NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

1 MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.1 Khái niệm cạnh tranh Cùng với sự thay đổi của các hình thái kinh tế xã hội trong lịc

1 MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niệm cạnh tranh

Cùng với sự thay đổi của các hình thái kinh tế xã hội trong lịch sử phát triển của

xã hội loài người, con người luôn đi tìm động lực phát triển trong các hình thái kinh tế

xã hội.Đã có thời kỳ, thị trường, cạnh tranh và lợi nhuận được coi như là mặt trái gắnliền với chủ nghĩa tư bản và bị gạt ra khỏi công cuộc xây dựng thể chế kinh tế thời kỳ

kế hoạch hóa tập trung Lúc đó, các Nhà nước xã hội chủ nghĩa coi việc nắm giữ sứcmạnh kinh tế kết hợp với yếu tố kế hoạch tập trung như là những động lực cơ bản đểthúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội, thực hiện công bằng, dân chủ và văn minh

Với đặc trưng của nền kinh tế chuyển đổi, Việt Nam thực sự thực thi nhữngnguyên lý của cơ chế thị trường chưa từng được biết đến trong nền kinh tế kế hoạch hoátập trung.Chúng ta đã dần quen với việc vận dụng một động lực mới của sự phát triển làcạnh tranh Cạnh tranh đã đem lại cho thị trường và cho đời sống xã hội một diện mạomới, linh hoạt, đa dạng, phong phú và ngày càng phát triển, đồng thời cũng làm nảysinh nhiều vấn đề xã hội mà trước đây người ta chỉ tìm thấy trong sách vở, như phá sản,kinh doanh gian dối, cạnh tranh không lành mạnh Qua hơn 20 năm phát triển nền kinh

tế thị trường, cạnh tranh không còn mới mẻ trong đời sống kinh tế - xã hội và trongkhoa học pháp lý của Việt Nam.Song, trong công tác lập pháp và thực thi pháp luậtcạnh tranh, chúng ta còn quá ít kinh nghiệm Vì thế, việc hệ thống hóa các lý thuyếtcạnh tranh mà các nhà kinh tế học, các nhà khoa học pháp lý đã xây dựng qua gần 5 thế

kỷ của nền kinh tế thị trường là điều cần thiết

Cho đến nay, các nhà khoa học dường như chưa thể thoả mãn với bất cứ kháiniệm nào về cạnh tranh Bởi lẽ với tư cách là một hiện tượng xã hội riêng có của nền

kinh doanh và gắn liền với bất cứ chủ thể nào đang hoạt động trên thị trường Do đó,cạnh tranh được nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau tùy thuộc vào ý định và hướngtiếp cận của các nhà khoa học.

Với tư cách là động lực nội tại trong mỗi một chủ thể kinh doanh, cạnhtranh được cuốn Black’Law Dictionary diễn tả là “sự nỗ lực hoặc hành vi của hai haynhiều thương nhân nhằm tranh giành những lợi ích giống nhau từ chủ thể thứ ba”

Với tư cách là hiện tượng xã hội, theo cuốn Từ điển Kinh doanh của Anh xuấtbản năm 1992, cạnh tranh được định nghĩa là “sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhàkinh doanh nhằm tranh giành cùng một loại tài nguyên hoặc cùng một loại kháchhàng về phía mình”

1.1.2 Khái niệm năng lực cạnh tranh

Cho đến nay quan niệm về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp vẫn chưa đượchiểu thống nhất Để có thể đưa ra quan niệm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp phùhợp, cần lưu ý thêm một số vấn đề sau đây:

Một là, quan niệm năng lực cạnh tranh cần phù hợp với điều kiện, bối cảnh vàtrình độ phát triển trong từng thời kỳ

Hai là, năng lực cạnh tranh cần thể hiện khả năng tranh đua, tranh giành về cácdoanh nghiệp không chỉ về năng lực thu hút và sử dụng các yếu tố sản xuất, khả năngtiêu thụ hàng hóa mà cả khả năng mở rộng không gian sinh tồn của sản phẩm, khả năngsáng tạo sản phẩm mới

Ba là, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp cần thể hiện được phương thức cạnhtranh phù hợp, bao gồm cả những phương thức truyền thống và cả những phương thứchiện đại – không chỉ dựa trên lợi thế so sánh mà dựa vào lợi thế cạnh tranh, dựa vàoquy chế

Từ những yêu cầu trên, có thể đưa ra khái niệm năng lực cạnh tranh của doanhnghiệp như sau: năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là khả năng duy trì và nâng caolợi thế cạnh tranh trong việc tiêu thụ sản phẩm, mở rộng mạng lưới tiêu thụ, thu hút và

sử dụng có hiệu quả các yếu tố sản xuất nhằm đạt lợi ích kinh tế cao và đảm bảo sự pháttriển kinh tế bền vững.

Theo TS.Nguyễn Minh Tuấn (2010), Nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp nhà nước trong hội nhập kinh tế quốc tế, nhà xuất bản ĐH Quốc gia

TP HCM.

1.1.3 Khái niệm năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại

Đối với lĩnh vực ngân hàng, tài chính, năng lực cạnh tranh của các ngân hàngthương mại có thể được tóm tắt lại như sau: “Năng lực cạnh tranh của một ngân hàng làkhả năng ngân hàng đó tạo ra, duy trì và phát triển những lợi thế nhằm duy trì và mởrộng thị phần; đạt được mức lợi nhuận cao hơn mức trung bình của ngành và liên tụctăng đông thời đảm bảo sự hoạt động an toàn và lành mạnh, có khả năng chống đỡ vàvượt qua những biến động bất lợi của môi trường xung quanh”

1.2 Các chỉ tiêu đánh giá năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại

1.2.1 Năng lực tài chính

Năng lực tài chính của ngân hàng thương mại không chỉ là nguồn lực tài chínhđảm bảo cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại mà còn là khả năng khaithác, quản lý và sử dụng các nguồn lực đó phục vụ hiệu quả cho hoạt động kinh doanh

1.2.1.1 Vốn chủ sở hữu và mức độ an toàn vốn

Nguồn vốn chủ sở hữu: Là toàn bộ nguồn vốn thuộc sở hữu của chủ doanhnghiệp, của các thành viên trong công ty liên doanh hoặc các cổ đông trong công ty cổphần, kinh phí quản lý do các đơn vị trực thuộc nộp lên,

Mức độ an toàn vốn thể hiện số vốn tự có để hỗ trợ cho hoạt động kinh doanhcủa ngân hàng Ngân hàng càng chấp nhận nhiều rủi ro (ví dụ như trong phạm vi mộtdanh mục cho vay) thì càng đòi hỏi phải có nhiều vốn tự có để hỗ trợ hoạt động củangân hàng và bù đắp tổn thất tiềm năng liên quan đến mức độ rủi ro cao hơn

1.2.1.2 Khả năng sinh lời

Các nhà đầu tư, các cổ đông và các nhà quản lý tài chính đặc biệt chú ý tới khảnăng sinh lãi của các công ty.Việc phân tích lợi nhuận có thể bắt đầu bằng việc nghiêncứu cách thức một công ty sử dụng cơ cấu vốn.Các nhà quản lý giỏi sử dụng có hiệuquả tài sản của mình Thông qua việc tăng hiệu quả sản xuất, các công ty có thể giảmhoặc kiểm soát được các chi phí Tỷ lệ lợi nhuận do bất kỳ một công ty nào đạt được làquan trọng nếu các nhà quản lý của công ty đó mong muốn thu hút vốn và thực hiệnviệc tài trợ thành công cho sự phát triển của công ty.Nếu tỷ lệ lợi nhận của một công tytụt xuống dưới mức có thể chấp nhận được, thì P/E (giá trên thu nhập) và giá trị các cổphiếu của công ty giảm xuống – điều đó giải thích tại sao việc đánh giá khả năng sinhlời lại đặc biệt quan trọng đối với một công ty

1.2.2 Khả năng ứng dụng công nghệ

Công nghệ thông tin là tập hợp các phương pháp khoa học, các phương tiện vàcông cụ kĩ thuật hiện đại - chủ yếu là kĩ thuật máy tính và viễn thông - nhằm tổ chứckhai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn tài nguyên thông tin rất phong phú và tiềmnăng trong mọi lĩnh vực hoạt động của con người và xã hội Ngân hàng thuộc lĩnh vựcdịch vụ tài chính, hầu hết các mảng hoạt động của khu vực ngân hàng đề gắn liền vớiviệc tiếp nhận và xử lý thông tin, do vậyviệc ứng dụng công nghệ thông tin có ý nghĩaquan trọng đối với sự phát triển bền vững và có hiệu quả của từng ngân hàng nói chung

và hệ thống ngân hàng nói riêng

1.2.3 Nguồn nhân lực

Nguồn nhân lực là trình độ lành nghề, là kiến thức và năng lực của toàn bộ cuộcsống con người hiện có thực tế hoặc tiềm năng để phát triển kinh tế - xã hội trong mộtcộng đồng

Nguồn nhân lực theo nghĩa hẹp và để có thể lượng hoá được trong công tác kếhoạch hoá ở nước ta được quy định là một bộ phận của dân số, bao gồm những ngườitrong độ tuổi lao động có khả năng lao động theo quy định của Bộ luật lao động ViệtNam (nam đủ 15 đến hết 60 tuổi, nữ đủ 15 đến hết 55 tuổi)

1.2.4 Trình độ quản lý và cơ cấu tổ chức

Cơ cấu tổ chức là một khái niệm cơ bản của khoa học quản lý, cơ cấu tổ chức đượcnhiều tác giả quan tâm đề cập đến.Từ những cách tiếp cận khác nhau mà mỗi tác giả lại

có những quan niệm khác nhau về cơ cấu tổ chức

Tuy nhiên, ta có thể nhìn nhận cơ câu tổ chức là tổng hợp các bộ phận đượcchuyên môn hóa, có quyền hạn và trách nhiệm cụ thể, được bố trí theo một cách thứcnhất định và có mối liên hệ qua lại với nhau nhằm đảm bảo thực hiện các mục tiêu,chức năng và nhiệm vụ đã định trước

1.2.5 Thương hiệu

Thương hiệu là khái niệm trong người tiêu dùng về sản phẩm với dấu hiệu củanhà sản xuất gắn lên mặt, lên bao bì hàng hoá nhằm khẳng định chất lượng và xuất xứsản phẩm.Thương hiệu thường gắn liền với quyền sở hữu của nhà sản xuất và thườngđược uỷ quy

ền cho người đại diện thương mại chính thức

Thương hiệu - theo định nghĩa của Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO): làmột dấu hiệu (hữu hình và vô hình) đặc biệt để nhận biết một sản phẩm hàng hoá haymột dịch vụ nào đó được sản xuất hay được cung cấp bởi một cá nhân hay một tổ chức

1.2.6 Hệ thống phân phối

Có rất nhiều khái niệm về hệ thống kênh phân phối Tuỳ theo những góc độnghiên cứu khác nhau, người ta có thể đưa ra nhữngkhái niệm khác nhau về kênh phânphối

1.3 Các nhân tố bên ngoài ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của các ngân hang thương mại.

1.3.1 Môi trường kinh tế.

Sự phát triển của nền kinh tế trong nước và quốc tế có ảnh hưởng đến năng lựccạnh tranh của các ngân hàng thương mại Sản xuất, kinh doanh, thương mại và dịch vụngày càng tăng sẽ tác động đến khả năng thu hút tiền gửi, khả năng cho vay đầu tư và

phát triển các dịch vụ ngân hàng của ngân hàng thương mại Ngân hàng là một ngànhchứa nhiều rủi ro Mỗi một biến động bất lợi của môi trường kinh tế vĩ mô đều có thểảnh hưởng đến hoạt động bình thường của một ngân hàng Một nước có nền kinh tếphát triển ổn định, tốc độ tăng trưởng cao, các chỉ số về lạm phát, lãi suất, tỷ giá pháttriển ổn định, năng lực cạnh tranh cao sẽ là một điều kiện hết sức thuận lợi cho sự pháttriển của toàn bộ hệ thống ngân hàng, giúp các ngân hàng thương mại trong nước cóđiều kiện mở rộng quy mô kinh doanh, nâng cao chất lượng phục vụ, từ đó nâng caonăng lực cạnh tranh và hội nhập của mình Và ngược lại, sự bất ổn về kinh tế có thể tạo

ra sự dè dặt , co cụm của những nỗ lực đầu tư của các doanh nghiệp nói chung và củacác ngân hàng thương mại nói riêng

1.3.2 Đối thủ cạnh tranh.

Trong phạm vi quốc gia, đối thủ cạnh tranh của các ngân hàng chính là các ngânhàng khác, ngoài ra còn có các định chế tài chính phi ngân hàng như công ty bảo hiểm,công ty tiết kiệm bưu điện, quỹ tín dụng nhân dân, công ty tài chính Trong điều kiệnhội nhập, có nhiều ngân hàng quốc tế vào đầu tư và ngược lại các ngân hàng thươngmại mở rộng phạm vi kinh doanh ra thị trường quốc tế Số lượng các đối thủ cạnh tranhcàng nhiều thì mức độ cạnh tranh càng cao Do đó, để đứng vững và giành phần thắngtrong cạnh tranh, đòi hỏi mỗi ngân hàng không ngừng nâng cao năng lực cạnh tranh củamình, nâng cao chất lượng sản phẩm dịch vụ, nghiên cứu điểm mạnh, điểm yếu, lợi thếcạnh tranh của đối thủ để có chiến lược kinh doanh hợp lý

1.3.3 Hệ thống luật pháp.

Hệ thống luật pháp trước hết tạo khuôn khổ pháp lý cho hoạt động kinh doanh vàcạnh tranh của các ngân hàng thương mại Hệ thống luật pháp tác động trực tiếp đếnhoạt động kinh doanh và cạnh tranh của ngân hàng mại Luật quy định những điều kiệncần thiết về mặt pháp lý để một ngân hàng thương mại được phép kinh doanh, nhữnglĩnh vực kinh doanh hợp pháp, giới hạn về quy mô huy động vốn, khả năng cấp tíndụng, tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, các quy định đảm bảo an toàn Ngoài ra, những quy

định của luật cũng tác động đến khả năng tham gia cạnh tranh của các chủ thể trên thịtrường tài chính, gia tăng hay kìm hãm khả năng cạnh tranh của các ngân hàng thươngmại trên thị trường quốc tế

1.3.4 Đặc điểm văn hóa xã hội.

Trước hết, những đặc điểm xã hội ảnh hưởng cầu đối với các dịch vụ ngân hàngnhư lòng tin của dân chúng; thói quen tiêu dùng và tiết kiệm của người dân; trình độdân trí và khả năng hiểu biết về các dịch của ngân hàng; mức thu nhập của người dân.Ngân hàng là một ngành có nhiều rủi ro, dám chấp nhận rủi ro, đồng thời là người có sựthận trọng cần thiết, tôn trọng các yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp Việc coi trọng đạođức là cơ sở để ngân hàng giữ chữ tín đối với khách hàng, gây dựng niềm tin của côngchúng Sự gắn bó với nghề nghiệp cũng có ý nghĩa trong việc giúp người lao động cóthời gian và cơ hội tích lũy kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm, từ đó giúp ngân hàngduy trì được đội ngũ nhân lực ổn định và có trình độ cao Ngân hàng là một ngành cótốc độ đổi mới và cải tiến rất cao, vì thế khả năng tự học, tự đào tạo của các nhân viên

có ý nghĩa lớn đối với việc duy trì và nâng cao lợi thế cạnh tranh của mỗi ngân hàng.Một xã hội coi trọng việc học tập và rèn luyện cũng mang lại thuận lợi đối với ngànhngân hàng

1.3.5 Môi trường công nghệ.

Cuộc cách mạng công nghệ đang diễn ra như vũ bão trên toàn thế giới, công nghệquyết định đến sự thành công của một doanh nghiệp nói chung và một ngân hàng nóiriêng, nếu ngân hàng có công nghệ lạc hậu hơn đối thủ cạnh tranh thì sớm muộn cũng

bị đối thủ cạnh tranh đánh bật ra khỏi thị trường Một ngân hàng chú trọng đến côngnghệ của mình sẽ làm cho khách hàng tin tưởng và từ đó có thể dễ dàng thu hút kháchhàng mới hay lôi kéo khách hàng của đối thủ cạnh tranh

1.3.6 Vai trò của Nhà nước và Ngân hàng trung ương.

Vai trò của Nhà nước là một yếu tố mang chất xúc tác rất quan trọng với sự pháttriển của bất kỳ ngành nào ở một nước Đối với lĩnh vực ngân hàng, Nhà nước lại càng

đóng một vai trò quan trọng Nhà nước tác động đến sự phát triển của các ngân hàngtrước hết với vai trò của người quản lý và giám sát của toàn hệ thống thông qua vai tròcủa ngân hàng Nhà nước Ngân hàng Nhà nước là cơ quan quản lý Nhà nước cao nhấttrong lĩnh vực ngân hàng, có chức năng soạn thảo các dự thảo luật, ban hành các quyđịnh hướng dẫn về mặt pháp lý trong kinh doanh ngân hàng nhằm bảo đảm hoạt độngcủa các ngân hàng thương mại, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và bình đẳng giữacác ngân hàng thương mại…

2 BỐI CẢNH NỀN KINH TẾ VÀ THỰC TRẠNG NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TRONG NƯỚC

2.1 Quy định và chính sách của nhà nước khi Việt Nam gia nhập WTO

2.1.1 Qui định và chính sách của nhà nước

Quy định của Ngân hàng nhà nước:

Thông tư số 05/2012/TT-NHNN ngày 12 tháng 3 năm 2012:Lãi suất tối đa ápdụng đối với tiền gửi không kỳ hạn và có kỳ hạn dưới 1 tháng là 5%/năm

Lãi suất tối đa áp dụng đối với tiền gửi có kỳ hạn từ 1 tháng trở lên là 13%/năm;riêng Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở ấn định mức lãi suất tối đa đối với tiền gửi kỳ hạn từ

1 tháng trở lên là 13,5%/năm

Hạ 1% trần huy động và một số lãi suất chủ chốt tại thời điểm này là quyết địnhcẩn trọng và đúng hướng của Ngân hàng Nhà nước.Việc giảm lãi suất lần này đã đượcthông báo trước và có sự chuẩn bị tâm lý cho thị trường nên sẽ không gây xáo trộn.Thời gian tới, Ngân hàng Nhà nước cần bám sát thị trường để theo dõi cung tiền ra vào,điều chỉnh lượng cung tiền cho hợp lý Đồng thời, phải kiểm soát chặt thị trường ngoại

tệ, vàng, để tránh những tác động xấu đến nền kinh tế

2.1.2 Sự hợp tác của bộ tài chính và ngân hàng nhà nước

Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước “bắt tay” hoạch định chính sách

Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính đã ký quy chế về phối hợp công tác và traođổi thông tin giữa hai bên, hôm 29/2/2012 Nội dung hợp tác giữa Ngân hàng Nhà nước

và Bộ Tài chính sẽ tập trung vào phối hợp xây dựng và điều hành chính sách tài khóa,chính sách tiền tệ, trong đó tập trung vào xây dựng và điều hành chính sách tài khóa,chính sách tiền tệ

2.1.3 Cam kết của Việt Nam khi gia nhập WTO đối với ngân hàng

Về việc thành lập ngân hàng liên doanh:

Việt Nam cam kết cho phép thành lập ngân hàng liên doanh tại Việt Nam ngay từthời điểm gia nhập WTO (11/1/2007) với điều kiện: phía nước ngoài tham gia liêndoanh phải là ngân hàng thương mại có tổng tài sản có trên 10 tỷ đo la Mỹ vào cuốinăm liền trước thời điểm nộp đơn xin thành lập liên doanh tại Việt Nam và phần vốngóp của phía nước ngòai trong ngân hàng liên doanh không vượt quá 50% vốn điều lệ

Về việc thành lập ngân hàng 100% vốn nước ngoài:

Việt Nam cam kết cho phép thành lập ngân hàng 100% vốn nước ngoài kể từngày 1/4/2007 với điều kiện ngân hàng nước ngoài là chủ đầu tư phải là ngân hàngthương mại có tổng tài sản trên 10 tỷ đo la Mỹ vào cuối năm liền trước thời điểm nộpđơn xin thành lập ngân hàng tại Việt Nam

Ngoài điều kiện theo cam kết, việc thành lập ngân hàng tại VIệt Nam phải tuânthủ các điều kiện kỹ thuật áp dụng chung theo quy định của pháp luật

Về chi nhánh ngân hàng thương mại nước ngoài tại Việt Nam:

Việt Nam cam kết cho phép các ngân hàng thương mại nước ngoài được thànhlập chi nhánh tại Việt Nam với điều kiện: ngân hàng mẹ có tổng tài sản trên 20 tỷ đo laMỹ vào cuối năm liền trước thời điểm nộp đơn xin lập chi nhánh ở Việt Nam Chinhánh được lập phải chịu các hạn chế trong hoạt động của mình

2.2 Bối cảnh nền kinh tế năm 2012

2.2.1 Bối cảnh kinh tế vĩ mô

Năm 2011, trước khá nhiều tác động bất lợi từ trong và ngoài nước, lạm phát vàbất ổn tỷ giá nổi lên như là 2 thách thức lớn nhất đối với kinh tế Việt Nam

Diễn biến thị trường tiền tệ 3 tháng đầu năm:

Trong 3 tháng đầu năm, chúng ta đã chứng kiến nhiều diễn biến có lợi cho thịtrường tiền tệ Sau khi ngân hàng nhà nước quyết định hạ một loạt các Lãi suất chủ chốt1%, thì về căn bản thị trường chưa có dấu hiệu nào xáo trộn Thị trường ngoại tệ giữvững được trong biên độ, và SBV đang chứng minh VND chỉ bị phá giá tối đa 3% trongnăm nay.Chúng ta hãy cùng điểm lại một số diễn biến thị trường tiền tệ trong 3 thángđầu năm

Lãi suất liên ngân hàng từ Qua đêm, kỳ hạn 1 tuần- 1 tháng đều từ thấp tới cao

Từ đầu năm tới nay, Interbank đã giảm khá mạnh Bên cạnh đó, LS Interbank của USDcũng giảm mạnh từ đầu năm tới nay cho thấy nguồn cung của USD hiện tại rất dồi dào (

vì hiện tại cầu đầu cơ USD giảm đi đáng kể, tiền từ nước ngoài vào khá nhiều ).CDS 5năm giảm và duy trì ở mức dưới 300 điểm.Như vậy, 3 tháng đầu năm mọi việc trên thịtrường tiền tệ diễn ra khá thuận cho việc điều hành của SBV Chỉ còn vấn đề LS đầu rachưa hạ như kỳ vọng

Diễn biến thị trường vàng:

Năm 2011 đã chứng kiến những biến động khó lường của giá vàng thế giới, ảnhhưởng không nhỏ đến giá vàng trong nước Sau quyết định chính thức của NHNN chỉcho phép tổ chức tín dụng huy động chứng chỉ vàng ngắn hạn (kết thúc vào 1/5/2012)phục vụ cân đối lại số vốn bằng vàng đã chuyển thành tiền để cho vay trước đó, đồngthời chỉ được cho vay vàng phục vụ gia công, chế tác trang sức, thị trường vàng vậtchất hầu như chỉ phụ thuộc vào các công ty kinh doanh vàng Giá vàng biến động mạnh

là cơ hội cho các nhà đầu cơ dồn vốn vào thị trường này, đồng thời hút mất nguồn lựcvốn quan trọng cho sản xuất.Để bình ổn thị trường, NHNN đã cấp quota nhập khẩu ítnhất 10 tấn vàng trong năm 2011 song số lượng này không đủ sức để hạ nhiệt cơn sốtvàng Giải pháp của NHNN cho phép 5 ngân hàng cùng SJC bán vàng huy động được

cách giữa giá thế giới và Việt Nam, phần nào ổn định thị trường vàng trong các thángcuối năm.

2.2.2 Bối cảnh tái cấu trúc:

Tái cấu trúc hệ thống ngân hàng sẽ giúp giải quyết được 3 vấn đề còn tồn tại của

hệ thống ngân hàng Việt Nam: chất lượng tài sản kém, thanh khoản khó khăn và quy

mô vốn tự có nhỏ

Vấn đề đầu tiên của hệ thống ngân hàng là chất lượng tài sản kém, thể hiện ở tỷ

lệ dư nợ phi sản xuất cao và tỷ lệ nợ xấu tăng cao Tính đến cuối tháng 5/2011, còn tới

20 NHTM có tỷ lệ dư nợ phi sản xuất trên 22%, thậm chí có ngân hàng tỷ lệ này lên tớihơn 50% NHNN cũng công bố, hai trong ba lĩnh vực thuộc cho vay Phi sản xuất là chovay BĐS và Chứng khoán toàn hệ thống cũng chiếm tới 12% tổng dư nợ Đây là hailĩnh vực cho vay tiềm ẩn rủi ro rất lớn, đặc biệt đây là những ngành đang chịu ảnhhưởng nặng nề nhất từ suy thoái kinh tế: Thị trường BĐS đóng băng, thị trường chứngkhoán giảm điểm kéo dài Nếu như một phần dư nợ phi sản xuất này không được thanhtoán thì tỷ lệ nợ xấu sẽ tăng lên rất cao

Thực tế, hiện nay chúng ta chưa tiến hành phân loại nợ xấu theo đúng chuẩnquốc tế Nếu thực hiện đúng theo chuẩn quốc tế, con số này sẽ vào khoảng 13%, nhưFitch Ratings đã công bố hồi tháng 6/2011

Thứ hai, những khó khăn về thanh khoản đang khiến nhiều ngân hàng điêu đứng.Những khó khăn này đã được thể hiện rất rõ ở những cuộc đua lãi suất trên cả thịtrường 1 (từ tổ chức kinh tế và cá nhân) và thị trường liên ngân hàng (LNH)

Huy động TT1 trở nên rất khó khăn, đến mức người gửi tiết kiệm có thể mặc cảlãi suất với ngân hàng trong suốt quý 3/2011 Trong giai đoạn này, có những lúc, lãisuất huy động từ dân cư lên tới 20%, áp dụng cho khoản tiết kiệm tối thiểu 100 triệuđồng trong thời hạn 1 tháng Chỉ cho đến khi NHNN tuýt còi, việc huy động vượt trầnlãi suất mới tạm dừng và lắng xuống

Thứ ba, thiếu vốn tự có Tỉ lệ an toàn vốn tối thiểu CAR của các ngân hàng TMtrong nước ở mức khá ổn, trên 9% Tuy nhiên, mức độ cụ thể lại rất khác nhau giữa cácngân hàng.Một nghịch lý là các ngân hàng có quy mô vốn điều lệ càng lớn thì lại có

CAR càng nhỏ Theo số liệu ước tính, CAR của nhóm các NHTM Nhà nước chỉ ở mức6,9% trong khi CAR của nhóm các ngân hàng TMCP quy mô nhỏ (3.000 tỷ đồng) lại ởmức 26,5% Thêm vào đó, nếu phân loại nợ xấu theo đúng chuẩn quốc tế và thực hiệntrích lập dự phòng đầy đủ trên số nợ xấu này, tỷ lệ CAR sẽ còn thấp hơn

2.3 Thực trạng năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam 2.3.1 Năng lực tài chính

2.3.1.1 Về quy mô – số lượng ngân hàng và hệ thống kênh phân phối

- Quy mô – số lượng ngân hàng

Cuối năm 2010, thị trường Việt Nam có 101 Ngân hàng và chi nhánh NH nướcngoài, bao gồm ngân hàng thương mại (NHTM) trong nước, ngân hàng nước ngoài(NHNNg) và chi nhánh ngân hàng nước ngoài Cụ thể, có 5 NHTM QD (bao gồm cảVietcombank và Vietinbank), 8 NHTM CP, 53 NH 100% vốn nước ngoài và chi nhánhNHNNg và 5 NH liên doanh Trong đó, chỉ có 11/43 (25,6%) NHTM trong nước có vốnđiều lệ trên 5.000 tỷ đồng

Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (WB), Việt Nam hiện có quá nhiều ngânhàng có qui mô nhỏ, có tốc độ tăng trưởng tài sản và danh mục cho vay phát triển quánóng Kèm theo đó là hệ thống quản lý rủi ro và kỹ năng quản lý hoạt động ngân hàngcòn tương đối kém, gây tác động không tốt đến sự lành mạnh của hệ thống ngân hàng

Biểu đồ 1: Số lượng Ngân hàng giai đoạn 2006-2010 và 11 NH có VĐL 2010 trên5.000 tỷ

(Nguồn: SBV)

- Hệ thống kênh phân phối

Qui mô mạng lưới của các NHTM tăng lên nhanh chóng Tuy nhiên, số lượng chinhánh, phòng giao dịch (CN, PGD) và ATM của các NH còn khá chênh lệch nhau dochiến lược phát triển và đặc trưng của từng ngân hàng Riêng 4 NHTM QD đã chiếm35,7% tổng số lượng ATM của toàn hệ thống Agribank giữ vai trò chủ đạo trong pháttriển đầu tư cho nông nghiệp, nông thôn nên có mạng lưới hoạt động rộng khắp với2.300 CN, PGD và 1.704 ATM trong năm 2010 Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động ATMcủa Agribank chưa cao tương ứng với qui mô Trong khi đó, các NH như VCB vàSeabank với thế mạnh là hoạt động thẻ có mạng lưới ATM lớn thứ 3 và 4 trong khi qui

mô về CN, PGD thấp hơn nhiều

Biểu đồ 2: Số lượng chi nhánh, phòng giao dịch và ATM của 12 NH lớn trong 2010

(Nguồn: Tổng hợp từ các Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2010)

2.3.1.2 Về quy mô và năng lực tài chính

- Quy mô vốn chủ sở hữu

Mặc dù tổng tài sản tăng trưởng nhanh, qui mô của các NH Việt Nam vẫn nhỏhơn nhiều so với các nước trong khu vực Theo số liệu của Bloomberg, trung bình 2chỉ tiêu tổng tài sản và vốn chủ sở hữu của 8 NH niêm yết tại Việt Nam là 166.844

tỷ đồng và 12.574 tỷ đồng, thấp hơn mức trung bình của các nước trong khu vực nhưTrung Quốc, Malaysia, Ấn Độ, Thái Lan và Indonesia Với qui mô tương đối nhỏ, các

NH Việt Nam đều chịu áp lực phải tăng cường qui mô nguồn vốn nhằm đảm bảo cácchỉ số an toàn hoạt động NHNN hiện tại đang sử dụng hai công cụ chính để nâng caokhả năng an toàn vốn của các NHTM: (1) quy định về mức vốn điều lệ tối thiểu và(2) quy định về hệ số an toàn vốn tối thiểu (CAR)

Cuối năm 2010, Việt Nam có tổng số 43 NHTM trong nước (5 NHTM QD và 38NHTM CP).Tuy nhiên, chỉ có 33/43 NHTM trong nước (trong đó có 28 NH là NHTMCP) có vốn điều lệ trên 3.000 tỷ đồng 10 ngân hàng còn lại có vốn điều lệ từ 1.500-2.800 tỷ đồng, chưa đáp ứng yêu cầu về vốn điều lệ tối thiểu và không thể tăng vốnđúng thời hạn do thị trường chứng khoán diễn biến không thuận lợi (Theo Nghịđịnh số 141/2006/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 22/11/2006, mức vốn phápđịnh áp dụng cho các NHTMCP Việt Nam đến năm 2010, là 3.000 tỷ đồng)

Theo số liệu được công bố, trong những năm qua các NHTM Việt Nam khôngngừng nâng cao sức mạnh tài chính của mình Quy mô vốn điều lệ của những NHTM(nhà nước và cổ phần) đã có sự tăng nhanh, đặc biệt là khối cổ phần

Bảng 1 Quy mô vốn điều lệ của một số NHTM Việt Nam (tỷ giá quy đổi

USD/VND = 18.932 ngày 31/12/2010)

Tỷ VND Triệu USD Tỷ VND Triệu USD

(Nguồn: Tổng hợp từ các Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2010)

Qua điều hành, NHNN đã yêu cầu các ngân hàng nâng vốn điều lệ nhiều lần, song so với các ngân hàng quốc tế còn rất thấp

So sánh với các NHTM trong khu vực ASEAN

Bảng 2 Quy mô vốn chủ sở hữu của một số NHTM trong khu vực ASEAN năm

2009

ĐVT: triệu USD

Development Bank of Singapore

Bangkok Bank Public Company

Banco de Oro Unibank, Inc Philippines 1.505

(Nguồn: Tổng hợp từ các Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2009)

So sánh với các NHTM trên thế giới

Bảng 3: Quy mô vốn chủ sở hữu của một số NHTM trên thế giới năm 2010 ĐVT: triệu USD

(Nguồn: Tổng hợp từ các Báo cáo thường niên của các NHNNg năm 2010)

tỷ giá quy đổi EUR/USD = 1.3384 ngày 31/12/2010)

- Hệ số an toàn vốn (Capital Adequacy Ratio – CAR):

Với sự gia tăng vốn điều lệ, tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR) của đa số NHTMđều trên mức tối thiểu 8% theo yêu cầu của Basel II và đảm bảo hoạt động an toàn củacác NHTM (Bảng 4).

Tuy vậy, theo Thông tư số 13/2010/TT-NHNN ngày 25/5/2010 của NHNN ViệtNam, kể từ ngày 1/10/2010 tỷ lệ an toàn vốn của các NHTM tối thiểu phải là 9% Điều này tiếp tục là một áp lực lớn cho các NHTM Việt Nam Đến cuối năm 2010, phầnlớn các NH đã đáp ứng được yêu cầu về hệ số CAR tối thiểu 9% Các NH chưa đápứng được là Agribank (6,1%), Maritime Bank (8,1%), Vietinbank (8,6%) và NaViBank(8,9%)

Theo ông Trịnh Quang Anh – Giám đốc trung tâm nghiên cứu kinh tế - MaritimeBank (MSB), nếu chỉ đánh giá CAR của các ngân hàng đạt trên 8% hay 9% là chưa đủ.Thực tế cho thấy việc tính CAR theo chuẩn mực kế toán của Việt Nam (VSA) cònchênh lệch rất nhiều so với việc tính CAR theo chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế(IFRS) và điều này gây ra không ít khó khăn cho vấn đề quản lý

Tính đến tháng 6/2011, riêng 5 ngân hàng thương mại nhà nước (2 ngân hàng đã

cổ phần nhưng vốn Nhà nước vẫn chiếm tỷ trọng lớn), đã chiếm 70% thị phần tài chínhngân hàng Việt Nam Tuy nhiên, các hệ số vốn tối thiểu (CAR) của một số ngân hànglớn của Việt Nam trung bình chỉ xấp xỉ 9%, trong khi trên thế giới, mức trung bìnhkhoảng 12%, châu Á-TBD trên 13%

Bảng 4 CAR của một số ngân hàng năm 2010 (ĐVT: %)

(Nguồn: Thống kê ngân hàng nhà nước)

Biểu đồ 3: Qui mô ngành NH của một số quốc gia Biểu đồ 4: Hệ số CAR 2010 của một

số 8 ngân hàng thương mại niêm yết trên TTCK có tỷ lệ nợ xấu từ 2,8% trở lên tính đếnhến quý III/2011 Số nợ xấu bình quân tính đến ngày 30/9/2011 của toàn hệ thống ngânhàng là 2,5%, cao hơn nhiều so với thế giới (0,4%)

Nguyên nhân chính của việc gia tăng nợ xấu trong thời gian qua là tăng trưởngtín dụng nóng, cùng với chất lượng quản lý tín dụng không tốt của các NHTM ViệtNam.NHNN đã yêu cầu các NHTM hạn chế tăng trưởng tín dụng quá cao, nhưng trongthực thế tốc độ tăng trưởng tín dụng vẫn luôn ở mức trên 20% trong 10 năm gần đây

Bảng 5 Tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ của một số NHTM

ĐVT: %

Ngân hàng Năm 2006 Năm 2007 Năm 2008 Năm 2009 Năm 2010

(Nguồn: Tổng hợp báo cáo thường niên của NHTM CP)

Biểu đồ 5: Tỷ lệ nợ xấu hệ thống ngân hàng Biểu đồ 6: Tỷ lệ nợ xấu một số NH năm 2010

(Nguồn: VCBS)

- Khả năng sinh lời

Trung bình ROA (lợi nhuận sau thuế trên tổng tài sản) và ROE (lợi nhuận sauthuế trên tổng vốn chủ sở hữu) của các NHTM Việt Nam đạt lần lượt 1,4% và 16,6%

Bảng dưới đây chỉ ra ROA và ROE năm 2010 của một số NHTM tiêu biểu.Theo

đó, kết quả hoạt động của các NHTM cổ phần khả quan hơn nhiều so với các NHTMnhà nước

Bảng 6 ROA và ROE của một số NHTM năm 2010

1,14

Ngân hàng Techcomban

k

Sacombank

kNăm

Bảng 7 ROA và ROE của một số NHTM các nước trên thế giới năm 2010

NH Phát triển nhà ĐBSCL (MHB), tổng thị phần tín dụng của nhóm cácNHTM QD là 49,3% Tuy nhiên, con số này thấp hơn nhiều so với 74,2% tại thờiđiểm 2005 Thị phần huy động cũng sụt giảm từ 74,2% xuống 47,7% trong giai đoạn

2005 – 2010

Biểu đồ 7: Thị phần huy động vốn Biểu đồ 8: Thị phần cho vay

(Nguồn: SCBS)

Khối NHTM CP có hoạt động linh hoạt và dần chiếm lĩnh thị phần của khốiNHTM QD: Các NHTM CP có cơ cấu cổ đông đa dạng hơn các NHTMQD, tập trungvào hoạt động cho vay các DN vừa và nhỏ và hoạt động ngân hàng bán lẻ Thị phần củakhối này tăng nhanh trong những năm gần đây do chiếm lĩnh được từ khối NHTM QD,chiếm 37,1% thị phần tín dụng của toàn ngành trong năm 2010 với tổng số vốn điều lệlên tới 151.590 tỷ đồng

2.3.2 Về nguồn nhân lực

Theo VPC (Trung tâm năng suất Việt Nam), chất lượng nguồn nhân lực tại cácNHTM Việt Nam chưa cao, chưa nhạy bén với những thay đổi của ngành, đặc biệt làtrong các NHTM NN Trong các NHTM NN, lực lượng lao động cũ còn nhiều dẫn đếnnhiều hệ lụy như: trình độ đại học tăng lên về lượng nhưng không tăng lên về chất Mặc

dù vậy, vẫn phải khẳng định rằng, trình độ lao động của các NHTM tăng lên đáng kể, tỷ

lệ đại học và trên đại học trong cơ cấu lao động các NH, đặc biệt là các NHTM CP Tuynhiên so với các ngân hàng có 100% vốn nước ngoài và các ngân hàng khác trong khuvực thì trình độ và nghiệp vụ của nhân viên ngân hàng tại các ngân hàng thương mạiViệt Nam vẫn ở mức thấp Theo báo cáo của NHNN, đội ngũ nhân viên ngân hàngđược đào tạo ở bậc thạc sĩ và tiến sĩ chiếm chưa đầy 10%, trình độ đại học chiếmkhoảng 61%, kỹ năng nghề nghiệp vẫn còn hạn chế, khả năng tiếp cận và xử lý côngviệc theo nhóm còn gặp nhiều khó khăn

Mặc khác, chính sách đãi ngộ và thu hút nguồn nhân lực cũng chưa được cácngân hàng quan tâm đúng mức, phát sinh tình trạng chảy máu chất xám trong lĩnh vựcngân hàng.

2.3.3 Về công nghệ

Dự án Hiện đại hóa ngân hàng và hệ thống thanh toán đã trở thành một điểmnhấn quan trọng trong hành trình đổi mới, hiện đại hóa công nghệ trong cả Hệ thốngNgân hàng Việt Nam nói chung và Hệ thống Ngân hàng thương mại cổ phần nói riêngvới việc tạo dựng được một hạ tầng thanh toán quốc gia hiện đại, phù hợp với tiêuchuẩn quốc tế

2.3.3.1 Về thanh toán không dùng tiền mặt ở Việt Nam

Việc không sử dụng tiền mặt trong lưu thông là một trong những thước đo quantrọng của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong các dịch vụ ngân hàng thương mại,bởi vì để thực hiện các giao dịch điện tử đều phải thông qua hệ thống ngân hàng

Biểu đồ 9: Tỷ lệ tiền mặt trong tổng phương tiện thanh toán

Như đã thấy trên biểu đồ, tỷ lệ tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán trong

2008 (tức là đã giảm gần 50%) và năm 2009, 2010 vẫn duy trì được xu hướng tích cựcnày Tuy tỷ trọng tiền mặt hàng năm đã giảm, nhưng vẫn còn ở mức cao hơn so với thếgiới, khi mà tỷ trọng này ở các nước tiên tiến như Thụy Điển là 0,7%, Na Uy là 1%,còn Trung Quốc là ở mức là 10% Mặt khác, tốc độ giảm tỷ lệ thanh toán không dùngtiền mặt ở Việt Nam là chậm so với các nước khác, điển hình là Thụy Điển.Năm 1999,Thụy Điển vẫn được coi là nền kinh tế tiền mặt khi tỷ lệ tiền mặt trên tổng phương tiệnthanh toán vượt mức 17% Đến năm 2000, sau khi cuộc cách mạng thanh toán khôngdùng tiền mặt được thực thi, tỷ lệ này chỉ còn 0,7%, một con số rất đáng khâm phục.

2.3.3.2 Tình trạng sử dụng thẻ thanh toán và tín dụng

Số lượng máy ATM và POS được trang bị không ngừng tăng lên qua các năm đãtạo điều kiện giảm tải các giao dịch tại các ngân hàng, nâng cao chất lượng phục vụ chokhách hàng cá nhân và phát triển dịch vụ ngân hàng bán lẻ Năm 2006, toàn thị trườngmới có gần 5 triệu thẻ các loại, gần 3.000 máy ATM và khoảng 11.000 máy quẹt thẻ(POS) Đến cuối năm 2011, số lượng thẻ ngân hàng trong cả nước tăng lên trên 42 triệuthẻ (gấp hơn 8 lần so với năm 2006) Cơ sở hạ tầng phục vụ thanh toán thẻ cũng đượccải thiện đáng kể với số lượng máy ATM đến cuối năm 2011 là 13.000 và gần 70.000máy POS Tuy nhiên nếu so sánh với nhiều nước phát triển trong và ngoài khu vực, con

số này vẫn còn khá khiêm tốn (Bảng 8)

Bảng 8: Số máy ATM, POS và số thẻ trên đầu người ở một số quốc gia năm 2010(máy)