Thủ tục phát hiện gian lận và sai sót trong kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng tại công ty trách nhiệm hữu hạn kiểm toán FAC

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾBÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP CƠ SỞ THỦ TỤC PHÁT HIỆN CÁC GIAN LẬN VÀ SAI SÓT TRONG KIỂM TOÁN KHOẢN MỤC DOANH THU BÁN HÀNG TẠI CÔNG

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP CƠ SỞ

THỦ TỤC PHÁT HIỆN CÁC GIAN LẬN VÀ SAI SÓT TRONG KIỂM TOÁN KHOẢN MỤC DOANH THU BÁN HÀNG TẠI

CÔNG TY TNHH KIỂM TOÁN FAC

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP CƠ SỞ

THỦ TỤC PHÁT HIỆN CÁC GIAN LẬN VÀ SAI SÓT TRONG KIỂM TOÁN KHOẢN MỤC DOANH THU BÁN HÀNG TẠI

CÔNG TY TNHH KIỂM TOÁN FAC

MỤC LỤC

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU v

DANH MỤC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ vi

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT vii

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI viii

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1 Sự cần thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 1

3 Đối tượng nghiên cứu 2

4 Phạm vi nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 2

6 Tóm tắt tiến trình thực hiện đề tài 4

PHẦN II NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 5

1.1 Cơ sở lý luận về kiểm toán khoản mục doanh thu trên báo cáo tài chính 5

1.1.1 Tổng quan kiểm toán báo cáo tài chính 5

1.1.1.1 Khái niệm kiểm toán Báo cáo tài chính 5

1.1.1.2 Mục tiêu của kiểm toán Báo cáo tài chính 5

1.1.1.3 Quy trình kiểm toán Báo cáo tài chính 5

1.1.2 Khái quát khoản mục doanh thu bán hàng và thủ tục phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bán hàng 6

1.1.2.1 Khái niệm về doanh thu bán hàng 6

1.1.2.2 Các gian lận đối với khoản mục doanh thu bán hàng 7

1.1.2.3 Thủ tục phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bán hàng 9

1.2 Tổng quan nghiên cứu 14

CHƯƠNG 2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 17

2.1 Khái quát quy trình kiểm toán Báo cáo tài chính được áp dụng tại Công ty TNHH Kiểm toán FAC 17

2.1.1 Lập kế hoạch kiểm toán 17

2.1.2 Thực hiện kiểm toán 19

2.1.3 Kết thúc kiểm toán 20

2.2 Thực tế vận dụng các thủ tục kiểm toán trong việc phát hiện ra gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bán hàng 22

2.2.1 Thủ tục đánh giá rủi ro và thực hiện thử nghiệm kiểm soát 22

2.2.2 Thử nghiệm cơ bản trong việc phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu tại công ty kiểm toán FAC 26

CHƯƠNG 3 ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ĐẶT RA 50

3.1 Nhận xét 50

Đại học kinh tế Huế

3.1.2 Hạn chế 51

3.2 Một số biện pháp nhằm hoàn thiện các thủ tục kiểm toán trong việc phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bán hàng tại công ty TNHH Kiểm toán FAC – Văn phòng đại diện tại Thừa Thiên - Huế 52

3.2.1 Hoàn thiện thủ tục phân tích 52

3.2.2 Hoàn thiện thủ tục kiểm tra chi tiết 58

PHẦN III KẾT LUẬN 61

1 Kết luận 61

2 Kiến nghị 62

Đại học kinh tế Huế

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU

Bảng 1.1: Mục tiêu kiểm toán và thủ tục kiểm toán

Bảng 2.1: Bảng câu hỏi về kiểm soát nội bộ đối với khoản mục Tiền

Bảng 2.2: Bảng câu hỏi về kiểm soát nội bộ đối với khoản mục Nợ phải thu kháchhàng

Bảng 2.3: Trích giấy làm việc hồ sơ kiểm toán của công ty CP ABC năm 2017

Bảng 2.4: Trích giấy làm việc hồ sơ kiểm toán Công ty CP ABC năm 2017

Bảng 2.5: Trích giấy làm việc hồ sơ kiểm toán Công ty CP XYZ năm 2016

Bảng 2.6: Trích giấy làm việc hồ sơ kiểm toán Công ty CP ABC năm 2017

Bảng 2.7: Trích giấy làm việc hồ sơ kiểm toán công ty CP ABC năm 2017

Bảng 2.8: Trích giấy tờ làm việc công ty CP ABC năm 2017

Bảng 2.9: Trích giấy tờ làm việc công ty CP ABC năm 2017

Bảng 2.10: Trích giấy tờ làm việc công ty CP ABC năm 2017

Bảng 3.1 Doanh thu bán hàng, giá vốn, lợi nhuận gộp theo tháng của công ty CP ABC

Bảng 3.2: Sử dụng phương pháp PIVOT thống kê số liệu từ khoản mục DTBH

Bảng 3.3: Sổ chi tiết tài khoản 5112 tháng 1

Biểu 3.1: Biến động Doanh thu, Giá vốn, Lợi nhuận gộp các tháng công ty CP ABC

Biểu 3.2: Biểu đồ phân tích giữa doanh thu bán hàng và chi phí bán hàng 1

Biểu 3.3: Biểu đồ phân tích giữa doanh thu bán hàng và chi phí bán hàng 2

Đại học kinh tế Huế

DANH MỤC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý công ty TNHH Kiểm toán FAC

Sơ đồ 1.2 Sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý Văn phòng đại diện Công ty TNHH Kiểmtoán FAC tại Thừa Thiên - Huế

Đại học kinh tế Huế

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

BCTC : Báo cáo tài chínhBGĐ : Ban giám đốcCPBH : Chi phí bán hàng

TNHH : Trách nhiệm hữu hạnUBND : Ủy ban nhân dânVACPA : Hiệp hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam

Đại học kinh tế Huế

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP CƠ SỞ

1 Thông tin chung1.1 Tên đề tài: Thủ tục phát hiện gian lận và sai sót trong kiểm toán khoản mụcdoanh thu bán hàng tại Công ty TNHH Kiểm toán FAC

1.2 Mã số đề tài: 411.3 Chủ nhiệm đề tài: Võ Thị Cẩm Nguyệt1.4 Cơ quan chủ trì: Trường Đại học Kinh tế - Đại học Huế1.5 Thời gian thực hiện: 12/2016 – 12/2017

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Hiểu và nắm rõ lý thuyết các thủ tục phát hiện sai phạm đối với khoản mụcdoanh thu bán hàng

- Thực tế kiểm toán viên thực hiện các thủ tục phát hiện sai phạm đối với khoảnmục doanh thu bán hàng

- Nhận xét những ưu và nhược điểm đối với thủ tục kiểm toán mà công ty TNHHKiểm toán FAC đã áp dụng để phát hiện gian lận và sai sót đối với doanh thubán hàng

3 Tính mới và sáng tạo (nêu điểm mới, sáng tạo trong đề tài; trong khoảng 100 từ)

- Bài nghiên cứu này đã đưa ra được thực trạng gian lận trong doanh thu

- Nghiên cứu sâu vào đối tượng để tìm ra các thủ tục hoàn thiện thích hợp chođối tượng

4 Các kết quả nghiên cứu thu được (nêu vắn tắt các kết quả chính ứng với các nộidung nghiên cứu, gồm thông tin, số liệu và đánh giá)

Báo cáo tổng hợp phân tích của đề tài

5 Các sản phẩm của đề tài (nếu có):

6 Đóng góp về mặt kinh tế - xã hội, giáo dục và đào tạo, an ninh, quốc phòng và khảnăng áp dụng của đề tài:

Ngày …… tháng … năm 20…

Giáo viên hướng dẫn

Ngày …… tháng … năm 20…

Sinh viên chịu trách nhiệm chính của đề tài

Đại học kinh tế Huế

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Sự cần thiết của đề tài

Trong thời gian gần đây hoạt động kiểm toán tại Việt Nam không ngừng lớnmạnh và ngày càng phát triển, đây là một xu hướng tất yếu trước sự phát triển mạnh

mẽ của nền kinh tế, trước làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài và sự ra đời của cáccông ty cổ phần Kiểm toán đóng một vai trò cực kỳ quan trọng trong việc nâng caohiệu quả, hiệu lực quản lý, giúp cho các báo cáo tài chính trung thực và hợp lý đánhgiá đúng tình hình của doanh nghiệp đảm bảo được sự công khai và minh bạch củathông tin tài chính

Đối với doanh thu, đây là khoản mục có tính trọng yếu, ảnh hưởng trực tiếp vàlan tỏa tới các chỉ tiêu, khoản mục trên Báo cáo tài chính Doanh thu cũng là cơ sở đểxác định các chỉ tiêu lợi nhuận và các loại thuế khác nên rất nhạy cảm cho việc xảy racác gian lận, bởi vì có các lý do khác nhau mà các doanh nghiệp sẽ thổi phồng hoặcche dấu lợi nhuận của mình để có thể đạt được mục đích riêng của từng doanh nghiệp.Chính vì thế thông qua việc áp dụng các thủ tục kiểm toán để phát hiện các gian lận vàsai sót đối với khoản mục doanh thu là cơ sở cho việc xác định các chỉ tiêu có liênquan

Vì những lý do nêu trên mà nhóm em đã quyết định chọn đề tài: “Thủ tục pháthiện gian lận và sai sót trong kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng tại Công tyTNHH Kiểm toán FAC” Khi thực hiện nghiên cứu đề tài này chúng em mong muốn

sẽ tìm hiểu rõ hơn những thủ tục kiểm toán được thực hiện để phát hiện gian lận và saisót đối với khoản mục doanh thu được áp dụng tại Công ty TNHH Kiểm toán FAC, từ

đó tìm ra các ưu, nhược điểm của các thủ thục này nhằm đề xuất các giải pháp giúphoàn thiện các thủ tục kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng trong kiểm toán Báocáo tài chính tại Công ty TNHH Kiểm toán FAC

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Hiểu và nắm rõ lý thuyết các thủ tục phát hiện sai phạm đối với khoản mụcdoanh thu bán hàng

- Mô tả thủ tục kiểm toán đối với khoản mục doanh thu bán hàng được Công tyTNHH Kiểm toán FAC thực hiện

Đại học kinh tế Huế

- Nhận xét những ưu và nhược điểm đối với thủ tục kiểm toán mà công ty TNHHKiểm toán FAC đã áp dụng và đề xuất một số biện pháp để hoàn thiện thủ tụckiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng.

3 Đối tượng nghiên cứu

Thủ tục kiểm toán trong kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng tại công tyTNHH kiểm toán FAC

4 Phạm vi nghiên cứu

- Không gian: Nghiên cứu tại một công ty khách hàng do công ty TNHH Kiểmtoán FAC thực hiện

- Thời gian: tháng 12/2016 - 12/2017

5 Phương pháp nghiên cứu

Cách tiếp cận nghiên cứu:

Đề tài tìm hiểu các thủ tục phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanhthu bán hàng được Công ty TNHH Kiểm toán FAC – Văn phòng đại diện tại ThừaThiên Huế thực hiện Thủ tục dùng để phát hiện gian lận và sai sót vô cùng quan trọngtrong kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng Tuy nhiên, do hạn chế về thời gian và

số lượng khách hàng mà nhóm chúng tôi chỉ chọn một công ty khách hàng của Công

ty TNHH Kiểm toán FAC là Công ty Cổ phần ABC để thực hiện nghiên cứu thực tiễn

áp dụng các thủ tục phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bánhàng

Phương pháp nghiên cứu:

Nghiên cứu tài liệu: Nhóm nghiên cứu tiến hành đọc và tìm hiểu Chuẩn mực kếtoán Việt Nam số 14 – Doanh thu và thu nhập khác, Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam,Chế độ kế toán Việt Nam và các Thông tư hướng dẫn hiện hành liên quan; Chươngtrình kiểm toán mẫu của Hội kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) vàchương trình kiểm toán của Công ty TNHH Kiểm toán FAC về khoản mục doanh thubán hàng Thông qua việc nghiên cứu các tài liệu nhằm hiểu rõ hơn những lý luận cơ

sở phục vụ cho việc đi sâu nghiên cứu rõ hơn các thủ tục phát hiện gian lận và sai sót

Đại học kinh tế Huế

đối với khoản mục doanh thu bán hàng và làm cơ sở để so sánh các thủ tục mà công ty

áp dụng đã phù hợp và hiệu quả chưa

Phương pháp quan sát: Nhóm quan sát nhóm kiểm toán tại Công ty TNHH kiểmtoán FAC để tìm hiểu quá trình làm việc của các kiểm toán viên trong một cuộc kiểmtoán và đặt biệt quan sát cách thức anh chị thu thập chứng từ, chọn lọc, sắp xếp vàphân tích dữ liệu thu thập được Đồng thời, nhóm quan sát kiểm toán viên ghi chép vàthực hiện các giấy tờ làm việc như thế nào? Quan sát anh chị sắp xếp công việc và traođổi với các thành viên trong nhóm kiểm toán để từ đó hiểu rõ hơn thực tế các anh chị

đã thực hiện các thủ tục kiểm toán đó ra sao Bên cạnh đó, thông qua quan sát nhómcũng đã kiểm tra xem các anh chị có thực hiện đủ thủ tục như trong trình bày chươngtrình kiểm toán hay không?

Phương pháp phỏng vấn sâu: Bên cạnh việc quan sát cách thức làm việc củaKTV nhóm thực hiện phỏng vấn quy trình làm việc của các kiểm toán viên tại công ty,cách thức họ thu thập thông tin, bằng chứng và những vấn đề cần chú trọng tập trungthực hiện khi kiểm toán khoản mục này Nhóm tìm hiểu những khó khăn và vấn đề cầnlưu ý trong quá trình thực hiện các thủ tục phát hiện gian lận và sai sót hiệu quả Ngoài

ra, nhóm phỏng vấn trưởng nhóm kiểm toán về cách thức soát xét, kiểm tra công việckhi thực hiện thủ tục kiểm toán của các kiểm toán viên và các phương pháp mà Công

ty áp dụng để thay thế khi KTV không thực hiện hay thực hiện không hiệu quả các thủtục này

Phương pháp thu thập tài liệu: Trong qua trình thực tập tại Công ty nhóm thuthập các dữ liệu sơ cấp về chứng từ liên quan và các tài liệu thứ cấp là các giấy tờ làmviệc do các kiểm toán xử lý, ghi chép lại về các thủ tục kiểm toán liên quan đến việcphát hiện gian lận và sai sót trong kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng Ngoài ra,nhóm thu thập thêm các chứng từ, sổ sách của đơn vị khách hàng là Công ty Cổ phậnABC như Sổ nhật ký chung, Sổ cái tài khoản 511, Sổ cái tài khoản 521, Báo cáo lãi lỗ,Báo cáo tài chính năm 2016 và một số giấy tờ khác phục vụ cho việc thực hiện các thủtục

Phương pháp xử lý số liệu: Sau khi thu thập tài liệu thông qua các phương phápnhóm tiến hành so sánh, phân tích các tài liệu thu thập với chương trình kiểm toán mẫu

Đại học kinh tế Huế

dựa trên cơ sở đó đánh giá các thủ tục của công ty TNHH Kiểm toán FAC đã thực hiện

đã đầy đủ, hiệu quả hay chưa Từ đó nhóm nghiên cứu có các nhận xét, đánh giá vàđưa ra một số kiến nghị phù hợp cho Công ty áp dụng

6 Tóm tắt tiến trình thực hiện đề tài

- Xây dựng thuyết minh đề tài nghiên cứu từ 18/11/2016 – 27/12/2016

- Tìm hiểu các nội dung liên quan đến thủ tục phát hiện gian lận và sai sót đối vớikhoản mục doanh thu từ 01/01/2017 – 01/06/2017

- Thu thập các tài liệu liên quan đến tình hình hoạt động của đơn vị được kiểmtoán từ 02/06/2017 đến 01/09/2017

- Xem xét trên thực tế Công ty TNHH Kiểm toán FAC đã áp dụng các thủ tụcnào để phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bán hàng Từ

đó đưa ra các đánh giá, nhận xét cho các thủ tục này từ ngày 02/09/2017 đến01/10/2017

- Viết báo cáo tổng kết và báo cáo tóm tóm tắt cho đề tài từ 02/10/2017 đến19/11/2017

- Chuẩn bị bảo vệ đề tài từ 20/11/2017 đến 15/12/2017

Đại học kinh tế Huế

PHẦN II NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lý luận về kiểm toán khoản mục doanh thu trên báo cáo tài chính1.1.1 Tổng quan kiểm toán báo cáo tài chính

1.1.1.1 Khái niệm kiểm toán Báo cáo tài chính

Kiểm toán báo cáo tài chính là cuộc kiểm tra để đưa ra ý kiến nhận xét về sựtrình bày trung thực và hợp lý của báo cáo tài chính của một đơn vị Kết quả của kiểmtoán báo cáo tài chính có thể phục vụ cho đơn vị, nhà nước và bên thứ ba như các cổđông, nhà đầu tư, ngân hàng … để họ đưa ra các quyết định kinh tế của mình

(Khoa Kế toán – Kiểm toán trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh, 2014)

Khi kiểm toán báo cáo tài chính thì chuẩn mực kế toán và chế độ kế toán được sửdụng làm thước đo vì báo cáo tài chính bắt buộc phải được lập theo các chuẩn mực vàchế độ kế toán hiện hành

1.1.1.2 Mục tiêu của kiểm toán Báo cáo tài chính

Mục tiêu của kiểm toán báo cáo tài chính là giúp cho kiểm toán viên và công tykiểm toán đưa ra ý kiến xác nhận rằng báo cáo tài chính có được lập trên cơ sở chuẩnmực và chế độ kế toán hiện hành hoặc được chấp nhận, có tuân thủ pháp luật liên quan

và có phản ánh trung thực và hợp lý tình hình tài chính trên các khía cạnh trọng yếuhay không?

Mục tiêu của báo cáo tài chính là giúp cho đơn vị được kiểm toán thấy rõ nhữngtồn tại, sai sót để khắc phục nhằm nâng cao chất lượng thông tin tài chính của đơn vị

1.1.1.3 Quy trình kiểm toán Báo cáo tài chính

Theo quy trình kiểm toán mẫu của VACPA, quy trình kiểm toán Báo cáo tàichính gồm 3 bước:

- Lập kế hoạch kiểm toán

- Thực hiện kiểm toán

- Tổng hợp, kết luận và lập báo cáo kiểm toán

Đại học kinh tế Huế

Theo quy trình mẫu của VACPA ban hành thì ở giai đoạn lập kế hoạch kiểm toánđơn vị kiểm toán phải làm các công việc như sau:

- Xem xét chấp nhận khách hàng và đánh giá rủi ro hợp đồng

- Lập hợp đồng kiểm toán và lựa chọn nhóm kiểm toán

- Tìm hiểu khách hàng và môi trường hoạt động

- Tìm hiểu chính sách kế toán và chu trình kinh doanh quan trọng

- Phân tích sơ bộ báo cáo tài chính

- Đánh giá chung về hệ thống kiểm soát nội bộ và rủi ro gian lận

- Xác định mức trọng yếu và phương pháp chọn mẫu - cỡ mẫu

- Tổng hợp kế hoạch kiểm toán

Ở giai đoạn thực hiện kiểm toán các công việc mà đơn vị kiểm toán cần phải làm:

- Kiểm tra hệ thống kiểm soát nội bộ

- Kiểm tra cơ bản tài sản

- Kiểm tra cơ bản nợ phải trả

- Kiểm tra cơ bản nguồn vốn chủ sở hữu

- Kiểm tra cơ bản báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh

- Kiểm tra các nội dung khác

- Đánh giá mức trọng yếu và phạm vi kiểm toán

Cuối cùng ở bước tổng hợp, kết luận và lập báo cáo theo VACPA cần hoàn thànhcác công việc cụ thể:

- Tổng hợp kết quả kiểm toán

- Phân tích tổng thể báo cáo tài chính lần cuối

- Thư giải trình của Ban giám đốc và Ban quản trị

- Báo cáo tài chính và Báo cáo kiểm toán

- Gửi thư quản lý và các tư vấn cho khách hàng

- Soát xét, phê duyệt và phát hành báo cáo

- Kiểm soát chất lượng kiểm toán

1.1.2 Khái quát khoản mục doanh thu bán hàng và thủ tục phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bán hàng

1.1.2.1 Khái niệm về doanh thu bán hàng

Đại học kinh tế Huế

Doanh thu là tổng giá trị các lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được trong kỳ kếtoán, phát sinh từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh thông thường của doanh nghiệp,góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu.

(Bộ Tài Chính, 2001)

Doanh thu bán hàng là doanh thu mà doanh nghiệp bán sản phẩm cho doanhnghiệp sản xuất ra, hàng hóa mua vào và bán bất động sản đầu tư

1.1.2.2 Các gian lận đối với khoản mục doanh thu bán hàng

Thông thường đối với khoản mục doanh thu thường có các gian lận và sai sótchính đó là ghi khống doanh thu và ghi thiếu doanh thu:

Thứ nhất, ghi khống doanh thu hay ghi nhận các khoản mục doanh thu trên

sổ sách, Báo cáo tài chính cao hơn so với thực tế phát sinh.

Đây là trường hợp bán hàng không có thật hoặc chưa đủ điều kiện ghi nhậndoanh thu, chưa chuyển giao hết quyền sở hữu và rủi ro cho người bán Chẳng hạn nhưkhách hàng đã ứng trước tiền nhưng doanh nghiệp chưa chuyển giao hàng hóa chokhách hàng; Đối với các doanh nghiệp có hình thức giao hàng tại kho người mua,doanh nghiệp ghi nhận doanh thu khi vừa mới xuất hàng chưa có xác nhận nhận hàng

từ người mua, các đại lý gửi bán hàng hóa ghi nhận các khoản doanh thu bán hàng củadoanh nghiệp khác vào khoản doanh thu của mình Việc ghi nhận tăng doanh thu cũng

có thể là do sai sót hoặc ghi nhận sai niên độ của kế toán trong việc ghi nhận cácnghiệp vụ bán hàng làm tăng khoản mục doanh thu trên sổ sách so với thực tế Kế toánhạch toán nhầm các khoản thu nhập khác vào tài khoản doanh thu bán hàng

Cụ thể trong thực tế có trường hợp của Công ty Cổ phần Địa ốc Đà Lạt (DLR)ghi nhận 31,15 tỷ đồng doanh thu với giá vốn 27,98 tỷ đồng từ Dự án xây dựng Cụmdân cư - Khu chung cư Yersin thành phố Đà Lạt Theo ký kết, công ty sẽ bàn giao từngphần hạng mục công ty của dự án sau khi hoàn thành và đủ điều kiện để bố trí tái định

cư UBND sẽ thanh toán cho công ty khi quyết toán dự án và đã được cơ quan độc lậpkiểm toán Tuy nhiên, theo kiểm tra của các kiểm toán viên đã phát hiện tại Báo cáo tàichính năm 2010, công ty đã ước tính và ghi nhận doanh thu, giá vốn như trên theo sốliệu hoàn thành giữa công ty và đội thi công của công ty trong khi UBND tỉnh Lâm

Đại học kinh tế Huế

Đồng chưa có văn bản chỉ định UBND thành phố Đà Lạt nghiệm thu Do đó Công ty

đã ghi nhận doanh khi chưa đủ các điều kiện ghi về việc hoàn thành công việc và kiểmtoán viên đưa ra ý kiến ngoại trừ cho khoản mục doanh thu này

vụ bán hàng khi đã đủ các điều kiện ghi nhận doanh thu; ghi sai niên độ các khoảndoanh thu Chẳng hạn như khách hàng đã nhận hàng và thanh toán đầy đủ nhưngdoanh nghiệp vẫn chưa tiến hành ghi nhận các khoản doanh thu này, doanh nghiệp ghinhầm các khoản doanh thu vào tài khoản khác hoặc ghi sai số các khoản doanh thunày, doanh nghiệp làm mất hóa đơn chứng từ nghiệp vụ bán hàng, không ghi nhậndoanh thu

Trong thực tế có trường hợp của Công ty TNHH Thanh Bắc Thời Trang trụ sở tạiquận Tây Hồ TP Hà Nội được phát hiện ghi thiếu, khai giảm doanh thu Đồng thời,Công ty tiến hành làm sổ sách, phiếu thu, phiếu chi để hợp thức hóa số liệu doanh thu

đã ghi nhận nêu trên Qua đó trong năm 2012, Công ty đã khai giảm doanh thu tại 7cửa hàng tại Thành phố Hồ Chí Minh Thực tế doanh thu của Công ty là 124 tỷ đồngnhưng khi khai báo chỉ còn 111 tỷ đồng Như vậy, doanh thu chênh lệch không kê khainăm 2012 là hơn 13 tỷ đồng

(Hoàng Yến, 2016)

Thứ ba, tạo doanh thu ảo bằng cách chuyển hàng lòng vòng trong nội bộ

Đối với trường hợp này các doanh nghiệp mua bán sản phẩm, hàng hoá, lao vụ,dịch vụ giữa các đơn vị chính với các đơn vị trực thuộc hay giữa các đơn vị trực thuộcvới nhau trong cùng một công ty, tập đoàn, liên hiệp các xí nghiệp

Cụ thể trong thực tế của Công ty TNHH Hồng Trang vào năm 2003, do NguyễnQuốc Đạt thành lập và giữ chức giám đốc, còn Nguyễn Thị Hồng Nhung đảm nhiệm

Đại học kinh tế Huế

vai trò kế toán trưởng Gần 5 năm sau, Nhung đứng tên thành lập thêm Công ty LưỡngThổ và kinh doanh các mặt hàng thép là chủ yếu Việc thành lập thêm Công ty thựcchất chỉ để Công ty TNHH Hồng Trang ký các hợp đồng mua bán thép giữa hai doanhnghiệp và luân chuyển tiền qua lại với doanh số “ảo” nhằm tạo ra dòng tiền lớn qua tàikhoản ở BIDV - Chi nhánh Tây Hà Nội Qua việc ký kết hợp đồng này, Công tyTNHH Hồng Trang chỉ có doanh thu 200 tỷ đồng nhưng ngay năm sau, con số đó tănglên đến 1.600 tỷ đồng Thông qua đây việc ký kết nội Công ty ghi nhận doanh thukhông có thật và hàng hóa vẫn ở trong công ty.

(Kim Anh, 2017)

1.1.2.3 Thủ tục phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bán hàng

Thử nghiệm kiểm soát

Thử nghiệm kiểm soát được thực hiện để đánh giá hiệu quả hoạt động củaHTKSNB Từ những hiểu biết ban đầu về HTKSNB của đơn vị, KTV sẽ đưa ra nhữngđánh giá sơ bộ về rủi ro kiểm soát, nhận diện những điểm mạnh và điểm yếu củaHTKSNB nhằm thiết kế các thủ tục cơ bản sao cho phù hợp Nếu rủi ro kiểm soátđược đánh giá ở mức độ thấp thì sẽ giảm bớt được các thử nghiệm cơ bản Ngược lại,nếu rủi ro kiểm soát được đánh giá ở mức độ cao, KTV sẽ không thực hiện các thửnghiệm kiểm soát nữa mà tiến hành ngay thử nghiệm cơ bản

Đối với khoản mục doanh thu, KTV thực hiện các thủ tục kiểm soát sau: Phỏngvấn BGĐ cũng như các nhân viên kế toán, KTV sẽ tiến hành lập bảng hỏi và hỏi cácnhân viên kế toán cũng như ban giám đốc về sự hiện hữu và hữu hiệu của hệ thốngkiểm soát nội bộ Câu hỏi sẽ được hỏi dưới dạng có không hoặc sắp xếp theo mức độcần thiết, quan trọng

a) Thử nghiệm kiểm soát đối với chu trình tiếp nhận đơn đặt hàng và xét duyệt bánchịu

- Chọn mẫu một số đơn đặt hàng xem thử có đánh số liên tục hay không Và đơnđặt hàng có sự phê duyệt của những ai? Từ đó phỏng vấn nhân viên có liên quan đểxác minh lại tính chính xác

Đại học kinh tế Huế

- Chọn mẫu một số đơn đặt hàng có giá trị lớn của những khách hàng mua chịu,

để kiểm tra xem quá trình xét duyệt bán chịu có diễn ra hay không Kiểm tra chínhsách bán chịu của đơn vị là thắt chặt hay nới lỏng Sau đó phỏng vấn BGĐ về việc thắtchặt hoặc nới lỏng hạn mức bán chịu nhằm mục đích gì Từ đó KTV có thể phán đoánđược tình hình kinh doanh của đơn vị đang trong tình trạng như thế nào

b) Thử nghiệm kiểm soát đối với quá trình giao hàng và lập hóa đơn

- KTV cần chọn một số chứng từ liên quan đến việc giao hàng như: Lệnh bánhàng, Phiếu xuất kho, hóa đơn để kiểm tra xem các chứng từ này có được đánh số liêntục hay không cũng như các chữ ký có trên các chứng từ này Đối chiếu với hợp đồng

và đơn đặt hàng xem thử có trùng khớp hay không

- Phỏng vấn thủ kho, nhân viên giao hàng, kế toán xem thử các bộ phận này cóđộc lập hay không

- Xem thử việc giao hàng diễn ra kế toán có ghi nhận chính xác thời điểm cácnghiệp vụ đó hay không?

c) Thử nghiệm kiểm soát đối với việc thu tiền và nợ phải thu khách hàng

- Đối với phương thức bán hàng thu tiền mặt, KTV quan sát kiểm tra xem ở công

ty có tách biệt giữa kế toán và thủ quỹ hay không? Tức giữa người lập hóa đơn vàngười thu tiền

- Kiểm tra xem doanh nghiệp lựa chọn hình thức trả tiền mặt hay chuyển khoản

để từ đó nhận dạng các rủi ro có thể xảy ra

- Chọn mẫu một số phiếu thu để kiểm tra xem các chữ ký có đầy đủ không?

- Đối với phương thức bán chịu thì KTV thực hiện việc phỏng vấn BGĐ để xemthử chính sách bán chịu của công ty là như thế nào và bộ phận xét duyệt bán chịu đểxem thử có thực hiện đúng quy trình hay không? Và xem thử ai là người xét duyệt bánchịu cũng như xóa sổ nợ xấu để từ đó nhận dạng các rủi ro có thể xảy ra

- Phỏng vấn kế toán xem thử định kỳ có lập bảng đối chiếu công nợ với kháchhàng hay không

d) Thử nghiệm kiểm soát đối với hàng bán trả lại

KTV tiến hành phỏng vấn kế toán đơn vị xem thử trong kỳ có thường xuyênxảy ra trường hợp hàng bị trả lại hay không? Nếu có thì nhiều hay ít, nguyên nhân vì

Đại học kinh tế Huế

sao hàng bị trả lại Có liên quan gì đến chất lượng sản phẩm hay không để từ đó KTV

có thể cân nhắc việc lựa chọn các thử nghiệm cơ bản tiếp theo

Thử nghiệm cơ bản

Các thử nghiệm cơ bản và mục tiêu kiểm toán của từng thủ tục đối với doanh thubán hàng được trình bày tóm tắt trong Bảng 1.1 và giới thiệu chi tiết trong phần tiếptheo

a) Thủ tục phân tích

Khi tiến hành thực hiện thủ tục phân tích sẽ giúp KTV tiết kiệm được thời gian

và chi phí bởi vì khi thực hiện thủ tục phân tích thì KTV sẽ đánh giá, khoanh vùng cácrủi ro có sai sót trọng yếu trên BCTC từ đó thu thập các bằng chứng kiểm toán phùhợp, nó còn giúp KTV xử lý các rủi ro đã phát hiện và đánh giá sự biến động của các

bộ phận, khoản mục sau khi điều chỉnh trên BCTC có nhất quán với hiểu biết củaKTV hay không?

Các thủ tục phân tích thường được KTV áp dụng đối với khoản mục doanh thubán hàng

- Lập bảng phân tích doanh thu theo từng tháng, từng đơn vị trực thuộc nhằmmục đích là xem xét các trường hợp tăng, giảm doanh thu bất thường từ đó KTV sẽthấy được các rủi ro và xác định các loại bằng chứng cần thu thập

- So sánh doanh thu kỳ này với kỳ trước, so sánh với kế hoạch; nếu có biến độngthì cần tìm hiểu nguyên nhân Với chỉ tiêu này giúp KTV biết được con số chênh lệch

từ đó phân tích với thị trường thực tế xem thử có phù hợp hay không, có đáng nghingờ khi chênh lệch đó quá lớn, giúp KTV lưu ý hơn trong những trường hợp này

- Tính tỉ lệ lãi gộp của những mặt hàng chủ yếu theo từng tháng, từng quý và sosánh với các kỳ trước Giúp KTV biết được mặt hàng nào trong từng tháng, từng quý

là có tỷ lệ lãi gộp cao, từ đó đối chiếu với hóa đơn, chứng từ, kiểm tra doanh thu từngmặt hàng đó thì KTV sẽ biết được những con số đó có chính xác hoặc có gian lận gìhay không

- So sánh tỉ trọng lợi nhuận thuần với doanh thu thuần giữa các kỳ kế toán đểđánh giá khả năng sinh lời qua các kỳ kế toán

Đại học kinh tế Huế

Bảng 1.1 Mục tiêu kiểm toán và thủ tục kiểm toán

Thử nghiệm kiểm toán Thủ tục kiểm toán

Mục tiêu kiểm toán

Thủ tục phântích cơ bản

Lập bảng phân tích doanh thu theo từng tháng, từngđơn vị trực thuộc

So sánh doanh thu của kỳ này với kỳ trước theotừng tháng

Tính tỷ lệ lãi gộp của những mặt hàng, loại hìnhdịch vụ chủ yếu và so sánh với năm trước

Phát sinh,đầy đủ

Kiểm tra chitiết

Kiểm tra chứng từ gốc của các khoản doanh thu bánhàng và cung cấp dịch vụ đã được ghi chép Phát sinh

Kiểm tra việc khóa sổ nghiệp vụ bán hàng và cungcấp dịch vụ

Phát sinh,đầy đủ

Kiểm tra việc tổng hợp, chuyển sổ doanh thu bánhàng và cung cấp dịch vụ

Ghi chépchính xác

Kiểm tra việc tính giá, phân bổ và ghi nhận cáckhoản doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ Đánh giá và

phân bổ

Kiểm tra sự phân loại doanh thu và việc công bốcác thuyết minh cần thiết

Trình bày vàthuyết minh

(PGS.TS Trần Thị Giang Tân, PGS.TS Vũ Hữu Đức, chương VI, Kiểm toán (tập 2), NXB Kinh tế

TP.HCM, Hồ Chí Minh, 233)

Kiểm tra chi tiết các nghiệp vụ

Thứ nhất, kiểm tra tính có thực của các nghiệp vụ bán hàng được ghi chép

- Tìm hiểu chính sách ghi nhận doanh thu tại đơn vị có nhất quán giữa các kỳ vàphù hợp với chế độ kế toán hiện hành hay không Thủ tục này nhằm thỏa mãn mụctiêu chính xác, đánh giá và phân bổ Giúp KTV kiểm tra xem kế toán đã tuân thủnguyên tắc nhất quán trong kế toán hay chưa và có ghi nhận chính xác những con sốnày hay không

Đại học kinh tế Huế

- Đối chiếu nghiệp vụ bán hàng được ghi chép trên sổ kế toán, nhật ký bán hàngvới những chứng từ gốc có liên quan Nhằm thỏa mãn mục tiêu hiện hữu, phát sinh.Bởi vì khi KTV thực hiện công việc này sẽ kiểm tra được các nghiệp vụ này là có phátsinh hay không.

- Lấy mẫu một số nghiệp vụ bán hàng có quy mô lớn và xem xét quá trình thutiền Thủ tục này cũng nhằm thỏa mãn mục tiêu hiện hữu, phát sinh Bởi vì nếu nhưcác nghiệp vụ này được thanh toán hoặc bị trả lại thì đó là bằng chứng cho thấy nghiệp

vụ bán hàng đó thực sự xảy ra

Thứ hai, kiểm tra chứng từ gốc của nghiệp vụ doanh thu bán hàng

Mục tiêu kiểm toán đạt được là hiện hữu, phát sinh

- Ở thủ tục này KTV sẽ chọn một số nghiệp vụ trong sổ kế toán đã được ghi chépsau đó kiểm tra với các chứng từ gốc để xem thử các nghiệp vụ đó có thật hay không

- Lấy mẫu các nghiệp vụ bán hàng và xem xét quá trình thanh toán để chứng thựcnghiệp vụ bán hàng đã xảy ra

Thứ ba, kiểm tra việc khoá sổ nghiệp vụ bán hàng

Thủ tục này được thực hiện nhằm thỏa mãn mục tiêu hiện hữu, phát sinh và đầyđủ

- Lựa chọn một số nghiệp vụ xảy ra trước và sau thời điểm khoá sổ để kiểm trachứng từ gốc, so sánh ngày ghi trên hoá đơn, nhật ký bán hàng và sổ chi tiết để xemthử kế toán đơn vị đã ghi nhận đầy đủ và có thực sự phát sinh hay không

- Kiểm tra các nghiệp vụ bán hàng bị ghi thiếu Kiểm toán viên phải xuất phát từnhững chứng từ gốc để kiểm tra việc ghi chép các nghiệp vụ trên nhật ký bán hàng

Thứ tư, kiểm tra việc tổng hợp, chuyển sổ doanh thu bán hàng

Thủ tục này nhằm thỏa mãn mục tiêu ghi chép chính xác

- Yêu cầu doanh nghiệp cung cấp bảng kê chi tiết doanh thu và đối chiếu với sốphát sinh trên sổ cái để kiểm tra xem kế toán đơn vị đã ghi nhận chính xác những con

số trên sổ sách hay chưa

- Đối chiếu sổ cái với số liệu trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh

Đại học kinh tế Huế

Thứ năm, kiểm tra việc tính giá, phân bổ và ghi nhận doanh thu

Thủ tục này nhằm thỏa mãn mục tiêu ghi chép chính xác, đánh giá và phân bổ

- Kiểm tra quá trình vận đơn, đơn đặt hàng, lệnh bán hàng để xác định vềchủng loại và số lượng hàng hóa tiêu thụ kế toán đã ghi nhận và phân bổ chính xác haychưa

- Đối chiếu với bảng giá, các bảng xét duyệt giá, hợp đồng để xác định đơn giácủa hàng hóa tiêu thụ có chính xác không

- Kiểm tra việc tính toán trên hóa đơn xem thử có nhầm lẫn gì hay không

- Đối với các trường hợp bán hàng thu ngoại tệ, kiểm toán viên cần kiểm tra việcquy đổi về tiền Việt Nam

- Tìm hiểu việc ghi nhận và phân bổ doanh thu có phù hợp với chế độ kế toánkhông?

Thứ sáu, kiểm tra việc phân loại và trình bày doanh thu

Thủ tục này nhằm thỏa mãn mục tiêu trình bày và công bố

- Kiểm tra việc hạch toán doanh thu trên sổ kế toán xem thử kế toán đơn vị cóhạch toán chính xác tài khoản chưa

- Kiểm tra việc phân loại doanh thu: Khi thực hiện công việc này sẽ giúp KTVbiết được là kế toán đơn vị có phân biệt được các loại doanh thu trong quá trình hạchtoán hay không? Bởi vì vấn đề này sẽ còn ảnh hưởng đến Báo cáo lưu chuyển tiền tệcủa doanh nghiệp

Gồm có: doanh thu bán chịu và doanh thu thu tiền ngay

- Doanh thu bán hàng các khoản thu nhập khác (được hạch toán vào thu nhậphoạt động tài chính) như cho thuê tài sản, bán tài sản, các khoản lãi phát sinh do bántrả góp

- Kiểm tra việc trình bày doanh thu trên báo cáo tài chính cho đúng với chế độ kếtoán hiện hành và đối chiếu với sổ chi tiết doanh thu xem thử kế toán đã ghi nhậnchính xác chưa

1.2 Tổng quan nghiên cứu

Đại học kinh tế Huế

Nhóm sinh viên chúng tôi hiện đang học chuyên ngành kiểm toán tại trường Đạihọc Kinh tế Huế Trong quá trình học tập trên giảng đường, biết được rằng khoản mụcdoanh thu là một khoản mục dễ xảy ra gian lận và sai sót nên nhóm sinh viên chúng tôicũng đã có những thắc mắc và đặt câu hỏi:

“Liệu rằng các Công ty Kiểm toán ở Việt Nam đã áp dụng những thủ tục kiểmtoán nào để phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu?”

Từ sự tò mò và muốn đi tìm lời giải đáp, nhóm sinh viên chúng tôi đã đọc một sốtài liệu có liên quan đến vấn đề mà chúng tôi đang quan tâm Và thấy được rằng ởtrường Đại học Kinh tế Huế cũng đã có khoảng hơn 20 tài liệu đã nghiên cứu về đề tàinày tại các công ty TDK, AAC, AFA, An Phát Ưu điểm của các đề tài là tác giả đãnêu ra các thủ tục kiểm toán mà các công ty thực hiện đối với khoản mục doanh thu vàtác giả đã tìm hiểu kỹ về các thủ tục này cũng như các giấy tờ làm việc liên quan Tuynhiên, các tác giả chưa đi sâu vào phân tích các thủ tục kiểm toán và vẫn không nói rõ

ý nghĩa của từng thủ tục cũng như đưa ra các nhận xét đối với các thủ tục từ nhữnghạn chế đó nhóm chúng tôi đã lựa chọn đề tài này

Tiêu biểu có các đè tài khóa luận nghiên cứu về đề tài này như:

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Tư Diễn (2014) với đề tài: “Hoàn thiện các thửnghiệm cơ bản trong kiểm toán doanh thu ở các Công ty xây dựng do Công ty TNHHKiểm toán và Kế toán AAC thực hiện”

Nghiên cứu của tác giả Bùi Thu Hiền (2016) với đề tài: “Tìm hiểu quy trình kiểmtoán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ cho khách hàng do Công tyTNHH An Phát thực hiện”

Một nghiên cứu khác của tác giả Nguyễn Hưng Bằng (2016) với đề tài: “Quytrình kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ tại Công ty TNHHKiểm toán và Kế toán AAC”

Qua phần tổng quan tài liệu đã nêu ở trên, nhóm sinh viên chúng tôi thấy đượcrằng ở Trường Đại học Kinh tế Huế vẫn chưa có đề tài nghiên cứu nào đi sâu phân tíchcác thủ tục kiểm toán nhằm phát hiện ra gian lận và sai sót đối với khoản mục doanhthu bán hàng nói chung và được nghiên cứu tại công ty TNHH Kiểm toán FAC nói

Đại học kinh tế Huế

riêng Và chưa có bài nghiên cứu nào căn cứ vào tình hình, điều kiện hiện tại của công

ty Kiểm toán để đưa ra các thủ tục hoàn thiện phù hợp

Từ những hạn chế ở các đề tài trước đã nêu ở trên, nhóm chúng tôi sẽ đi giảiquyết các vấn đề đó trong đề tài: “Thủ tục phát hiện gian lận và sai sót trong kiểm toánkhoản mục doanh thu bán hàng tại Công ty TNHH Kiểm toán FAC”

Đại học kinh tế Huế

CHƯƠNG 2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

2.1 Khái quát quy trình kiểm toán Báo cáo tài chính được áp dụng tại Công ty TNHH Kiểm toán FAC

Quy trình kiểm toán BCTC ở công ty TNHH Kiểm toán FAC được thực hiện qua

3 bước là: lập kế hoạch kiểm toán, thực hiện kiểm toán và kết thúc kiểm toán

2.1.1 Lập kế hoạch kiểm toán

Mục tiêu của giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán là giúp KTV xác định vùng có rủi

ro cao thông qua đó thiết kế được thủ tục kiểm toán hiệu quả Lập kế hoạch kiểm toángiúp KTV thu thập các bằng chứng kiểm toán đầy đủ và có giá trị làm căn cứ để KTVđưa ra ý kiến của mình về BCTC của khách hàng Ở giai đoạn này KTV sẽ tiến hànhthực hiện các công việc sau:

Thứ nhất, xem xét chấp nhận khách hàng và đánh giá rủi ro hợp đồng

Sau khi nhận được lời mời kiểm toán thì KTV sẽ xem xét việc chấp nhận kháchhàng và đánh giá rủi ro hợp đồng kiểm toán

Công việc này đòi hỏi KTV phải xem xét liệu có thể chấp nhận cung cấp dịch vụkiểm toán cho khách hàng dựa trên đặc điểm kinh doanh, uy tín của khách hàng cũngnhư tính chính trực, tuân thủ của Ban Giám đốc Công việc này cũng được tiến hànhkhác nhau với các đối tượng khách hàng

Đối với các khách hàng mới: KTV xem xét sơ qua về tình hình kinh doanh cũng

như khả năng hoạt động liên tục của khách hàng làm căn cứ để đánh giá rủi ro hợpđồng

Sau đó KTV phải tiếp tục đánh giá các các yếu tố tiềm tàng có thể ảnh hưởng đếntính độc lập của cuộc kiểm toán KTV phải xem xét công ty mình có lợi ích tài chínhgián tiếp hay trực tiếp đối với công ty khách hàng hay không

KTV tiến hành đánh giá sơ bộ rủi ro của cuộc kiểm toán để xem xét có thể chấpnhận cung cấp dịch vụ cho khách hàng không, nếu rủi ro là có thể chấp nhận được thìhai bên sẽ tiến hành lập hợp đồng kiểm toán, nếu rủi ro được xác định là quá lớn, Công

ty kiểm toán phải từ chối cung cấp dịch vụ

Đại học kinh tế Huế

Đối với các khách hàng cũ: KTV tiếp tục đánh giá tính độc lập của cuộc kiểm

toán dựa trên nhóm kiểm toán sẽ tham gia vào các dịch vụ mà Công ty kiểm toán cungcấp cho khách hàng Nếu Công ty kiểm toán và khách hàng trong năm trước đã có bấtđồng về ý kiến kiểm toán hay chi phí kiểm toán thì yếu tố này cũng cần phải thốngnhất lại cho thoả đáng trước khi tiếp tục cung cấp dịch vụ đề phòng rủi ro Nếu Công

ty kiểm toán đồng ý cung cấp tiếp dịch vụ thì hợp đồng sẽ được ký kết

Thứ hai, lựa chọn nhân viên thực hiện cuộc kiểm toán và kí kết hợp đồng kiểm

toán

Trưởng nhóm kiểm toán cần phải lựa chọn các KTV có chuyên môn phù hợp sẽtham gia kiểm toán cho khách hàng, sau khi đã chọn xong, KTV cần phải đánh giá tínhđộc lập của các thành viên sẽ tham gia nhóm kiểm toán, KTV cần xem xét kỹ các nguy

cơ có ảnh hưởng đến tính độc lập của nhóm kiểm toán thì phải tìm biện pháp khắcphục Tại Công ty TNHH Kiểm Toán FAC, việc lựa chọn đội ngũ nhân viên cho mộtcuộc kiểm toán được thực hiện bởi Giám đốc Chi nhánh

Khi đã quyết định chấp nhận kiểm toán cho khách hàng và xem xét các vấn đềtrên công ty khách hàng và công ty kiểm toán sẽ đi đến kí hợp đồng kiểm toán

Thứ ba, tìm hiểu khách hàng và môi trường hoạt động.

Mục tiêu giúp KTV xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu do gian lậnhoặc nhầm lẫn, qua đó đưa ra cơ sở cho việc thiết kế các thủ tục kiểm toán cho rủi rosai sót trọng yếu đã đánh giá

Thứ tư, tìm hiểu chính sách kế toán và chu trình kinh doanh quan trọng.

Công việc này giúp kiểm toán viên xác định và đánh giá chính sách kế toán áp dụngcho các giao dịch của chu trình kinh doanh quan trọng; đánh giá việc thiết kế và thực hiệncác thủ tục kiểm soát của các chu trình kinh doanh quan trọng này và cuối cùng là xem xét

có nên áp dụng các thử nghiệm kiểm soát cho các chu trình này hay không

Thứ năm, phân tích sơ bộ báo cáo tài chính.

Mục tiêu công việc này giúp KTV xác định các hệ số tài chính bất thường, các giaodịch và khoản mục bất thường đồng thời khoanh vùng có nguy cơ sai sót trọng yếu

Đại học kinh tế Huế

Thứ sáu, đánh giá hệ thống kiếm soát nội bộ và rủi ro gian lận.

KTV tiến hành đánh giá chung để xem hệ thống KSNB có kiểm soát hiệu quả và

xử lý thông tin tài chính tin cậy không và xác định các rủi ro gian lận

Thứ bảy, xác định mức trọng yếu và phương pháp chọn mẫu, cỡ mẫu.

Việc xác định mức trọng yếu áp dụng cho cuộc kiểm toán làm cơ sở cho việcthiết lập kế hoạch và thực hiện kiểm toán

Cuối cùng, tổng hợp kế hoạch kiểm toán.

Sau khi thực hiện tất cả các bước công việc trên, kiểm toán viên tiến hành họpnhóm kiểm toán và tổng hợp tất cả các vấn đề cần lưu ý trước khi thực hiện kiểm toán

2.1.2 Thực hiện kiểm toán

Thực hiện kiểm toán là quá trình sử dụng các thủ tục kiểm toán phù hợp với đốitượng kiểm toán để thu thập bằng chứng kiểm toán Đó là quá trình triển khai một cáchchủ động và tích cực các kế hoạch, chương trình kiểm toán nhằm đưa ra những ý kiếnxác thực về mức độ trung thực và hợp lý của BCTC trên cơ sở những bằng chứngkiểm toán đầy đủ và tin cậy

Trong giai đoạn này các KTV tham gia kiểm toán bám sát kế hoạch đã lập đểthực hiện, trong quá trình thực hiện có thể điều chỉnh bổ sung kế hoạch cho phù hợp.Nội dung cơ bản của giai đoạn thực hiện kiểm toán ở Công ty TNHH Kiểm Toán FACnhư sau:

Thứ nhất, quy định rõ ràng về nhiệm vụ của nhóm trưởng.

Nhóm trưởng giữ vai trò hết sức quan trọng trong toàn bộ quá trình kiểm toán vàthực hiện các nhiệm vụ sau: thảo luận với khách hàng, liên hệ khách hàng để sắp xếpkiểm kê tài sản cố định, tổ chức lưu trữ hồ sơ, lập kế hoạch kiểm toán và phân tích hồ

sơ, sắp xếp, kiểm tra, đánh giá các thành viên trong nhóm kiểm toán

Thứ hai, về các quy trình nghiệp vụ phát sinh đặc trưng của một doanh

Thứ ba, về nguyên tắc sắp xếp, đánh số và tham chiếu giấy làm việc.

Giấy làm việc phải được sắp xếp, đánh số và tham chiếu phù hợp với quy địnhchung của Công ty nhằm đảm bảo dễ kiểm tra, so sánh và thuận tiện cho việc lưu trữ

hồ sơ

Thứ tư, về chương trình kiểm toán.

KTV dựa vào chương trình kiểm toán để thực hiện các thủ tục cần thiết đối vớitừng khoản mục hay bộ phận được kiểm toán, xác định thời gian thời gian hoàn thành,phân công lao động giữa các KTV, và thu thập được các tài liệu thông tin liên quancần sử dụng Chương trình kiểm toán thể hiện những điểm sau:

- Mục tiêu kiểm toán: Đạt được bằng chứng kiểm toán có hiệu lực về một hay nhiều

cơ sở dẫn liệu về BCTC

- Cơ sở dẫn liệu BCTC: Đầy đủ, hiện hữu, đánh giá, chính xác, sở hữu, trình bày

- Bằng chứng kiểm toán có hiệu lực: Số lượng và chất lượng của bằng chứng, hiệuquả chi phí, nâng cao giá trị kiểm toán

- Các chương trình kiểm toán chi tiết:

 Kiểm tra hệ thống kiểm soát nội bộ

 Kiểm tra chi tiết tài sản

 Kiểm tra chi tiết nợ phải trả

 Kiểm tra chi tiết nguồn vốn

 Kiểm tra chi tiết báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh

2.1.3 Kết thúc kiểm toán

Kết thúc kiểm toán là một giai đoạn của quy trình kiểm toán kiểm toán BCTC.Đây là giai đoạn các KTV sẽ tổng kết toàn bộ quá trình thực hiện kiểm toán, nêu ra ýkiến trao đổi với khách hàng và phát hành báo cáo kiểm toán Trong giai đoạn này cơbản có các nội dung:

Thứ nhất, KTV sẽ tiến hành một số thủ tục kiểm toán đối với một số khoản mục

hay một số nội dung khác có liên quan mà chưa được khảo sát trong quá trình thực

Đại học kinh tế Huế

hiện kiểm toán các bộ phận trên BCTC, như: Các khoản nợ tiềm tàng, các sự kiện saungày khóa sổ kế toán, lập BCTC, giả định hoạt động liên tục và các vấn đề khác.

Thứ hai, Sau khi kết thúc quá trình kiểm toán các khoản mục, trưởng đoàn kiểm

toán sẽ xét duyệt tất cả giấy tờ làm việc của các KTV và trợ lý bao gồm kết quả kiểmtoán các chu trình, các bộ phận trên BCTC…; đồng thời tiến hành ghi ra tất cả các ýkiến của KTV về các khoản mục đã được phân công trên một biên bản ghi nhớ Sau

đó, trưởng đoàn sẽ trao đổi trước với kế toán trưởng hoặc kế toán tổng hợp của doanhnghiệp Người này sẽ có trách nhiệm giải trình một số vấn đề được nêu ra trong biênbản ghi nhớ mà người này có bằng chứng chứng minh là không phù hợp Trường hợpđoàn kiểm toán đồng ý với sự giải thích và với các bằng chứng được đưa ra thì các tiểumục này sẽ được loại trừ ra khỏi biên bản ghi nhớ trước khi bản chính thức được in.Biên bản ghi nhớ chính thức sẽ được sử dụng để họp giữa đoàn kiểm toán và ban giámđốc đơn vị Ban giám đốc đơn vị sau khi đã đồng ý kí vào biên bản tức là đồng ý điềuchỉnh lại các khoản mục trên BCTC theo ý kiến của KTV Theo biên bản này, toàn bộcác bút toán điều chỉnh sẽ được hai bên bao gồm phòng kế toán của đơn vị và ngườiđược phân công lập báo cáo kiểm toán cùng điều chỉnh dựa trên số liệu của BCTCchưa được kiểm toán do đơn vị lập trước đây

Thứ ba, KTV sử dụng thủ tục phân tích để rà soát lại báo cáo tài chính lần cuối

cùng, thống nhất những bút toán điều chỉnh với khách hàng và tiến hành lập BCTC(lưu ý: lập BCTC là trách nhiệm của khách hàng, việc kiểm toán lập BCTC của đơn vịkhách hàng vì mục đích dễ dàng theo dõi số liệu, thống nhất mẫu biểu với kháchhàng), báo cáo kiểm toán, đóng hồ sơ

Thứ tư, nhóm trưởng kiểm toán gửi hồ sơ làm việc và báo cáo kiểm toán, BCTC

dự thảo trình duyệt lên ban soát xét và ban giám đốc kiểm tra phê duyệt và xin ý kiếnlãnh đạo (nếu cần)

Thứ năm, sau khi báo cáo kiểm toán và BCTC dự thảo được phê duyệt, KTV sẽ

lập các bản chính thức có chữ kí ban giám đốc gửi cho đơn vị khách hàng

Cuối cùng, kết thúc kiểm toán và lưu giấy tờ hồ sơ làm việc.

Đại học kinh tế Huế

2.2 Thực tế vận dụng các thủ tục kiểm toán trong việc phát hiện ra gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bán hàng

Trong bài nghiên cứu này, nhóm chỉ tập trung vào các thủ tục kiểm toán màCông ty TNHH Kiểm toán FAC tại Huế áp dụng nhằm mục đích phát hiện ra gian lận

và sai sót khoản mục doanh thu Cho nên nhóm sẽ đi sâu vào làm nổi bật các thủ tụckiểm toán đó

Qua quá trình thực tế tại Công ty TNHH Kiểm toán FAC – Văn phòng đại diệntại Thừa Thiên Huế, tiến hành đọc tài liệu, hồ sơ kiểm toán, thực hiện phương phápnghiên cứu quan sát có tham gia, phỏng vấn các anh (chị) kiểm toán tại đây Thì đaphần nhóm thấy rằng khi tiến hành kiểm toán một công ty khách hàng để phát hiện ragian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu bán hàng thì các KTV ở FAC cũng sẽ

đi theo trình tự là thực hiện các thử nghiệm kiểm soát trước, sau đó tiến hành các thửnghiệm cơ bản gồm: thủ tục phân tích và kiểm tra chi tiết

Nếu như qua quá trình thực hiện các thử nghiệm kiểm soát bằng các phươngpháp: quan sát, phỏng vấn BGĐ, nhân viên tại đơn vị, tìm hiểu từng chu trình kinhdoanh, kiểm tra quá trình kiểm soát chứng từ của đơn vị, sau đó KTV sẽ đánh giá rằngHTKSNB của đơn vị ở mức nào để tiến hành các bước sau đó thích hợp hơn

Nếu rủi ro kiểm soát được KTV đánh giá là ở mức thấp thì KTV sẽ tiến hành đisâu hơn tìm hiểu các thủ tục kiểm soát của doanh nghiệp và lúc này các thủ tục cơ bản

mà KTV thực hiện sẽ được giảm xuống Còn nếu rủi ro kiểm soát được KTV đánh giá

là ở mức cao thì KTV sẽ tăng cường các thủ tục cơ bản mà đặc biệt là đi sâu vào kiểmtra chi tiết từng nghiệp vụ

2.2.1 Thủ tục đánh giá rủi ro và thực hiện thử nghiệm kiểm soát

Vì khoản mục doanh thu bán hàng là khoản mục mang tính chất liên đới, cáckhoản mục ví dụ như tiền và tương đương tiền, nợ phải thu khách hàng sẽ có ảnhhưởng đến khoản mục này Chính vì thế các thủ tục đánh giá rủi ro và thực hiện thửnghiệm kiểm soát đối với khoản mục doanh thu bán hàng sẽ được KTV tiến hànhtrong quá trình “Kiểm toán khoản mục Tiền” và “Kiểm toán khoản mục Nợ phải thukhách hàng” để từ đó KTV đánh giá được rủi ro cũng như là đánh giá được HTKSNBcủa đơn vị

Đại học kinh tế Huế

Dưới đây là Bảng câu hỏi về kiểm soát nội bộ đối với khoản mục Tiền và Nợphải thu được thiết kế bởi Công ty TNHH Kiểm toán FAC – Văn phòng đại diện tạiThừa Thiên - Huế.

Bảng 2.1: Bảng câu hỏi về kiểm soát nội bộ đối với khoản mục Tiền

Câu hỏi

Trả lời

Ghi chú

Có Không

Yếu kém Quan trọng

Thứ yếu

và được đối chiếu với tiền thu được không?

1.5 Tiền thu được có được gửi toàn bộ vàongân hàng không?

Thanh toán tiền và Séc

1.6 Việc thanh toán tiền có được thực hiệnbằng Séc, chuyển khoản hoặc các lệnh thanhtoán khác hay không?

1.7 Có Séc vượt quá hạn mức được duyệtkhông?

1.8 Việc thanh toán tiền có được kiểm tra vớichứng từ bao gồm lệnh mua hàng, Phiếu giaohàng của nhà cung cấp, Phiếu nhập kho, hóađơn và bản kê không?

1.9 Các tài liệu có được để riêng khi đã thanhtoán và được đánh dấu bằng số Séc không?

1.10 Các chứng từ thanh toán có được địnhkhoản đúng để đảm bảo tất cả các lần thanhtoán được cập nhật và đúng tài khoản không?

Đại học kinh tế Huế

1.11 Các về an toàn của Séc có phù hợp không?

1.12 Các Séc có được gửi ngay lập tức tại ngày

ký cùng với thông báo về thanh toán không?

1.13 Việc ký khống Séc có bị nghiêm cấmkhông?

1.14 Các Séc hư hỏng có được giữ lại và hủykhông?

Sổ quỹ tiền mặt và bảng điều chỉnh số dư tiền gửi ngân hàng

1.15 Sổ quỹ tiền mặt có được cập nhật thườngxuyên không?

1.16 Các báo cáo tiền gửi ngân hàng có đượcxem xét bởi nhân viên có thẩm quyền không?

1.17 Các bản đối chiếu số dư tiền gửi ngânhàng có được lập thường xuyên bởi người độclập với thủ quỹ và được xem xét bởi nhân viên

1.20 Sổ quỹ tiền mặt có được cập nhật thườngxuyên, được đối chiếu với tiền mặt tồn quỹ vàđưọc xem xét bởi người có trách nhiệm không?

1.21 Có qui định về số tiền tồn quỹ tối đa củaquỹ tiền mặt không?

1.22 Quỹ tiền mặt có được duy trì trên cơ sởtạm ứng không?

1.23 Việc tiếp cận quỹ tiền mặt có bị hạn chếkhông?

1.24 Việc kiểm tra đột xuất tiền mặt tồn quỹ cóđược thực hiện không?

1.25 Tiền mặt tồn quỹ có được bảo vệ và muabảo hiểm không?

Nguồn: Từ hồ sơ kiểm toán của Công ty TNHH Kiểm toán FAC

Đại học kinh tế Huế

Bảng 2.2 Bảng hỏi về kiểm soát nội bộ đối với khoản mục Nợ phải thu khách hàng

Câu hỏi

Trả lời

Ghi chú

Có Không

Yếu kém Quan trọng

Thứ yếu Kiểm soát đối với tính có thật

1 Hóa đơn bán hàng chỉ được lập khi Đơn đặthàng và Lệnh xuất kho đã được phê duyệt, đảmbảo rằng không xuất hóa đơn nhiều lần và hạchtoán kế toán nhiều lần cho 01 nghiệp vụ xuấtkho

2 Đảm bảo hàng gửi đi đã được lập hóa đơnhay không

3 Hàng bán có được xét duyệt trước khi gửihang hay không?

Kiểm soát đối với tính đầy đủ

4.1 Chứng từ vận chuyển, Đơn đặt hàng, Phiếuxuất kho có được đánh số thứ tự để đảm bảokhông có sự trùng lắp khi ghi nhận

4.2 Chứng từ vận chuyển, Đơn đặt hàng, Phiếuxuất kho cần được đối chiếu hóa đơn bán hàngđịnh kỳ hàng tuần/tháng nhằm đảm bảo rằngkhông có chuyện hàng đã giao cho bên mua màbên bán chưa xuất hoá đơn và chưa ghi nhậndoanh thu, khoản phải thu

5 Bộ phận kế toán và Bộ phận bán hàng có đốichiếu số liệu với nhau định kỳ hàng tháng?

5 Công ty có định kỳ (tháng/quý) đối chiếu nợphải thu với người mua và điều tra, xử lý chênhlệch phát sinh

Kiểm soát đối với tính chính xác

6 Giá bán trên hóa đơn bán hàng được người

có thẩm quyền kiểm tra nhằm đảm bảo rằngđơn giá bán trên hoá đơn không lớn hơn haynhỏ hơn Biểu giá định sẳn

Đại học kinh tế Huế

7 Khi lập hóa đơn bán hàng, người có thẩmquyền cần đối chiếu Hoá đơn với Hợp đồng,Đơn đặt hàng, Phiếu xuất kho về số lượng/đơngiá/chủng loại của hàng bán.

Kiểm soát đối với tính đánh giá

8 Bộ phận kế toán hoặc bán hàng có lập Báocáo phân tích tuổi nợ hàng tháng? Cuối năm tàichính, bộ phận kế toán có lập dự phòng nợ khóđòi theo Thông tư 228/2009/TT-BTC căn cứvào báo cáo theo dõi tuổi nợ?

10 Người có thẩm quyền có đánh giá khả năngthanh toán của bên mua trước khi bán chịu?

11 Công ty có thường xuyên kiểm tra hạn mứctín dụng của bên mua và đánh giá khả năngthanh toán của họ?

12 Đơn vị có đối chiếu giữa tài khoản chi tiếtkhách hàng với tài khoản nợ phải thu kháchhàng trên sổ cái hay không?

13 Hàng tháng có gửi bảng sao kê công nợ chokhách hàng hay không?

Nguồn: Từ hồ sơ kiểm toán của Công ty TNHH Kiểm toán FAC

2.2.2 Thử nghiệm cơ bản trong việc phát hiện gian lận và sai sót đối với khoản mục doanh thu tại công ty kiểm toán FAC

Qua quá trình tìm hiểu, thực tế tại đây thì nhóm thấy rằng Công ty TNHH Kiểmtoán FAC – Văn phòng đại diện tại Thừa Thiên - Huế thực hiện các thử nghiệm cơ bản

là dựa vào mẫu G110 để tiến hành thực hiện các thủ tục kiểm toán

Dưới đây là mẫu G110 được lấy từ giấy tờ làm việc của Công ty TNHH Kiểmtoán FAC – Văn phòng đại diện tại Thừa Thiên - Huế khi kiểm toán cho một công tykhách hàng

Đại học kinh tế Huế

Người lập: [ ] Soát xét 1: [ ] Soát xét 2: [ ]

Thủ tục phân tích

1 So sánh doanh thu bán hàng và doanh thu hàng bán bị trả lại, tỷ lệ các khoảnmục giảm trừ doanh thu trên tổng doanh thu giữa năm nay và năm trước, giảithích những biến động bất thường và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu dogian lận

2 Phân tích sự biến động của tổng doanh thu, doanh thu theo từng loại hoạt độnggiữa năm nay với năm trước, giải thích những biến động bất thường và đánhgiá rủi ro có sai sót trọng yếu do gian lận

Thử nghiệm chi tiết

1 Thu thập Bảng tổng hợp doanh thu theo khách hàng, nhóm hàng hóa, dịch vụ

đã cung cấp theo các tháng trong năm:

- Đối chiếu với các tài liệu có liên quan: Sổ Cái, sổ chi tiết, Báo cáo củaphòng bán hàng, phòng xuất khẩu,… về số lượng, giá trị và giải thíchchênh lệch (nếu có)

- Đọc lướt sổ cái, phát hiện nghiệp vụ bất thường nếu có

- Đối chiếu số liệu doanh thu giữa bộ phận kế toán và bộ phận kinh doanh;tìm hiểu nguyên nhân của chênh lệch lớn (nếu có)

Phân tích biến động theo tháng, theo cùng kỳ năm trước, giải thích nguyênnhân biến động

2 Đối chiếu doanh thu hạch toán với doanh thu theo tờ khai VAT trong năm Giảithích chênh lệch (nếu có)

(Đối với doanh thu xây dựng lưu ý đến tính tuân thủ theo quy định của LuậtThuế)

Kiểm tra sự liên tục của hóa đơn để đảm bảo doanh thu bán hàng và cung cấpdịch vụ đã được ghi nhận đầy đủ

Đại học kinh tế Huế

3 Kiểm tra chi tiết doanh thu và các khoản giảm trừ

- Kiểm tra doanh thu bằng kỹ thuật walkthrough test

- Kiểm tra doanh thu ngoài phạm vi walkthrough test

- Kiểm tra hạch toán tỷ giá đối với doanh thu xuất khẩu

- Kiểm tra chứng từ các khoản giảm trừ

- Kiểm tra doanh thu liên quan đến hợp đồng hợp tác kinh doanh

4 Chọn mẫu các khoản doanh thu ghi nhận trong năm và kiểm tra đến chứng từgốc liên quan

6 Kiểm tra cut-off đối với doanh thu và các khoản giảm trừ

7 Kiểm tra và công bố các giao dịch với các bên liên quan

8 Đánh giá rủi ro từ hệ thống kiểm soát nội bộ: Tìm hiểu HTKSNB về chu

trình bán hàng và đánh giá rủi ro tiềm ẩn từ HTKSNB

9 Kiểm tra cách trình bày doanh thu và các khoản giảm trừ trên BCTC so vớiquy định của Thông tư 200

Thủ tục kiểm toán khác

Nguồn: Từ hồ sơ kiểm toán của Công ty TNHH Kiểm toán FAC

Để minh hoạ các thử nghiệm cơ bản mà Công ty TNHH Kiểm toán FAC – Vănphòng đại diện tại Thừa Thiên - Huế thực hiện trong việc phát hiện gian lận và sai sótthì nhóm xin trình bày hồ sơ kiểm toán của công ty CP ABC do Công ty TNHH Kiểmtoán FAC thực hiện vào năm 2017

Sau đây là một số thông tin về công ty CP ABC

Công ty Cổ phần ABC hoạt động theo Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh số

3301300080 do Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Thừa Thiên Huế cấp lần đầu vào ngày 06 tháng 01 năm 2011.

- Địa chỉ: KM 23, quốc lộ IA, Xã Phong An, Huyện Phong Điền, Thừa Thiên Huế

- Ngành nghề kinh doanh của Công ty:

Đại học kinh tế Huế