp với Solon, Platon (trong tác phẩm Cộng hòa), Aristote (trong tác phẩm Chính trị luận) đến thời Phục hưng, Khai sáng với John Locke, Montesquieu, J.S Mill, đến sự diễn giải của Mác, Hồ Chí Minh, đến việc phân tích những ưu điểm và hạn chế của nền dân chủ hiện đại ở nhiều nước

và đi đến khẳng định: dân chủ là vấn đề có tính lịch sử lâu dài và mục đích của nó là hướng đến tạo cho con người một cuộc sống tự do, công bằng, bình đẳng, sung túc, hạnh phúc đúng nghĩa CON NGƯỜI Sự phân tích vấn đề dân chủ vừa mang tính logic vừa mang tính lịch sử của tác giả dù không xoáy vào nội dung trọng tâm nào nhưng nó toát lên vấn đề quyền được làm chủ bản thân, quyền được làm chủ xã hội của con người theo đúng nghĩa CON NGƯỜI là một nhu cầu tự thân và chính đáng trong mọi chế độ và thời kỳ lịch sử Đây là khía cạnh pháp quyền của vấn đề dân chủ trong bài viết rất đáng để tôi lưu tâm trong Luận án của mình

Nguyễn Đức Minh trong Mối quan hệ giữa quyền con người và nhà

nước pháp quyền trong một số học thuyết về nhà nước [62] đã phân tích, lý

giải và khẳng định về mối quan hệ giữa quyền con người và nhà nước pháp quyền Tác giả dẫn dắt vấn đề từ thời cổ đại ở cả phương Đông và phương Tây, sau đó tập trung phân tích các tư tưởng nổi bật của các nhà tư tưởng thời Phục hưng và Khai sáng, từ Hobbes đến John Locke, J.J Rousseau và Kant Qua đó chỉ ra sự phát triển nhận thức của các nhà tư tưởng sau so với tền bối

Từ sự luận giải đó, tác giả đi đến phân tích và trả lời một cách biện chứng câu hỏi: quyền con người có trước hay nhà nước pháp quyền có trước, quyền con người có phụ thuộc vào nhà nước không? Cuối cùng, tác giả viện dẫn những điểm hợp lý, tiến bộ mối quan hệ này trong Hiến pháp nước ta năm 2013 Cách đặt vấn đề và luận giải của tác giả đã giải quyết được logic và lịch sử của vấn đề, làm tăng tính thuyết phục Đây là điều rất đáng để học hỏi đối với tôi trong quá trình làm Luận án

Đỗ Thị Thạch, Nguyễn Văn Quyết trong Xây dựng nền dân chủ xã hội

chủ nghĩa ở Việt Nam qua gần 30 năm đổi mới [87] đã phân tích quá trình đổi

mới nhận thức của Đảng ta về xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa qua thực tiễn tổng kết 20, 25 năm đổi mới Từ đó, các tác giả đã đề xuất: (1) cần

có một định nghĩa tường minh về dân chủ xã hội chủ nghĩa; (2) cần làm rõ thước đo kiểm chứng tính hiệu quả của dân chủ xã hội chủ nghĩa; (3) vấn đề nhận thức và thực tiễn thực thi dân chủ để nó thực sự là động lực có thực sự

ăn khớp chưa Trên cơ sở những phân tích lý luận và thực trạng nền dân chủ

xã hội chủ nghĩa nước ta, các tác giả đã đề xuất các nhóm giải pháp tương đối hợp lý, đó là: (1) tiếp tục nghiên cứu sâu hơn quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về dân chủ, kinh nghiệm xây dựng nền dân chủ ở các quốc gia trên thế giới, tiếp thu, học hỏi những kinh nghiệm hay phù hợp với thực tiễn Việt Nam; (2) cần nhận thức rộng hơn những tiêu chí kiểm chứng tính hiệu quả của việc thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa; (3) mỗi đảng viên và tổ chức

đảng phải thực hành dân chủ để làm gương, mặt khác phải tạo ra “áp lực lành mạnh” từ xã hội Đây là những câu hỏi “mở” và những giải pháp “mở” rất có giá trị cho Luận án của tôi

Nguyễn Văn Quân trong Nhà nước pháp quyền - nhận thức của cộng

đồng quốc tế [73] đã xem nhà nước pháp quyền “như một phương thức tổ

chức quyền lực nhà nước với các thuộc tính về hình thức cũng như nội dung” [73, tr.73] Đây là cách tiếp cận có giá trị về mặt thực tiễn, nó gợi mở cho tôi hướng giải quyết những vấn đề thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam từ góc độ phương thức tổ chức quyền lực nhà nước Qua sự diễn giải quá trình quốc tế hóa nhà nước pháp quyền, tác giả đã khẳng định nó dần trở thành một chuẩn mực mang tính quốc tế, bao hàm cả những giá trị về dân chủ

và việc đảm bảo quyền con người Từ đây có thể khẳng định: nhà nước pháp quyền mặc dù ban đầu được phổ biến ở phương Tây nhưng nhờ quá trình quốc tế hóa, nó dần dần trở thành giá trị chung của nhân loại, không còn là

“đặc sản”, là “của riêng” của chủ nghĩa tư bản Do vậy, nó không phụ thuộc vào thể chế chính trị, các quốc gia đi theo con đường xã hội chủ nghĩa như Việt Nam cũng có thể xác lập cho mình mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Luận chứng này rất có giá trị và củng cố thêm cơ sở lý luận và thực tiễn cho Luận án của tôi

Nguyễn Trọng Chuẩn trong Một số giải pháp thực hành dân chủ trong

điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

[13] đã phân tích, luận giải và đi đến khẳng định rằng: Chỉ có nhà nước pháp quyền mới có khả năng và đầy đủ quyền hạn trên cơ sở luật pháp dân chủ để… huy động được tối đa và tốt nhất sức mạnh của toàn thể dân tộc,… tạo được sự đồng thuận cao nhất, sự đoàn kết thực lòng của tất cả các lực lượng…, để bảo đảm và thực thi đầy đủ tất cả các quyền cơ bản cho mọi thành viên của mình [13, tr.4] Từ khẳng định đó, tác giả đi đến đề xuất 5 giải pháp cơ bản giúp thực hành dân chủ trong nhà nước pháp quyền dưới sự lãnh đạo và cầm quyền của

một đảng duy nhất Sự luận giải về vai trò của nhà nước pháp quyền và hệ các giải pháp do tác giả đề ra trong bài viết đã gợi mở cho tôi nhiều ý tưởng và hướng giải quyết những vấn đề liên quan trong Luận án

Đào Trí Úc trong Giáo trình nhà nước pháp quyền [106] đã trình bày

những nội dung cơ bản, có hệ thống về quá trình hình thành và phát triển của

tư tưởng nhà nước pháp quyền (phần thứ nhất), quan niệm chung về nhà nước pháp quyền (chương III), vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam (phần thứ tư) Trong Giáo trình này, tác giả cũng trình bày một cách ngắn gọn

lý thuyết về tự do của John Locke (trang 37-38) trong dòng chảy lịch sử tư tưởng nhà nước pháp quyền nhân loại Có thể nói, những nội dung trong Giáo trình thể hiện sự công phu, bài bản, sự dày công của tác giả trong nghiên cứu, biên soạn Qua Giáo trình, những vấn đề về lịch sử, lý luận, thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam và thế giới được hệ thống hóa, được trình bày một cách sinh động, toàn diện Giáo trình đã giúp tôi có cách nhìn bao quát hơn về những vấn đề của nhà nước pháp quyền

Nguyễn Đình Hòa trong Về một số đặc điểm của dân chủ ở Việt Nam

hiện nay [47] đã khẳng định những nhận thức chung và thực tiễn thực hành

dân chủ ở các nước, đó là: “nhà nước dân chủ là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; quyền lực tối cao của nhà nước thuộc về nhân dân; nhà nước thừa nhận và bảo vệ quyền tự do dân chủ của mọi công dân; trong đời sống xã hội, pháp luật là tối thượng…” [47, tr.32] Đây cũng là những nội hàm cấu thành nhà nước pháp quyền – những vấn đề mà Luận án đang nghiên cứu Từ những khẳng định trên, tác giả trình bày những đặc điểm của dân chủ

ở Việt Nam, đó là nền dân chủ xã hội chủ nghĩa với những đặc thù do lịch sử quy định và qua phân tích cũng đi đến khẳng định, trong nền dân chủ xã hội chủ nghĩa chúng ta đang xây dựng, tất cả quyền lực đều thuộc về nhân dân

Phạm Văn Đức trong Thực hành dân chủ ở Việt Nam – Một số thành

tựu cơ bản và yêu cầu mới đặt ra [36] đã phân tích, đánh giá thành tựu thực

hành dân chủ của 30 năm đổi mới trên các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Qua đó đề ra những yêu cầu để thực hành dân chủ ngày càng rộng rãi và hiệu quả hơn ở nước ta, đó là: (1) cần quán triệt cách tiếp cận khoa học, đúng đắn của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và thực hành dân chủ; (2) coi trọng cả hình thức dân chủ trực tiếp và hninhf thức dân chủ đại diện; (3) cần quán triệt nguyên tắc: trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền vẫn có thể đảm bảo và thực hành dân chủ một cách thực sự và hiệu quả; (4) đẩy mạnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; (5) coi trọng nghiên cứu kinh nghiệm thực hiện dân chủ của thế giới Trong yêu cầu đẩy mạnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa để thực hành dân chủ rộng rãi hơn, tác giả đã đề xuất: “Nhà nước cần thể chế hóa và bảo đảm thực thi quyền làm chủ của nhân dân bằng pháp luật Bên cạnh việc thể chế hóa các quyền dân chủ, Đảng và Nhà nước cần xây dựng, ban hành và thực thi cơ chế giám sát, kiểm tra việc thực hành dân chủ” [36, tr.10] Đây là biện pháp vừa mang tính lý luận vừa có giá trị thực tiễn quan trọng nhằm phát huy dân chủ gắn với xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở nước ta hiện nay

Trần Thái Dương trong Bàn về khái niệm pháp quyền, nguyên tắc pháp

quyền [222] đã phân tích, bình luận về các khái niệm pháp quyền, nguyên tắc

pháp quyền Trong đó, tác giả dẫn ra quan niệm về pháp quyền của Hồ Chí Minh trong Bản yêu sách 8 điểm của nhân dân An Nam gửi đến Hội nghị Vécxây năm 1919: “Bảy xin hiến pháp ban hành/ Trăm điều phải có thần linh pháp quyền” [222, tr.3] và bình luận rằng, nguyên tắc pháp quyền là nền tảng

và quan trọng nhất đối với nhà nước và cả xã hội trong thời đại ngày nay Từ

đó, tác giả đi đến đặt vấn đề về đảm bảo thực hiện nguyên tắc pháp quyền trong tổ chức và hoạt động của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo tinh thần Đại hội lần thứ XII của Đảng trên 4 phương diện Tư duy

“mở” của tác giả trong đặt vấn đề và vận dụng vào thực tiễn Việt Nam đã làm phong phú thêm góc nhìn về quan niệm pháp quyền, nguyên tắc pháp quyền

và phương hướng vận dụng những quan niệm này vào thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Vũ Thư trong Bàn về vấn đề tổ chức quyền lực nhà nước [955] đã phân

tích, luận giải và khẳng định: quyền lực nhà nước là vấn đề trung tâm của nền chính trị và nó có quan hệ chặt chẽ với pháp luật và vấn đề quyền con người Trong bài tác giả còn phân tích và khẳng định, (1) dân chủ là một trong những phương tiện quan trọng đảm bảo cho việc thực hiện quyền lực nhà nước một cách chính đáng, đúng đắn và hài hòa; (2) kiểm soát quyền lực là hướng đến phát huy hiệu lực, hiệu quả của các cơ quan quyền lực nhà nước trong thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Từ đó, tác giả cũng đặt ra những vấn đề về kiểm soát quyền lực và phát huy dân chủ trong quá trình tổ chức quyền lực nhà nước của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Những vấn đề lý luận và thực tiễn của bài viết là những gợi ý quan trọng đối với Luận án của tôi

Trần Viết Quang, Đinh Trung Thành trong Quan điểm của chủ nghĩa

Mác-Lênin về nhà nước và đặc điểm cơ bản của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [71] đã phân tích quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về

nhà nước trong các tác phẩm kinh điển của Mác, Ăngghen và Lênin Qua phân tích, tác giả đã lược lại các quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin

về nguồn gốc, bản chất, đặc trưng của nhà nước Đây là cơ sở lý luận quan trọng để tác giả nêu lên những đặc điểm cơ bản của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đó là: (1) Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; (2) nền tảng của Nhà nước là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; (3) Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được tổ chức và hoạt động trên cơ

sở Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ Hiến pháp và pháp luật; (4) quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; (5) Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam phản ánh tính chất dân chủ trong mối quan hệ giữa nhà nước với công dân và xã hội, bảo vệ quyền con người; (6) Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ, có sự phân công, phân cấp, đồng thời bảo đảm sự chỉ đạo thống nhất của Trung ương Đây là những nội dung cốt lõi trong quan điểm của Đảng ta về nhà nước pháp quyền, nó có ý nghĩa định hướng quan trọng cho Luận án của tôi

* Tiểu kết chương 1:

Từ những công trình đã tổng quan có thể đưa ra một số nhận định sau

về tình hình nghiên cứu liên quan đến Luận án:

Thứ nhất, những công trình nghiên cứu trong phần 1.1 đã bàn đến nội

dung tư tưởng của John Locke và những nhà tư tưởng có liên quan đến tư tưởng về vấn đề nhà nước pháp quyền của John Locke Trong đó, có tác giả nghiên cứu trực tiếp tư tưởng của John Locke, có tác giả đề cập đến tư tưởng

về pháp quyền của các nhà tư tưởng trong lịch sử tư tưởng và có liên quan đến tư tưởng của John Locke Giá trị của những công trình này là đã chỉ ra tính đa dạng, sự giao thoa, nối tiếp tư tưởng về pháp quyền và nhà nước pháp quyền của các nhà tư tưởng trong lịch sử tư tưởng trước và sau John Locke

Thứ hai, những công trình nghiên cứu trong phần 1.2 đã trực tiếp hoặc

gián tiếp bàn đến một số khía cạnh của tư tưởng pháp quyền, vấn đề nhà nước pháp quyền, có công trình bàn trực tiếp đến cấu trúc, chức năng, giải pháp cụ thể xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; có công trình bàn đến sự vận dụng tư tưởng mác-xít xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; có công trình bàn đến sự vận dụng tư tưởng của những nhà tư tưởng phi mác-xít trong xây dựng, hoàn thiện

nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Giá trị của những công trình này là đã tạo nên bức tranh đa chiều, nhiều sắc thái trong nghiên cứu về

tư tưởng pháp quyền, vấn đề nhà nước pháp quyền và vấn đề xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke, chưa có công trình nghiên cứu một cách có hệ thống cấu trúc của vấn đề nhà nước pháp quyền và bàn trực tiếp vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke, cũng chưa có công trình nào nghiên cứu vận dụng vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng của John Locke vào quá trình xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Như vậy, có thể thấy rằng, do nhiều lý do khách quan và chủ quan khác nhau, việc nghiên cứu và kế thừa, vận dụng triết học phi mác-xít nói chung, triết học John Locke nói riêng trong xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là chưa nhiều Tuy nhiên, do hệ tư tưởng khác nhau nên cách tiếp cận và luận giải nội hàm của các vấn đề nhà nước pháp quyền là khác nhau Đặc biệt, trong quá trình xác lập quan điểm, kiến tạo, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì yếu tố Đảng Cộng sản Việt Nam chi phối rất lớn Thế nên, mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam mang tính đặc thù, có một số khác biệt so với mô hình nhà nước pháp quyền tư sản – kế thừa trực tiếp hệ tư tưởng của John Locke và một số nhà tư tưởng tư sản khác; đó là vai trò lãnh đạo, dẫn dắt quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Đảng Cộng sản Việt Nam

Ngày nay, trong bối cảnh nước ta hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tiếp tục đẩy mạnh công cuộc đổi mới đất nước, xây dựng và từng bước hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa gắn với việc phát

huy quyền làm chủ của nhân dân thì việc xây dựng và từng bước hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân trên cơ sở quan điểm mác-xít và sự kế thừa một cách có chọn lọc tư tưởng phi mác-xít nói chung, vấn đề nhà nước pháp quyền trong tư tưởng John Locke nói riêng là một kênh tham khảo quan trọng trong quá trình đổi mới nhận thức, tư duy và từng bước hoàn thiện thể chế nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và các thiết chế chính trị ở nước ta hiện nay

Chương 2 ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG

CỦA JOHN LOCKE VÀ NHỮNG KIẾN GIẢI CỦA ÔNG

VỀ VẤN ĐỀ NHÀ NƯỚC

2.1 JOHN LOCKE VÀ NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CỦA ÔNG

2.1.1 John Locke – cuộc đời và sự nghiệp

John Locke (1632-1704) là một nhà triết học duy vật người Anh Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, ông được đánh giá là người có nhiều cống hiến to lớn trong các lĩnh vực từ triết học cho đến chính trị và pháp luật Từ phương diện này, ông được xem là một nhà tư tưởng khởi nguồn cho các cuộc cách mạng dân chủ tư sản Ba cuộc cách mạng tư sản lớn của thế kỷ XVII và XVIII: Cách mạng Anh, Cách mạng Mỹ và Cách mạng Pháp đều bắt rễ từ trong tư tưởng về “pháp quyền tự nhiên” của John Locke

John Locke sinh 29.8.1632 tại Wrington, một làng nhỏ ở Somerset, nước Anh trong một gia đình Thanh giáo Cha ông hành nghề luật sư tại nông thôn và đã từng tham gia phong trào Nội chiến ủng hộ phe Nghị viện chống lại vua Charles I trong phe của Cromwell (1599 - 1658) Gia đình ông vốn không giàu có nhưng nhờ sự bảo trợ của một nghị sĩ địa phương thân tín với gia đình nên Locke được học hành chu đáo

Năm 1647, Locke vào học trường Westminster ở London - trường trung học hàng đầu nước Anh

Năm 1652, Locke học trường Christ Church của Đại học Oxford - trường đại học hàng đầu tại Oxford

Năm 1656, Locke tốt nghiệp Cử nhân Đến 1658 ông nhận học vị Thạc

sĩ văn chương

Từ 1659, Locke được nhận làm giảng viên dạy tiếng Hy Lạp và môn hùng biện tại trường Đại học Oxford

Từ 1661, Locke bắt đầu theo học ngành Y và kết bạn với bác sĩ David Thomas Qua David Thomas, Locke lại quen biết và trở thành bạn thân của Lord Ashley, tức Bá tước Shaftesbury - người giàu có nhất nước Anh, người

có chân trong chính quyền và là lãnh tụ của nhóm đối lập với vua Charles II trong Nghị viện

Từ 1666, Locke làm thư ký cho Ashley Khi Ashley thuyết phục Charles II thành lập Ủy ban thương mại và thuộc địa thì Locke trở thành thư

ký của ban này

Năm 1688, Locke trở thành Hội viên Hội Hoàng gia Anh

Từ 1674, khi Ashley rời khỏi chính trường thì Locke quay lại Đại học Oxford hoàn thành chương trình Cử nhân Y khoa Sau đó ông sang Pháp để nghiên cứu Triết học, Chính trị học và tiếp xúc với nhiều nhà tư tưởng vĩ đại lúc bấy giờ

Năm 1679, Ashley quay lại chính trường thì Locke từ Pháp trở về Anh Năm 1681, Bá tước Shaftesbury bị vào tù do vận động (bất thành) thông qua một dự luật nhằm loại trừ Quốc vương James II và ngăn chặn em của ông kế vị Sau đó ông được tha nhưng lại cùng với Đảng Quê hương của mình lập kế hoạch ám sát anh em James II Lần này cũng không thành công nên Bá tước Shaftesbury chạy sang Hà Lan vào tháng 11.1682 và chết ở đó tháng 1.1683

Là thư ký thân tín của Bá tước Shaftesbury nên Locke cũng sang Hà Lan sống lưu vong vào năm 1683 Tại Hà Lan, Locke tham gia cố vấn cho William Orange - con rể của James II, và vạch kế hoạch ủng hộ William thành Hoàng đế nước Anh

Cuộc Cách mạng vinh quang năm 1688 thành công, Locke trở về Anh trên du thuyền của Công nương Mary - hoàng hậu nước Anh, cùng William Orange bấy giờ đã là Vua nước Anh

Sau khi trở về Anh, Locke tiếp tục tham gia hoạt động chính trị và viết, xuất bản nhiều tác phẩm quan trọng, đưa ông lên hàng tư tưởng gia lừng danh trong lịch sử tư tưởng nhân loại Có thể kể đến những tác phẩm lớn như:

Hai khảo luận về chính quyền (1689)

Luận về sự hiểu biết của con người (1689)

Thư về lòng khoan dung (1689)

Lá thư thứ hai về lòng khoan dung (1690)

Lá thư thứ ba về lòng khoan dung (1692)

Lá thư thứ tư về lòng khoan dung (xuất bản sau khi Locke mất)

Một số suy nghĩ về giáo dục (1693)

Tính hợp lý của Ki-tô giáo (1695)

Biện hộ tiếp theo cho tính hợp lý của Ki-tô giáo (1695)

Thuyết trình về phép màu của Chúa (xuất bản sau khi Locke mất)

Con đường của trí tuệ (xuất bản sau khi Locke mất)

Năm 1696, Ban thương mại và thuộc địa được phục hồi, Locke giữ chức Ủy viên nhưng lại có vai trò quan trọng hàng đầu

Năm 1700, Locke về hưu, sống tại Oates, Essex cùng với Quý bà (Lady) Masham - một người bạn thân thiết

Ngày Chúa nhật 28.10.1704, thời tiết giá lạnh của mùa đông nước Anh

đã tiếp sức cho chứng hen suyển mãn tính, đưa Locke thanh thản “về với Chúa” trên chiếc ghế bành của mình Cái chết của Locke như Lady Masham tuyên đọc: “thật sự kính tín, nhưng tự nhiên, dịu dàng và giản dị”

Sinh ra và được giáo dục trong một gia đình Thanh giáo sùng đạo sâu sắc Lúc trẻ tuổi đến đại học được học trong những ngôi trường bậc nhất nước Anh Sau đó tham gia và giữ vai trò quan trọng trong đời sống chính trị sôi động của nước Anh Cuối đời chết thanh thản bên người phụ nữ thân thiết nhưng không phải là vợ (Quý bà Masham) Cuộc đời Locke là những chuỗi thăng trầm bất tận

Tác phẩm chính của John Locke về chính trị là cuốn “Khảo luận thứ hai

về chính quyền - Chính quyền dân sự” Trong tác phẩm này, ông đã trình bày những nội dung căn bản về triết học chính trị của mình và những giá trị rút ra

từ tác phẩm đó đã đưa ông trở thành ông tổ của chủ nghĩa tự do chính trị

Tuy nhiên, tư tưởng của ông dù rất cách mạng nhưng chưa rõ ràng và đầy đủ như Marcel Prélot nhận xét: “nếu chúng được cụ thể hóa hay đúng hơn, nếu nhờ vào một thiên tài khác thì chúng sẽ trở thành đối tượng của một

“khai sáng thứ hai” ảnh hưởng đến dư luận của Toàn thế giới” [14, tr.514] Quả không sai, Voltaire, Rousseau, Montesquieu, Alexander Hamilton, James Madison, Thomas Jefferson… là những nhà “khai sáng thứ hai” Cùng với Cách mạng tư sản Pháp, Cách mạng tư sản Mỹ đã nâng tầm mức của Locke lên, tư tưởng của ông ghi dấu ấn trong hầu hết các cuộc cách mạng tư sản, ảnh hưởng đến nhiều người và đến nhiều hệ thống tư tưởng và thực tiễn chính trị

ở nhiều quốc gia tư bản chủ nghĩa sau này

2.1.2 Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội tác động trực tiếp đến việc hình thành vấn đề nhà nước pháp quyền trong hệ tư tưởng của John Locke

Nước Anh là một đảo quốc, trong đó đảo lớn nhất là đảo Đại Britain, nằm biệt lập với phần châu Âu lục địa, diện tích 244.100 km² Đảo Đại Britain phân thành ba khu vực: Anh và Bắc Ireland, Scotland và Xứ Wales

Về chính trị, Anh và Bắc Ireland cấu thành Vương quốc liên hiệp Anh

Điều kiện tự nhiên của nước Anh vô cùng thuận lợi so với châu Âu lục địa do được bao bọc bởi biển nhưng mùa đông thì không lạnh dưới -10°C, mùa hè thì không quá 32°C Trong nội địa thì hệ thống sông ngòi chằng chịt

Lịch sử nước Anh bắt đầu từ thời “Rừng đá” Salisbury - thời đồ đá mới, khoảng 2900 - 2500 TCN và trải qua quá trình biến động phức tạp với nhiều cuộc xâm lược từ bên ngoài và nội chiến bên trong Đến thời Cận đại, người Anh đã đi khắp thế giới bằng đường biển để khảo sát địa lý và tiến

hành giao thương, buôn bán với bên ngoài Từ thế kỷ XVI trở đi, trung tâm mậu dịch thế giới từ Địa Trung Hải đã chuyển về Đại Tây Dương, trong đó nước Anh trở thành trung tâm của nền văn minh thế giới

Do vị trí địa lý thuận lợi, nước Anh phát triển hoạt động kinh tế từ rất sớm Đến cuối thế kỷ XVI, thời Nữ hoàng Elizabeth của vương triều Tudor thì nước Anh là nước phát triển nhất châu Âu

Thời Elizabeth, những phát minh kỹ thuật mới được áp dụng vào nông nghiệp làm cho kỹ thuật canh tác phát triển nhanh, năng suất lao động tăng lên, đời sống xã hội có nhiều biến đổi lớn Công nghiệp thời kỳ này cũng phát triển, nước Anh nổi tiếng với ngành dệt, khai thác than Thời kỳ này các công ty tư nhân cũng đã hình thành với hai hình thức: công ty qui ước và công

ty cổ phần, tiến hành giao dịch trên toàn thế giới

Về kết cấu xã hội: từ thời kỳ đầu vương triều Tudor cho đến thời Elizabeth thì địa vị, thân phận, đẳng cấp của mọi người được quy định dựa trên tài sản, thành phần xuất thân, nghề nghiệp, phương thức sống Trong đó, tài sản, đặc biệt ruộng đất là điều kiện để tạo nên địa vị xã hội

Giáo chủ William Harrison, năm 1577 chia xã hội Anh thành 4 đẳng cấp: Đẳng cấp thứ nhất, gồm: thân sĩ (đứng đầu là quốc vương), sau đó là quý tộc, kỵ sĩ và hương thân 4 thành phần này chiếm lĩnh một lượng đất đai lớn, có lúc chiếm ½ đất đai của nước Anh

Đẳng cấp thứ hai: dân tự do thành thị, thị dân có đặc quyền công dân Đẳng cấp thứ ba: Yeomanry - nông dân tự do có thu nhập 40 bảng một năm, là người thuê đất của thân sĩ để thành lập nông trường

Đẳng cấp thứ tư là: những người làm công nhật, làm mướn, bị người khác thống trị

Năm 1600, Thomas Smith chia người Anh thành 5 đẳng cấp: quý tộc, thị dân tự do, Yeomanry, thợ thủ công, công nhân nông nghiệp Quý tộc gồm