“Phân tích thiệt hại do lũ trên hệ thống sông tỉnh Bắc Giang bằng mô hình HEC – FDA”

Tính c ấp thiết của đề tài: Lũ lụt là một trong những thiên tai đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng và tài sản trình để thống kê, ước tính thiệt hại do lũ lụt gây ra hàng năm cho từng địa

Tác giả xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo đã giảng dậy trong thời gian học cao học tại Trường Đại học Thuỷ lợi, các thầy cô giáo trong Khoa Kinh

tế và Quản lý thuộc Trường Đại học Thuỷ lợi nơi tôi làm luận văn đã tận tình giúp đỡ và truyền đạt kiến thức để tôi có thể hoàn thành được luận văn này

Hà nội, ngày 28 tháng 11 năm 2011

Tác giả

Vũ Ngọc Luân

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu độc lập của bản thân

v ới sự giúp đỡ của giáo viên hướng dẫn Những thông tin, dữ liệu, số liệu đưa

ra trong lu ận văn được trích dẫn rõ ràng, đầy đủ về nguồn gốc Những số liệu thu thập và tổng hợp của cá nhân đảm bảo tính khách quan và trung thực

Hà Nội, ngày 28 tháng 11 năm 2011

Tác gi ả

Vũ Ngọc Luân

M ỤC LỤC

M Ở ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ PHÂN TÍCH KINH TẾ THIỆT HẠI LŨ 5

1.1 Phương pháp tổng quát về tính kinh tế thiệt hại do lũ 5

1.1.1 Mức độ thiệt hại do lũ 5

1.1.2 C ơ sở và phạm vi phân tích kinh tế các dự án phòng chống lũ 6

1.1.3 Đánh giá thiệt hại do lũ lụt 19

1.1.4 Phương pháp tính toán tổng quát 20

1.2 Các nghiên cứu liên quan đến đánh giá thiệt hại lũ 23

1.2.1 Nghiên c ứu sử dụng viễn thám kết hợp GIS 23

1.2.2 Nghiên c ứu của Tổ chức khí tượng thế giới 24

1.2.3 Nghiên c ứu đánh giá của một số nước EU 24

1.2.4 Nghiên cứu đánh giá thiệt hại lũ của Việt Nam 26

1.3 Nghiên cứu mô hình HEC-FDA 27

1.4 Kết luận chương 1 28

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THIỆT HẠI DO LŨ T ẠI CÁC CÔNG TRÌNH THỦY LỢI TRÊN HỆ THỐNG SÔNG TỈNH BẮC GIANG 30

2.1 Khái quát về tình hình lũ lụt trên địa bàn vùng nghiên cứu 30

2.2 Nguyên nhân hình thành lũ, cường độ lũ 32

2.3 Đánh giá những thiệt hại do lũ trong quá khứ 33

2.4 Hiện trạng khu vực ngập lũ tỉnh Bắc Giang 35

2.4.1 Tuyến sông Cầu 37

2.4.2 Lòng d ẫn sông Thương 39

2.4.3 Lòng d ẫn sông Lục Nam 42

2.5 Các đặc điểm thủy văn vùng nghiên cứu 43

2.5.1 Mạng lưới sông ngòi 43

2.5.2 Các sông trục nội đồng 44

2.5.3 Đặc điểm thủy văn dòng chảy 45

2.6 Tình hình mưa lũ và thiệt hại 47

2.6.1 Nguyên nhân hình thành l ũ 47

2.6.2 Phân tích các hình th ế thời tiết gây lũ cực lớn 48

2.6.3 Tình hình thời tiết gây lũ đã xảy ra trên địa bàn Bắc Giang 49

2.6.4 Tình hình lũ trên các sông 50

2.6.5 Các tr ường hợp lũ đã xảy ra ở quá khứ 55

2.6.7 S ự gặp gỡ mưa nội đồng và lũ ngoài sông 57

2.7 Kết luận chương 2 57

CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH THIỆT HẠI DO LŨ THEO CÁC KỊCH BẢN PHÒNG LŨ BẰNG MÔ HÌNH HEC – FDA VÀ ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP GIẢM THIỂU 59

3.1 Phương pháp tính toán thiệt hại do lũ bằng mô hình HEC-FDA 59

3.1.1 Các bước tính toán 59

3.1.2 S ơ đồ tính toán 60

3.1.3 Phân tích thi ệt hại do lũ gây ra 64

3.2 Ứng dụng mô hình tính toán thiệt hại lũ 65

3.2.1 Số liệu vào 65

3.2.3 Phân tích k ết quả 72

3.3 Ứng dụng mô hình phân tích kinh tế lũ 76

3.3.1 Ph ương án xây dựng hồ Vân Lăng+ hồ Nà Lạnh 76

3.3.2 Phương án lên đê 77

3.3.3 Phương án lên đê+ hồ chứa 78

3.3.4 Phân tích kinh t ế 80

3.3.5 So sánh các ph ương án phòng, chống lũ 80

3.4 Đề xuất các phương án chống lũ tỉnh Bắc Giang 83

3.5 Kết luận về các phương án phòng, chống lũ tỉnh Bắc Giang 87

3.5.1 Phương án cải tạo các tuyến đê hạ du: 87

3.5.2 Ph ương án xây dựng hồ Nà Lạnh 89

3.5.3 Ph ương án nâng cấp, cải tạo các công trình 89

3.6 Kết luận chương 3 89

Tổng sản phẩm quốc nội

DANH M ỤC BẢNG, HÌNH Danh m ục Bảng

Bảng 2-1 Lưu lượng TBNN 46

Bảng 2-2 Lưu lượng lớn nhất trong các tháng mùa lũ 47

Bảng 2-3 Mực nước báo động tại các trạm 50

Bảng 2-4 Lưu lượng lớn nhất trong các tháng mùa lũ 53

Bảng 3-5 Mực nước MAX- phương án 1 (PA1) 81

Bảng 3-6 Mực nước MAX- phương án 2 (PA2) 82

Bảng 3-7 Mực nước MAX- phương án 3 (PA3) 83

Danh m ục Hình Hình 1.1 Đường quan hệ P% ~ QMax 21

Hình 1.2 Quan hệ QMax~ ZHHạ Lưu 21

Hình 1.3 Quan hệ ZHạ Lưuvới mức độ thiệt hại khi chưa có biện pháp phòng lũ 22

Hình 1.4 Quan hệ giữa mức độ thiệt hại khi chưa có biện pháp phòng lũ và P% 22

Hình 1.5 Xác định thu nhập từ biện pháp phòng lũ và P% 23

Hình 3-1 Sơ đồ khối tính kinh tế lũ trong FDA 60

Hình 3-2 Mực nước lũ theo thống kê hằng năm 60

Hình 3-3 Xây dựng đường quan hệ tần suất xuất hiện - mực nước (độ ngập) 61

Hình 3-4 Tính toán thiệt hại do ngập lũ 61

Hình 3-5 Đường mực nước trên sông tương ứng với các tần suất 62

Hình 3-6 Quan hệ thiệt hại - độ ngập tại các khu vực (hộ) 62

Hình 3-7 Đường cong tần suất- thiệt hại 63

Hình 3.9 Sơ đồ tính toán 67

Hình 3-10 Các vùng ngập lũ- tỉnh Bắc Giang 68

Hình 3-11 Quan hệ Thiệt hai- độ ngập của Lúa 70

Hình 3-12 Quan hệ Thiệt hai- độ ngập của nhà cấp 3 70

Hình 3-13 Quan hệ Thiệt hai- độ ngập bối Vũ Xá 71

Hình 3-44 Quan hệ Thiệt hai- độ ngập bối Vân Hà 71

Hình 3-55 Quan hệ Thiệt hai- độ ngập bối Dương Đức 72

Hình 3-16 Thiệt hạido ngập lũ khi thực hiện phương án CT hiện tại 73

Hình 3-17 Thiệt hạido ngập lũ khi thực hiện phương án xây hồ 74

Hình 3-18 Thiệt hại do ngập lũ khi thực hiện phương án lên đê 75

Hình 3-19 Thiệt hại do ngập lũ khi thực hiện phương án lên đê+ xây hồ 76

Hình 3-20 Mức giảm thiệt hại khi thực hiện phương án lũ xây hồ 77

Hình 3-21 Mức giảm thiệt hại khi thực hiện phương án lũ lên đê 78

Hình 3-22 Mức giảm thiệt hại khi thực hiện phương án lũ lên đê+ Xây hồ 79

M Ở ĐẦU

1 Tính c ấp thiết của đề tài:

Lũ lụt là một trong những thiên tai đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng và tài sản

trình để thống kê, ước tính thiệt hại do lũ lụt gây ra hàng năm cho từng địa phương,

Các số liệu về thiệt hại được ước tính được chia ra thành từng hạng mục như các tài

vùng nông thôn (các thiệt hại về nông nghiệp, chăn nuôi), các tài sản về cơ sở hạ

tầng (đường bộ, đường sắt, cầu cống ) Các số liệu về thiệt hại tại từng khu vực được điều tra và sau đó được tổng hợp lên cho từng địa phương hoặc từng lưu vực sông Các số liệu được lưu trữ dưới dạng số sử dụng phần mềm Microsoft Exel Nhìn chung phân tích kinh tế lũ trong các dự án quy hoạch cũng như thiết kế các công trình lũ trong nước đều có chung phương pháp luận là tính toán lợi ích các công trình phòng chống lũ mang lại bằng với hiệu số thiệt hại do lũ gây ra trước và sau khi có công trình

mỗi một dự án lại có các cách tính toán thiệt hại do ngập lũ gây ra khác nhau

từng mức nước lũ khác nhau dựa trên số liệu điều tra của 5 năm có số liệu thống kê

do lũ Dự án mới chỉ xem xét các thiệt hại về vật chất như tài sản cố định và giá trị

sản xuất trong khu vực (GDP) mà không đưa thiệt hại về người vào để tính toán

báo thiệt hại do lũ từ các số liệu thống kê, điều tra trên địa bàn vùng nghiên cứu Các loại thiệt hại được đưa vào xem xét bao gồm thiệt hại về người, thiệt hại về tài

sản cố định, thiệt hại về sản xuất công nghiệp, nông nghiệp, du lịch Tuy nhiên việc

xác định thiệt hại còn đơn giản, chưa xem xét đến ảnh hưởng thời gian ngập lụt và

độ sâu ngập lụt đến giá trị bị thiệt hại

Trên thế giới có nhiều phương pháp được sử dụng để ước tính thiệt hại do lũ

phương pháp nào được coi là tiêu chuẩn thống nhất để đánh giá thiệt hại do lũ Hiện

tích kinh tế

Mô hình tính toán thiệt hại và phân tích kinh tế lũ HEC-FDA, mô hình này hiện đã được ứng dụng ở Nhật và các nước ở châu Á có thể cung cấp cho chúng ta các công

cụ tính toán thiệt hại và phân tích kinh tế lũ hiện đại hơn Đây là phần mô hình tập trung vào nghiên cứu, ứng dụng trong luận văn

Vì vậy học viên đã chọn đề tài “Phân tích thiệt hại do lũ trên hệ thống sông

lũ

2 M ỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI

nghiên cứu

3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- - Thu thập, tổng hợp số liệu, phân tích kết quả

4 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

- Ý nghĩa khoa học: Đề tài là hệ thống hóa những cơ sở lý luận và thực tiễn là tài liệu nghiên cứu hữu ích cho hoạt động đánh giá tác động và phòng chống lũ

- Ý nghĩa thực tiễn: Đề tài đã nghiên cứu đánh giá tác động thiệt hại của lũ cho khu ngập lũ Lục Ngạn Bắc Giang và đề xuất giải pháp giảm thiểu

5 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN

- Phạm vi nghiên cứu: Các thiệt hại do lũ gây ra trên các lưu vực sông tại

tỉnh Bắc Giang

6 K ẾT QUẢ DỰ KIẾN ĐẠT ĐƯỢC

 Về lý luận: Khái quát những vấn đề lý luận cơ bản mô tình tính và phân tích

thiệt hại do lũ tại các lưu vực sông

 Về thực tiễn:

- Tổng quan thiệt hại do lũ, hiện trạng các hồ chứa tại các lưu vực sông tỉnh

Bắc Giang

- Trên cơ sở phân tích thực trạng, luận văn đưa ra các kịch bản phòng chống lũ

và tính toán thiệt hại do lũ cho các kịch bản đó cho một khu vực cụ thể : khu ngập

lũ Lục Ngạn Bắc Giang

- Đề xuất một số biện pháp giảm thiểu thiệt hại do lũ trên khu vực

7 N ỘI DUNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN

Để đạt được mục tiêu đề ra, đề tài dự kiến thực hiện các nội dung nghiên cứu sau đây:

Chương 1: Cơ sở phân tích kinh tế thiệt hại lũ

Chương 2 : Thực trạng thiệt hại do lũ và hiện trạng các công trình thủy lợi trên h ệ thống sông tỉnh Bắc Giang

Chương 3: Phân tích thiệt hại do lũ theo các kịch bản phòng lũ bằng mô hình HEC – FDA và đề xuất các giải pháp giảm thiểu

C HƯƠNG 1: CƠ SỞ PHÂN TÍCH KINH TẾ THIỆT HẠI LŨ

1.1 Phương pháp tổng quát về tính kinh tế thiệt hại do lũ

1.1.1 Mức độ thiệt hại do lũ

Lũ lụt là một trong những thiên tai gây thiệt hại lớn đến con người, tài sản và môi trường ở nước ta Đánh giá mức độ thiệt hại, mất mát do lũ gây ra, từ đó có

hoạch thuỷ lợi nói riêng Tuỳ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của lũ lụt và sự chuẩn

bị của những vùng bị ảnh hưởng, quá trình đánh giá phải được thực hiện dưới nhiều hoàn cảnh khác nhau liên quan đến sự thay đổi của các điều kiện vật lý, áp lực thời gian

Thông thường, việc đánh giá thiệt hại lũ phải được thực hiện ngẫu nhiên Đánh giá thiệt hại do lũ sẽ tạo cơ sở cho việc tái quy hoạch và cho những quyết định đổi

bản là được quan sát nhằm hạn chế sự dự tính không thực tế

Thiệt hại do lũ liên quan đến các thiệt hại vật lý của công cộng hoặc tài sản tư như cơ sở hạ tầng, nhà cửa, xe cộ, v.v bị phá huỷ trực tiếp do nước lũ ở các mức sơ

cấp và thứ cấp: (i) thiệt hại trực tiếp như nhà cửa, cơ sở hạ tầng, v.v (ii) thiệt hại gián tiếpliên quan đến như tình trạng chia cắt giao thông, thiệt hại do kinh doanh đình trệ, thiệt hại từ các thu nhập khác

Thi ệt hại, giảm hoặc chia cắt:

thông, giao thông, điện, dịch vụ giáo

dục, sức khoẻ

- Gia tăng tắc đường và chi phí

- Gia tăng chi phí các dịch vụ

- Thiếu hụt lương thực và vật dụng khác

Đánh giá thiệt hại do lũ lụt đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng lợi ích

giữa sự cần thiết cho phát triển đối với một vùng nào đó và mức độ rủi ro do lũ lụt

mà cộng đồng sẵn sàng chấp nhận Trong hoàn cảnh này, thiệt hại do lũ lụt trở thành nhân tố quan trọng trong việc đánh giá lợi ích thực mà cộng đồng có thể nhận được do việc sử dụng vùng đất trong việc chậm lũ, phân lũ

1.1.2 Cơ sở và phạm vi phân tích kinh tế các dự án phòng chống lũ

1) Cơ sở kinh tế của dự án phòng chống lũ

Mục đích của các biện pháp phòng chống lũ là làm giảm nhẹ các tác động bất lợi gây ra bởi lũ lụt Các biện pháp này có thể bao gồm các công việc mang tính chất vật lí như xây dựng đê, nâng cấp đê, xây dựng các công trình bảo vệ bờ; hay chúng có thế là các công việc phi vật lí như hệ thống cảnh báo sớm, giáo dục nhận

thức của cộng đồng Mục tiêu của các biện pháp này là nhằm hạ thấp khả năng xảy

ra lũ lụt cho một khu vực được bảo vệ cũng như giảm thiểu thiệt hại có thể xảy ra với một trận lũ nhất định Các dự án được trù định thuộc lĩnh vực thuỷ lợi sẽ chỉ bao gồm các tiểu dự án phòng chống lũ lụt mang tính vật lí như gia cố hệ thống đê điều hiện có hay xây dựng mới các công trình phòng chống lũ tương tự

Quá trình triển khai thực hiện một dự án phòng chống lũ, cũng như bất kỳ dự án đầu tư nào khác, đòi hòi các tài nguyên dùng cho mục đích đó Thông thường, sự phân định tài nguyên cần dùng là kết quả các giao dịch cá nhan diễn ra trên một thị trường kinh tế Tuy nhiên, nếu thị trường thất bại trong việc thực hiện các chức năng của nó, ví dụ như khi có sự hiện diện của lợi ích công cộng, thì tài nguyên sẽ không được phân định theo một kiểu kinh tế tối ưu Sự thất bại của các cơ chế thị trường trong việc phân định các tài nguyên khiến cho các nhu cầu của xã hội được thoả mãn là nhân tố căn bản trong hoạt động của ngân hàng (theo Ngân hàng Phát triển Châu Á, 1997)

Các lợi ích công cộng được đặc trưng bởi tính chất không thể loại trừ và tính không thể thiếu Tính không thể thiếu là tính chất mà một khi lợi ích được cung cấp

từ ban đầu thì khi có thể loại trừ những người không phải trả tiền ra khỏi quá trình hưởng lợi ích đó Tính không thể loại trừ là tính chất mà sự hưởng thụ lợi ích của một người nào đó sẽ không loại trừ sự tiêu dùng của người khác Một khi nguồn lợi được cung cấp, tất cả mọi người trong khu vực được được bảo vệ sẽ hưởng thụ lợi ích đó, và việc có thêm nhiều người chuyển đến khu vực được bảo vệ sẽ không làm giảm đi sự hưởng thụ lợi ích của bất kì ai từ quá trình kiểm soát lũ

Một cách tổng quát, các biện pháp phòng chống lũ được mô tả như có các đặc tính không thể thiếu và không thể loại trừ của lợi ích công cộng Những sự can thiệp mang tính chất đúng đắn cần thiết phải đảm bảo sự phòng thịnh tài nguyên phù hợp với các mục tiêu của xã hội Các lợi ích công cộng thường được trông đợi cung cấp bởi chính phủ (theo Pearce, 1994) Các cơ quan nhà nước cung cấp nguồn lợi có vẻ

sẽ hoạt động với những mục tiêu khác nhau hơn là mục tiêu thụ lợi tối đa như lệ thường; ví dụ như sự dự phòng một loại hàng hoá vì những lí do nhân đạo Cuối

cùng còn một vấn đề là làm thời nào tối ưu hoá việc cung cấp một loại lợi ích công cộng nhất định và với chi phí nào

Bằng cách tiến hành một phép phân tích các lợi ích và các chi phí kinh tế của các dự án, các tài nguyên hiếm có thể được phồn thịnh theo một cách làm cho những lợi nhuận xã hội ròng là tối đa Hiện nay, những lợi ích của việc phòng chống lũ chủ yếu được đánh giá sử dụng phương pháp thiệt hại tài sản tránh được (Young, 1996) Những lợi ích từ thiệt hại tài sản tránh được đánh giá bằng sự chênh lệch giữa những mất mát xảy ra khi có và không có các biện pháp bảo vệ Phương pháp này tập trung chủ yếu vào giá trị giảm đi của khoản thiệt hại thực tế có thể xảy

ra khi lũ lụt nếu mọi biện pháp bảo vệ được triển khai Bằng cách này, phương pháp

đánh giá lợi ích thiệt hại tỡn sản tránh được bằng cách tiếp cận có dự án và không

có dự án để quản lí phân tích kinh tế các dự án

2) Phạm vi phân tích kinh tế

Có hai lí do chủ yếu để tiến hành một phép phân tích kinh tế cho một dự án phòng chống lũ Lý do thứ nhất là nhằm đảm bảo cho các tài nguyên hiếm được sử dụng theo cách sẽ đáp ứng kinh tế nhất và hiệu quả nhất các mục tiêu phát triển tổng thể và của ngành Một dự án phòng chống lũ là một dự sán sản xuất gián tiếp, trong đó những yếu tố đầu ra không được đem buôn bán trên thị trường có cạnh tranh (theo Ngân hàng Phát triển Châu Á, 1997) Trong trường hợp một dự án sản xuất gián tiếp, những sự lựa chọn được tiến hành giữa nhiều phương án mà cùng đem lại một mức độ đầu ra như nhau Phép phân tích kinh tế sẽ được dùng để chọn lựa phương án sử dụng ít tài nguyên nhất

vàng về kinh tế của dự án Điều này liên quan tới sự bền vững của lợi nhuận ròng của dự án trong trường hợp những ưu đãi được cung cấp sẵn và có sự tiếp thu môi trường đầu tư bên ngoài trong suốt quãng đời của dự án Những ưu đãi được cung cấp có nghĩa là dự án đưa ra đầy đủ những lợi ích để khuyến khích sự tham gia của mọi người Sự tiếp thu môi trường đầu tư bên ngoỡi nghĩa là nếu dự án có bất kì tác

động môi trường nào thì một cơ chế sẽ được áp đặt để cho những lợi ích và chi phí gây ra bởi tác động đó sẽ được chi trả hoặc bù đắp đầy đủ Điều này cũng liên quan tới sự phân phối những lợi ích và chi phí của dự án

3) Phân tích Chi phí - Lợi ích của các dự án

Phân tích lợi ích - chi phí được định nghĩa là "một sự ước lượng và đánh giá lợi nhuận ròng tương ứng với những phương án khác nhau để đạt được những mục đích cộng đồng" (theo Sassone và Schaffer, 1978) Phân tích lợi ích - chi phí là một bộ rất nhiều những kĩ thuật sử dụng để đánh giá những chi phí và lợi ích của các dự án,

và để quyết định xem phương án nào là tối ưu Kỹ thuật sử dụng để đánh giá chi phí

và lợi ích phụ thuộc vào kiểu của phép phân tích lợi ích và chi phí Việc quyết định phương án tối ưu là đối tượng của nhiều tiêu chí đánh giá thuộc nhiều loại khác nhau Những tiêu chí quyết định này sẽ chỉ ra được cả khả năng dự án có vững vàng

về kinh tế hay không Kĩ thuật hay dùng của Ngân hàng Phát triển Châu Á là kĩ thuật giá trị hiện tại ròng (NPV) và tỉ lệ nội hoàn kinh tế (EIRR) (theo Ngân hàng Phát triển Châu Á, 1997)

Giá trị hiện tại ròng khấu trừ dòng lợi nhuận ròng của một dự án vào giá trị hiện tại của nó Quá trình khấu trừ được hỗ trợ bởi tỉ lệ triết khấu Chừng nào giá trị NPV còn dương thì quyết định dự án là hợp lí Giữa những phương án khác nhau của dự án thì phương án có giá trị NPV cao nhất là phương án tối ưu

Tỉ lệ nội hoàn kinh tế là tỉ lệ khấu trừ, sẽ làm giảm dòng lợi nhuận ròng của một

dự án về 0 (theo Ngân hàng Phát triển Châu Á, 1997) Để có thể chấp nhận một dự

án, giá trị EIRR phải lớn hơn chi phí cơ hội của tiền vốn Cần phải chú ý rằng giá trị NPV và EIRR không phải là hai tiêu chí quyết định duy nhất được sử dụng bởi còn

có các khía cạnh khác của các tiêu chí quyết định liên quan đến những tác đôngj của

dự án như các vấn đề về xoá đói giảm nghèo, bình đẳng giới, và bảo vệ môi trường Những vấn đề này, đặc biệt là vấn đề xoá đói giảm nghèo, sẽ được quan tâm đặc biệt đến chiến lược phát triển của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Các thành phần chi phí và lợi ích

Lợi ích và chi phí cần phải được nhận định cho cả hai trường hợp: bối cảnh có

dự án và bối cảnh không có dự án Trường hợp bối cảnh không có dự án là tình huống hay xảy ra nhất khi không có dự án Trong khi một sự điều chỉnh tình hình hiện tại có thể được sử dụng như một cơ sở cho trường hợp không có dự án, cần thận trọng khi kết hợp những thay đổi theo thời gian Trường hợp không có dự án tạo nên nền tảng để so sánh các phương án khác nhau của dự án và là giống hệt nhau đối với mỗi phương án khác nhau Theo cách này sẽ xác định được dự án tối

ưu theo những tiêu chí đánh giá về kinh tế

Phương pháp tiến hành một phân tích kinh tế cho một dự án liên quan tới một phân tích những lợi ích và chi phí của dự án đối với xã hội Để hỗ trợ cho phân tích này, những lợi ích và chi phí của dự án cần phải được định giá trị lại theo giá trị kinh tế, chứng không phải theo giá tài chính Giá trị kinh tế đại diện cho giá trị thực của một dự án đối với quốc gia Để có thể so sánh những lợi ích và chi phí (cũng như các phương án dự án khác nhau), những lợi ích và chi phí cần phải được xác định giá trị bằng một thước đo chung

- Nghiên cứu khảo sát để thu nhập dữ liệu và thông tin

Khi không có thông tin, việc nghiên cứu khảo sát cần được tiến hành để thu thập những dữ liệu và thông tin kinh tế và tài chính cần thiết cho việc phân tích Các nghiên cứu khảo sát được tiến hành để thu thập thôngn tin và dữ liệu cần thiết để xây dựng hồ sơ kinh tế của vùng được bảo vệ bởi dự án phòng chống lũ Các phân tích thống kê thông thường đòi hỏi phải tiến hành ít nhất 30 nghiên cứu để

có thể có một kết quả thống kê hợp lí, chuẩn xác Trong trường hợp chỉ có một vài nghiên cứu được tiến hành, thực tế đó cần phải được trình bầy trong phân tích kết quả và tiến hành một phép kiểm tra độ nhạy để bủ đắp cho sự hạn chế về số lượng

dữ liệu đầu vào

Do các nghiên cứu khảo sát có thể rất tốn kém và tiêu tốn thời gian, nên cần phải tập trung các câu hỏi trong nghiên cứu vào những thông tin cần thiết cho phân

tích Việc xây dựng một danh sách dữ liệu và thông tin cần thiết trước khi soạn thoản nghiên cứu khảo sát sẽ hỗ trợ trong việc tập trung vào trọng tâm nghiên cứu Sau khi hoàn thành thiết kế nghiên cứu khảo sát, cần tiến hành một kiểm tra thử để đảm bảo các câu hỏi được viết ra rõ ràng và sẽ thu được những thông tin mong đợi

- Định giá và đánh giá giá trị các tài sản, của cải và nguồn lợi

Để đưa ra giá trị chính xác của những yếu tố đầu vào và đầu ra của dự án, giá của những nguồn cung cấp và nhu cầu cần phải được điều chỉnh theo những tác động của cấu trúc thị trường hoặc sự điều hành thương mại có thể gây ra sự khác nhau giữa giá kinh tế và giá tài chính Trong phân tích kinh tế, giá đã được điều chỉnh để phản ánh cả những biến dạng do sự can thiệp của thị trường hoặc chính

sách của chính quyền được gọi là giá mờ

Những yếu tố đầu ra của dự án được xác định giá trị theo những cách khác nhau tuỳ thuộc vào loại yếu tố đầu ra của quá trình sản xuất của dự án Yếu tố đầu ra có thế mang tính lợi nhuận, cũng có thể là phi lợi nhuận Những yếu tố đầu ra mang tính lợi nhuận được thêm vào nguồn cũng đang có trong trường hợp không-có-dự-

án Những yếu tố đầu ra phi loại nhuận lại thay thế cho những hình thức khác nhau

của nguồn cung Nếu yếu tố đầu ra mang tính lợi nhuận, giá bóng sẽ dựa trên giá

nhu cầu của yếu tố đầu ra, bao gồm tất cả các loại thuế tiêu thụ và không tính bất cứ

khoản trợ cấp nào cho người mua Nếu yếu tố đầu ra là phi lợi nhuận, giá bóng sẽ dựa trên giá cung cấp của các hình thức khác nhau của nguồn cung trừ đi thuế sản

xuất, và bao gồm tất cả các khoản trợ cấp cho các hình thức khác nhau của nguồn cung

Yếu tố đầu ra của một dự án phòng chống lũ thường là nguồn lợi cộng đồng phi

thương mại, mang tính lợi nhuận Vì vậy một trị giá của lợi nhuận kinh tế là không

có được một cách trực tiếp, nhưng lại được xác định nhờ phương pháp khả năng sẵn

sàng chi trả Khả năng sẵn sàng chi trả là một khoản tối đa mà người tiêu dùng sẵn

sàng chi trả cho một loại hàng hoá hay dịch vụ Lợi ích kinh tế của một dự án phòng chống lũ được tính bằng sự thay đổi trong thiệt hại dự kiến do lũ lụt Thiệt hại dự

kiến lại được tính toán bằng cách sử dụng những giá trị của tài sản, hàng hoá, dịch

vụ mà được bảo vệ bởi dự án Những loại hàng hoá và dịch vụ được bảo vệ này vừa

có thể có khả năng thương mại hoá, cũng có thể là không cso khả năng thương mại hoá Những loại hàng hoá và dịch vụ được bảo vệ được sản sinh ra nhờ dự án này là mang tính lợi nhuận theo cách hiểu rằng bằng cách làm giảm thiệt hại dự kiến, dự

án đã làm tăng yếu tố đầu ra dự kiến Thêm vào đó, nếu đất đai được cải tạo và đưa vào sản xuất thì yếu tố đầu ra cũng mang tính lợi nhuận

Nhu cầu về phòng chống lũ được xuất phát từ sự giảm đi trong thiệt hại dự kiến

của các hoạt động kinh tế trong khu vực được bảo vệ Giá trị ước tính của thiệt hại

do lũ giảm đi đại diện cho toàn thể thước đo khả năng sẵn sàng chi trả của công

trình phòng chống lũ đòi hỏi bởi mọi người trong khu vực được bảo vệ Nghĩa là theo lí thuyết, những người được hưởng lợi từ dự án phòng chống lũ sẽ sẵn sàng chi trả một khoản tiền cho phòng chống lũ, vừa đủ bằng khoản thiệt hại mà họ sẽ không còn phải chịu do hậu quả của lũ lụt Nhu cầu trong tương lai về các biện pháp phòng chống lũ sẽ liên quan trực tiếp tới các hoạt động kinh tế trong tương lai Những hoạt động này bao gồm sự gia tăng dân số, tăng số lượng nhà cửa, thâm canh trong nông nghiệp, gia tăng sản xuất công nghiệp, và hoạt động dịch vụ hiệu quả hơn

Các yếu tố đầu vào của dự án có thể mang tính phi lợi nhuận hoặc mang tính lợi nhuận Các yếu tố đầu vào phi lợi nhuận là những yếu tố không mang tính cạnh tranh bởi người tiêu dùng khác Các yếu tố đầu vào mang tính lợi nhuận là những yếu tố mang tính cạnh tranh rõ rỡng Nó có thể đòi hỏi sự gia tăng trong sản xuất nội địa thứ yếu đầu vào đó, hoặc sự gia tăng trong số lượng nhập khẩu Các yếu tố đầu vào được xác định giá trị theo cách ngược với yếu tố đầu ra Các yếu tố đầu vào

mang tính phi lợi nhuận có giá bóng dựa trên giá nhu cầu đã được điều chỉnh Các yếu tố đầu vào mang tính lợi nhuận được xác định giá trị dựa trên giá cung cấp đã

được điều chỉnh Nghĩa là, giá cung cấp cho lượng sản phẩm nội địa tăng thêm cho

một thứ hàng hoá phi thương mại, hoặc giá xuất nhập khẩu cho một thứ hàng hoá thương mại

- Giá kinh tế của lao động

Lao động được chia làm hai chủng loại là hiếm và dư thừa Lao động hiếm đại

diện cho những người có thể tìm công việc khác tương đối nhanh chóng Lao động

dư thừa đại diện cho những người mà dự kiến phải chờ một khoảng thời gian dỡi

trong khi tìm việc Với lao động hiếm, giá kinh tế là lương hiện có của lao động bao gồm cả các khoản trợ cấp, phúc lợi Đó là tổng chi phí mà các ông chủ trả để thuê nhân công Mặt khác, với lao động dư thừa, giá kinh tế có thể được đại diện bởi giá trị của thiệt hại sản phẩm đầu ra thực chất

- Giá kinh tế của đất đai

Chi phí cơ hội của đất đai là thước đo thích hợp của quá trình tính toán giá trị đất đai Chi phí cơ hội là giá trị của sản xuất được tiến hành trên mảnh đất đó khi không có dự án Nếu không có hoạt động sản xuất nào diễn ra trên một mảnh đất thì chi phí cơ hội của nó bằng 0 Nếu hoạt động sản xuất biến mất trên mảnh đất (hoặc chuyển đi chỗ khác) thì chi phí cơ hội là giá trị của sức sản xuất đã mất

- Xác định và định lượng chi phí

+ Chi phí hệ thống

Nếu lợi ích của một dự án chỉ có thể được thấy rõ khi nó là một bộ phận của một hệ thống lớn hơn, thì các lợi ích và chi phí của toàn bộ hệ thống đó cần phải được xem xét Cần nhớ rằng chỉ có chi phí phụ thêm xảy ra trong suốt bối cảnh không có dự án là cần phải xem xét

Với một dự án phòng chống lũ vật lí, các chi phí hệ thống có thể bao gồm cả chi phí cải tạo lại các đoạn khác của đê, xây dựng các công trình đảm bảo sự an toàn cho toàn bộ hệ thống đê

+ Chi phí không hoàn lại

Chi phí không hoàn lại là chi phí phải chịu trước khi quyết định phê chuẩn dự

án được đưa ra Ví dụ như với một dự án phòng chống lũ, chi phí xây dựng ban đầu

của một con đê đã có từ trước sẽ không được tính vào dự án

Với một dự án phòng chống lũ vật lí, chi phí không hoàn lại có thể bao gồm cả chi phí cho các công việc nghiên cứu khảo sát ban đầu cần thiết để xác định đoạn đê xung yếu, nguy cấp

+ Tính ngẫu nhiên

Những sự ngẫu nhiên của giá nói chung không nên tính vào phân tích kinh tế, vì

nó được thực hiện sử dụng giá bất biến Còn những ngẫu nhiên vật lí lại cần được tính đến vì nó đại diện cho các tài nguyên thực tế thêm vào mà có thể cần phải có Với một dự án phòng chống lũ vật lí, những ngẫu nhiên vật lí có thể bao gồm khối lượng đất đắp tăng thêm để đưa đoạn để trở về thiết kế chuẩn của nó

+ Vốn hoạt động

Chỉ có các bản kiểm kê đưa ra những xác nhận thực tế với các tài nguyên quốc gia là cần phải được đưa vào phân tích kinh tế Các chi phí vốn hoạt động tính đến những thứ như hàng dự trữ trong kho và vật liệu, những thứ mà cần cho hoạt động liên tục (không bị gián đoạn) của dự án

Vốn hoạt động cho một dự án phòng chống lũ có thể bao gồm cả vốn cần thiết

để hoạt động các trạm bơm tiêu một khi đã được xây dựng Nghĩa là sau khi lắp đặt,

sẽ còn cần một khoản tiền nhất định để giữ cho các máy bơm trong điều kiện vận hành được

+ Chi trả chuyển khoản

Các chi trả chuyển khoản bao gồm chi phí ảnh hưởng đến sự phân bố chi phí từ một bên đến bên khác trong khi không có bất kì tác động thực tế nào đến các tài nguyên quốc gia Chúng có thể bao gồm các loại thuế và tiền trợ cấp Nếu nhu cầu

về các yếu tố đầu vào của một dự án là phi lợi nhuận thì cần đưa thuế vào giá trị kinh tế của nó Các yếu tố đầu vào phi lợi nhuận không làm tăng nguồn cung của yếu tố đầu vào cho nền, nhưng làm chệch hướng chúng từ những sự tiêu dùng khác bằng cách trả một giá cao hơn Các yếu tố đầu vào mang tính lợi nhuận làm tăng nguồn cung của yếu tố đầu vào hiện có cho nền kinh tế Một cách tương tự, yếu yếu

tố đầu ra là mang tính lợi nhuận, thì giá trị kinh tế cần tính cả giá thị trường và thuế được áp dụng

Với một dự án phòng chống lũ, một ví dụ về thanh toán chuyển khoản có thể là khoản trợ cấp của chính phủ để thanh toán cho khối lượng đất đắp cần thiết cho việc cải tạo đê

+ Sự sụt giá

Trong phân tích kinh tế, các khoản đầu tư thực tế đỏi hỏi phải duy trì các lợi ích của dự án được bao gồm trong dòng chảy tài nguyên Cần tính đến một khoản phụ thu khác được tạo ra nhờ giá trị dư ra của bất kì tài sản nào được thanh lí vào cuối đời dự án Dòng Với một dự án phòng chống lũ vật lí, sự sụt giá có thể là khoản mất mát hàng năm của giá trị của một trạm bơm tiêu; ví dụ như trạm bơm mất 10% của giá trị ban đầu của nó cho mỗi năm hoạt động

+ Chi phí ngoại lai

Chi phí ngoại lai là các chi phí gây ra bởi các quyết định kinh tế của một bên nhưng một bên thứ 3 phải gánh chịu mà không được chi trả đền bù Các yếu tố ngoại lai có thể có kết quả tích cực hoặc tiêu cực Chúng có thể khó được xác định giá trị một cách chính xác và cần làm một báo cáo cho các yếu tố ngoại lai mà không được tính đến trong phân tích kinh tế

Với một dự án phòng chống lũ, một yếu tố ngoại lai có thể được tạo ra bởi dòng thấm từ một dự án phòng chống lũ mà có tác động bất lợi đến khu vực xung quanh

- Xác định và định lượng hiệu ích

Hầu hết các dự án phòng chống lũ sẽ sản sinh ra những sản phẩm đầu ra gián tiếp Những lợi ích này có thể được định lượng chủ yếu thông qua chi phí tiết kiệm được, được tính như giá trị thay thế cho những thiết hại dự kiến tránh được Quy trình đánh giá lợi ích từ những dự án phòng chống lũ được tiến hành tuân theo phương pháp đánh giá thiệt hại tài sản tránh được

+ Xác định khu vực được bảo vệ

Khu vực sẽ được bảo vệ bởi một dự án phòng chống lũ cần phải được xác định

và mô tả Để miêu tả, cần phải đưa ra những nét khái quát về một số vấn đề như địa điểm dự án, dân số, các hoạt động kinh tế, những mối đe doạ lịch sử và hiện hữu, và một bản báo cáo về nhu cầu bức thiết phải có dự án

+ Xây dựng hồ sơ kinh tế của khu vực được bảo vệ

Để có thể đánh giá thiệt hại gây ra bởi lũ lụt thì cần phải có một hiểu biết tổng quát về kinh tế khu vực dự kiến tiến hành dự án phòng chống lũ Hồ sơ kinh tế bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau như nhà đất, nông nghiệp, công nghiệp; và phải đại diện được cho những tài sản trong khu vực được bảo vệ mà có thể bị đe doạ bởi lũ lụt Số liệu cho mỗi lĩnh vực vẫn phải được biên sạon ở một mức độ biên chính trị thích hợp cho việc phân tích, ví dụ như ở mức độ tỉnh thành, quận huyện, hay phường xã các thông tin cần thiết phải bao gồm dân số, thu nhập bình quân đầu

người, giá trị tài sản, các hoạt động sản xuất, các mô hình sản xuất, nhân công, số lượng và kích cỡ nhà cửa Với mỗi hoạt động kinh tế, cần phải thu thập hoặc nghiên cứu đưa ra những dự báo liên quan tới những thay đổi trong tương lai ở mỗi lĩnh vực Điều này sẽ trợ giúp trong việc định rõ tính chất khu vực được bảo vệ trong suốt

Đánh giá về chất lượng dữ liệu có được cũng cần thiết trong khi xây dựng hồ sơ kinh tế Thiếu dữ liệu sẽ đặt ra những hạn chế cho các tính toán để đánh giá lợi ích kinh tế Nếu dữ liệu bị hạn chế, cần thiết phải đặt ra các giả thiết đối với những sự phát triển hiện tại và trong tương lai

Hồ sơ về nhà cửa cần có hai mảng dữ liệu: số lượng nhà cửa trên một đơn vị diện tích khu vực nghiên cứu và giá trị tài sản của hộ gia đình Có thể tiến hành các khảo sát để thu thập thông tin về giá trị tài sản hộ gia đình Cũng cần đưa ra các đánh giá khả năng bị đe doạ bởi lũ lụt của những tài sản này Kết quả sẽ đưa ra một danh sách về số lượng nhà cửa trên mỗi một hecta diện tích đất cho những mục đích

sử dụng khác nhau trong một xã phường, quận huyện hay tỉnh thành Mỗi ngôi nhà

sẽ mang một giá trị trung bình về tài sản thu được từ những cuộc khảo sát

Hồ sơ về nông nghiệp có thể được xác định theo cách sau Do sản phẩm nông nghiệp biến đổi tuỳ thuộc vào thời điểm trong năm, hồ sơ cần phải tổng hợp những thay đổi này khi chúng xảy ra vào thời gian lũ lụt, ví dụ như các cây trồng đang sinh trưởng hoặc sản phẩm thu hoạch của vụ trước đang lưu trữ trong kho Giá trị của mùa vụ có thể được tính toán bằng cách nhân diện tích sử dụng đất nông nghiệp trên một xã với sản lượng trung bình năm Kết quả tiếp tục được nhân với giá trung bình cho mỗi mùa vụ Còn gia súc và gia cầm được xác định giá trị cùng bằng cách nhân giá của chúng trên thị trường với tổng số lượng bán ra trên một đơn vị diện tích đất nông nghiệp

Hồ sơ công nghiệp có thể được tính toán sử dụng những thống kê chính thức về tài sản của các đơn vị công nghiệp nhà nước, tư nhân, và đơn vị thuộc sở hữu của nhà đầu tư nước ngoỡi Sản phẩm của mỗi lĩnh vực công nghiệp được tính bằng tổng sản phẩm đầu ra của công nghiệp trên một đơn vị diện tích Do lũ lụt có thể gây trở ngại tạm thời với các hoạt động sản xuất, số liệu sản phẩm đầu ra có thể chia

thiết không có biến đổi sản phẩm theo mùa

Nếu có những số liệu chi tiết hơn, có thể kể đến những biến đổi sản phẩm theo mùa trong tính toán

+ Tần suất lũ, xác suất hư hỏng của đê và đặc trưng các trận lũ

Những thông tin liên quan đến các tác động được dự đoán của dự án tới lũ và đặc tính của một trận lũ có khả năng xảy ra trong tương lai cần phải được thu thập Cần thu thập số liệu trên một phạm vi gồm tất cả những mức độ khác nhau của lũ lụt mà dự án được dự báo là sẽ ảnh hưởng Ví dụ như một dự án cải tạo đê có thể có ảnh hưởng tới những trận lũ có mức nước sâu 10m trở lên Không cần thu thập những thông tin về những trận lũ thấp hơn mức có thể bị ảnh hưởng bởi dự án phòng chống lũ Cần chú ý để mức độ những thông tin thu thập về các trận lũ là như nhau Theo cách này, thông tin được thu thập về xác suất lũ, xác suất hư hỏng của

đê, và đặc trưng trận lũ cho các mức nước lũ tại 11m, 12m, 13m chẳng hạn Điều này sẽ làm cho các tính toán cần thiết để xác định lợi ích kinh tế dễ dàng hơn Tần suất lũ cần phải được tính toán cho cả trường hợp có và không có bối cảnh

dự án Nếu tồn tại các con đê trong khu vực được bảo vệ, thì xác suất hư hỏng của

đê với những cấp lũ khác nhau cũng cần được tính toán Xác suất hư hỏng của đê cần phải được tính toán cho cả trường hợp có và không có bối cảnh dự án Tần suất

lũ và xác suất hư hỏng của đê là những mảng chủ chốt trong những thông tin cần thiết để tính toán những lợi ích của một dự án phòng chống lũ

Ích lợi trực tiếp của một dự án phòng chống lũ là giảm được xác suất của một trận lũ xảy ra trong khu vực được bảo vệ Xác suất xảy ra lũ lụt trong khu vực được bảo vệ lại là giao của xác suất hư hỏng của đê và tần suất lũ Thước đo của lợi ích của một dự án phòng chống lũ là sự giảm bớt, hay thay đổi, trong thiệt hại của một trận lũ có thể xảy ra Thiệt hại dự báo của lũ lụt đơn giản chì là trọng số trung bình của thiệt hại tiềm năng do lũ và xác suất xảy ra sự kiện lũ

Nếu dự án không ảnh hưởng tới tần suất lũ hoặc nếu không có công trình bảo vệ nào có khả năng hư hỏng, thì cần đưa ra ước lượng (đánh giá) về giá trị thiệt hại giảm đi Ví dụ như nếu một hệ thống cảnh báo sớm được vận hành thì thiệt hại sẽ giảm đi một vài phần trăm bởi mọi người sẽ có thể tiến hành hiệu quả hơn những hành động bảo vệ

+ Diện tích ngập lụt, chiều sâu ngập, thời gian ngập, và tác động đến thiệt hại

Thông tin về đặc trưng những trận lũ tiềm năng cần phải được thu thập, bao gồm cả diện tích ngập lụt, chiều sâu ngập, và thời gian trận lụt, với những mức nước lũ khác nhau Tuy nhiên không thể tính toán chính xác xác suất lũ hay vị trí xảy ra lũ lụt Trong trường hợp đó cần sử dụng thông tin về tình trạng lũ có khả năng nhất, được tin tưởng nhất rằng sẽ xảy ra

Các giả thiết liên quan tới những thiệt hại tiền năng do lũ lụt cũng cần phải được đưa ra Chúng bao gồm mất mát tiềm năng về nhà cửa, sản phẩm và tài sản vật chất đối với công nghiệp, và mất mát về sản phẩm nông nghiệp Những mất mát này

bị rỡng buộc chặt chẽ vào độ lớn của lũ có thể xảy ra Các chuyên gia giàu kinh nghiệm, các thương nhân, và các quan chức có thể đưa ra những đề nghị về việc bao nhiêu hạng, loại cần thiết để biểu diễn hết những thiệt hại đa dạng có thể xảy ra

1.1.3 Đánh giá thiệt hại do lũ lụt

Thiệt hại lớn nhất hàng năm được tính toán bằng cách kết hợp hồ sơ số liệu thu thập được và những giả thiệt hại được dự kiến Phương trình sau là một cách biểu diễn bằng toán học của các giả thiết hại và những hồ sơ lĩnh vực kinh tế đã được trình bày ở các phần trước Thiệt hại dự kiến lớn nhất cho một xã được tính bởi phương trình sau:

EADc= αHHA + η(β[θ(qsps)] + Σχ(LPL)) + a(mg + γd) + δBT + KΣZ (6.1) Trong đó:

EAD = thiệt hại hàng năm lớn nhất dự kiến cho xã C;

c = xã C;

a= diện tích đất thành thị có người ở bị ngập lụt;

η = đất nông nghiệp trong vùng ngập lụt;

α = thiệt hại giả thiết về tài sản hộ gia đình;

HH =số hộ gia đình trong khu vực ngập lụt;

A = giá trị tài sản trung bình cho một hộ gia đình;

β = thiệt hại giả thiết về nông nghiệp;

s = sản lượng vụ đông xuân;

f = sản lượng vụ mùa lũ;

θ = sản lượng giả thiết trong kho của vụ đông xuân;

q = sản lượng thu hoạch trên một hecta;

p = giá một đơn vị sản phẩm;

X = thiệt hại giả thiết về gia súc;

L = số đầu gia súc trên một hecta đất nông nghiệp;

m = số tháng sản xuất công nghiệp bị ảnh hưởng;

g = tổng sản phẩm công nghiệp hàng tháng trên một hecta;

Y = thiệt hại giả thiết về tải sản công nghiệp;

d = giá trị tài sản công nghiệp;

δ = thiệt hại giả thiết về thương mại;

B = số lượng của hàng cửa hiệu trong khu vực ngập lụt;

T = giá trị tài sản bình quân cho một cửa hiệu;

k = tỉ lệ phần trăm đường sá hư hỏng giả thiết;

z = chiều dài mỗi đoạn đường trong khu vực ngâp lụt

1.1.4 Phương pháp tính toán tổng quát

Phương pháp tính toán tổng quát dựa trên cơ sở đánh giá lợi nhuận dự án bằng thiệt hại về tài sản phòng tránh được Xác định lợi ích do giảm thiệt hại lũ (còn gọi là Thu nhập trung bình năm từ nhiệm vụ phòng lũ hạ du) sẽ được ước tính trên cơ sở cho rằng phần thu nhập này chính là phần chi phí do tác hại của lũ gây ra ở hạ lưu khi chưa có công trình phòng lũ Như vậy, thực chất muốn tính phần thu nhập này, thì cần phải tính chi phí thiệt hại do lũ gây nên

Chi phí thiệt hại do lũ gây nên bao gồm các khoản:

- Thiệt hại về tài sản do lũ gây nên Thiệt hại này được đánh giá bằng giá trị bỏ

ra để thay thế, sửa chữa tài sản bị mất mát, hư hỏng sau lũ

- Thiệt hại về mùa màng được đánh giá bằng giá trị trên thị trường lương thực, hoa màu đáng lẽ được thu hoạch nếu không có lũ tỡn phá

- Thiệt hại do đình trệ quá trình sản xuất, lưu thông của vùng lũ trong thời gian

Hình 1.1 Đường quan hệ P% ~ Q Max

Bước 2: Xây dựng đường quan hệ giữa lưu lượng đỉnh lũ và cao trình mực

nước hạ lưu QMax ~ Z

hl

Hình 1.2 Quan hệ QMax~ ZH Hạ Lưu

Bước 3: Xây dựng đường quan hệ giữa cao trình mực nước hạ lưu với mức độ

thiệt hại do lũ khi chưa có biện pháp phòng lũ

Hình 1.3 Quan hệ Z Hạ Lưu với mức độ thiệt hại khi chưa có biện pháp phòng lũ

Bước 4: Xây dựng đường quan hệ giữa mức độ thiệt hại do lũ khi chưa có biện

pháp phòng lũ với tần suất tính toán Dt = f(P%)

Hình 1.4 Quan hệ giữa mức độ thiệt hại khi chưa có biện pháp phòng lũ và P% Bước 5: Xây dựng đường quan hệ giữa mức độ thiệt hại do lũ khi đã có biện

pháp phòng lũ với tần suất tính toán DS = f(P%)

Bước 6: Tính hiệu số về hoành độ giữa hai đường DS = f(P%) và D

t = f(P%), đó chính là thu nhập từ nhiệm vụ phòng lũ của dự án ứng với 1 tần suất nhất định

Hình 1.5 Xác định thu nhập từ biện pháp phòng lũ và P%

Hiệu ích phòng lũ ứng với tần suất xuất hiện lũ khác nhau:

Trị số tổn thất do lũ gây ra được giảm nhỏ sau khi xây dựng xong công trình phòng

lũ chính là lợi ích phòng lũ Sau khi xây dựng công trình, sẽ có các trận lũ xuất hiện ứng với các tần suất khác nhau thì có giá trị lợi ích phòng lũ khác nhau

1.2 Các nghiên cứu liên quan đến đánh giá thiệt hại lũ

1.2.1 Nghiên cứu sử dụng viễn thám kết hợp GIS

Sử dụng viễn thám (RS) và hệ thống thông tin địa lý (GIS) là một trong những công nghệ mới trong việc đánh giá thiệt hại lũ Phương pháp này được tiến hành qua 4 bước (i) ảnh vệ tinh như Radarsat được nắn chỉnh và làm phù hợp với số liệu

từ trường số liệu GIS, (ii) mức độ ngập lụt có thể được lấy từ ảnh SAR kết hợp với cao độ DEM, (iii) phạm vi ngập có thể được chồng với các số liệu như số liệu đất đai từ trường số liệu GIS và (iv) kết quả như bản đồ và các bảng biểu có thể nhận được bằng việc sử dụng GIS Một số nghiên cứu ở Hàn Quốc áp dụng đối với lưu vực sông Nackdong có xét đến ảnh hưởng của các yếu tố đặc điểm hình thái, thảm phủ, chế độ dòng chảy, sau đó áp dụng công nghệ viễn thám và GIS để đánh giá thiệt hại lũ Việc đánh giá theo phương pháp này chỉ đưa ra con số sơ bộ về diện tích ngập, thời gian ngập cũng như độ sâu ngập

1.2.2 Nghiên cứu của Tổ chức khí tượng thế giới

Nghiên cứu đã biên soạn tài liệu hướng dẫn quá trình đánh giá thiệt hại lũ hiện

ra khác nhau

trình lũ Việc đánh giá trong giai đoạn này được thực hiện trọng thời gian hạn hẹp Thông tin cần thiết phục vụ các hoạt động cứu trợ trong giai đoạn này có thể kể đến: (i) số người chết, bị thương hoặc ảnh hưởng bởi lũ, (ii) tài sản bị ngập, các yêu cầu tìm kiếm và di dời, (iii) tài sản và con người có thể chịu rủi ro hoặc có thể bị ngập

nặng hơn, (iv) tình trạng của cơ sơ hạ tầng và (v) mực nước trong sông hiện tại và

dự báo ở các vị trí khác nhau cũng như điều kiện thời tiết

Đánh giá thiệt hại trong một vài tuần đầu tiên sau khi nước lũ rút nhằm thông báo và hướng dẫn quá trình khôi phục, phân phối cứu trợ Tiếp theo là đánh giá tổng

thể mất mát do lũ lụt để thông báo và tư vấn cho các quá trình tái thiết sau lũ cũng như sử dụng số liệu thiệt hại cho việc đánh giá rủi ro do lũ lụt và cho sự đánh giá các biện pháp phòng tránh và giảm thiểu Ở giai đoạn này đánh giá thiệt hại lũ cần hướng dẫn cho việc quy hoạch tái thiết cũng như việc điều chỉnh các chính sách về

quản lý lũ trong tương lai

Quá trình đánh giá thiệt hại gồm các bước sau: (i) xác định mục đích của việc đánh giá thiệt hại (ii) tổ chức tư vấn và thu thập thông tin (iii) xác định vùng và

thông tin về độ nguy hiểm (vi) thu thập thông tin về số người, tài sản và các hoạt động gặp rủi ro (vii) xác định dạng tổn thất (viii) đánh giá mức độ tổn thất từ tất cả các nguồn (ix) quyết định tính toán thiệt hại tiềm năng hay thực tế (x) tính toán thiệt

hại trung bình hàng năm nếu cần thiết (xi) đánh giá lợi ích và (xii) đối chiếu và đưa

kết quả của đánh giá tổn thất

1.2.3 Nghiên cứu đánh giá của một số nước EU

a Phương pháp đánh giá thiệt hại lũ ở Vương quốc Anh

Thủ tục là đánh giá thiệt hại ở hầu hết các cấp độ Điều tra về mức độ thiệt hại

sản thiệt hại do lũ ứng với các độ sâu ngập khác nhau, từ đó đưa ra quan hệ thiệt hại theo độ sâu ngập Mức độ chi tiết và độ chính xác tuỳ thuộc vào phạm vi của nghiên

cứu và các thông tin thu thập

Thủ tục để đưa ra các hàm thiệt hại như sau: chia thiệt hại thành tài sản dân cư

và phi dân cư Thiệt hại trong lĩnh vực nhà, chia nhà làm nhiều loại theo mức độ cũ,

mới, vật liệu xây dựng, v.v sau đó xác định giá trị thay thế và giá trên thị trường và đánh giá thiệt hại, cuối cùng đưa ra hàm thiệt hại theo độ sâu đối với các loại nhà bị thiệt hại Đối với tài sản phi dân cư, số liệu về phân loại đặc tính lấy từ trường số

gia Để xác định hàm thiệt hại đối với các dạng tài sản khác nhau, cần tiến hành

phỏng vấn các công ty để ước tính, trước hết là giá trị xấp xỉ của các tài sản có thể

bị thiệt hại ở các ngành và lĩnh vực khác nhau, sau đó là mức độ tổn thương của các tài sản đó Khác với hàm thiệt hại của tài sản dân cư, các hàm thiệt hại đối với tài

sản phi dân cư này không phản ánh thiệt hại tuyệt đối trên tài sản mà đánh giá trên

diện tích của tài sản thương mại của một lĩnh vực nào đó

b Phương pháp đánh giá thiệt hại lũ ở Hà Lan

Đánh giá thiệt hại lũ ở Hà Lan dựa theo các tiêu chuẩn của 53 tuyến đê bảo vệ

tiền, đếm được và thiệt hại chỉ có thể miêu tả được Các đặc tính ngập lụt được tính

hưởng của vận tốc và sóng cũng được tính đến Như vậy, các đặc tính ngập lụt là:

vận tốc, biến động mực nước và chiều sâu ngập lụt

Tổng thiệt hại trực tiếp trong mỗi ô lưới được tính theo công thức:

i i n

S n

Si: thiệt hại đơn vị lớn nhất tài sản loại i

αi: mức độ thiệt hại tài sản loại i

Như vậy, có 3 thành phần cơ bản cần thiết để đánh giá thiệt hại: trước hết thu

thập thông tin sử dụng đất liên quan, sau đó ước tính lượng thiệt hại lớn nhất trên

mỗi loại hạng mục thiệt hại và cuối cùng đưa ra các hàm thiệt hại theo độ sâu ngập

chiều dài Đối với hộ gia đình cần xác định chi tiết tài sản các hộ, ở các công ty số lượng công nhân trong mỗi công ty được thu thập nhằm xác định thiệt hại Tất cả

nông nghiệp, tính giá trị thiệt hại theo hecta, v.v Thiệt hại gián tiếp lớn nhất qua

việc các hoạt động kinh doanh ngừng trệ được đánh giá trên cơ sở giá trị gia tăng

của sản phẩm hàng hoá, v.v Sau đó đưa ra 11 hàm thiệt hại

c Phương pháp đánh giá thiệt hại lũ ở Cộng hoà Séc

Ứng dụng thực tế của phương pháp đánh giá thiệt hại ở Cộng hoà Séc là yếu tố tương đối mới trong chính sách đối phó với lũ của nước này Phương pháp đánh giá

là sử dụng thông tin tình hình sử dụng đất hướng đối tượng, ước tính giá trị tài sản

rủi ro do lũ lụt trên đơn vị mét hoặc mét khối bằng các nguồn thông tin thống kê sau

đó đưa ra quan hệ thiệt hại theo độ sâu ngập

Tóm lại, mặc dù các nước nói trên có lịch sử về chính sách lũ, thể chế, phương pháp đánh giá phức tạp hay đơn giản khác nhau nhưng nguyên tắc là cố gắng quy ra

chống lũ

1.2.4 Nghiên cứu đánh giá thiệt hại lũ của Việt Nam

1) Nghiên cứu đánh giá thiệt hại lũ của Viện Quy hoạch Thuỷ lợi

có đánh giá thiệt hại lũ Gần đây, dự án Quy hoạch tổng hợp lưu vực sông Hồng đã ước tính giá trị thiệt hại với từng mức nước lũ khác nhau dựa trên số liệu điều tra

nước lũ và thiệt hại lũ Dự án mới chỉ xem xét các thiệt hại trực tiếp về vật chất như tài sản cố định và giá trị sản xuất trong khu vực Dự án Rà soát quy hoạch lũ và đê điều sông Đáy đã phân tích, đánh giá, dự báo thiệt hại lũ từ các số liệu thống kê, điều tra trên địa bàn vùng nghiên cứu Các thiệt hại được đưa vào xem xét bao gồm thiệt hại về người, thiệt hại về tài sản cố định, thiệt hại trong sản xuất công nghiệp, nông nghiệp, du lịch Tuy nhiên việc xác định thiệt hại còn đơn giản, sơ bộ, chưa xem xét đến ảnh hưởng của thời gian ngập và độ sâu ngập đến giá trị thiệt hại

2) Nghiên cứu của một số cơ quan khác

lũ nhưng đều theo các cách kể trên, từ việc áp dụng công nghệ tiên tiến như RS và GIS đến việc điều tra, đánh giá sơ bộ thông thường Kết quả thu được tuỳ theo

thiệt hại được đưa ra đã góp phần bổ sung, củng cố lý luận và thông số để các dự án đánh giá thiệt hại lũ sau tham khảo cũng như đưa ra cho các nhà hoạch định chính sách thông tin khoa học để ra quyết định

1.3 Nghiên cứu mô hình HEC-FDA

đội Mỹ, các kỹ sư của Trung tâm Kỹ thuật thủy văn (HEC) cung cấp khả năng thực

đánh giá kế hoạch quản lý rủi ro lũ lụt HEC-FDA được thiết kế để hỗ trợ cho Quân đoàn kỹ sư (USACE) các thành viên nghiên cứu trong việc sử dụng thủ tục phân tích rủi ro để xây dựng và đánh giá các biện pháp quản lý rủi ro lũ lụt (EM 1110-2-

của các dự án quản lý rủi ro lũ lụt Các phần mềm: lưu trữ dữ liệu thủy văn và kinh

đương, tính xác suất exceedance hàng năm (AEP) và có điều kiện không

exceedance xác suất theo yêu cầu đối với đê cấp giấy chứng nhận, và thực hiện các

thủ tục phân tích rủi ro được mô tả trong EM 1110-2-1619

vừa để tính toán, phân tích các thiệt hại do lũ gây ra, hiện đã được ứng dụng ở Nhật

và các nước ở châu Á có thể cung cấp cho chúng ta các công cụ tính toán thiệt hại

nghiên cứu, ứng dụng

nghiên cứu bố trí phối hợp và cấu hình, phân tích kỹ thuật thủy văn, phân tích kinh

trình lập kế hoạch nghiên cứu phát triển từ năm cơ sở phân tích tình trạng không có

dự án thông qua việc phân tích các kế hoạch thay thế được cuộc sống dự án của họ

Thủy học kỹ thuật và một phần của nền kinh tế được thực hiện một cách riêng biệt, nhưng trong một cách thức phối hợp sau khi xác định cấu hình nghiên cứu và bố trí,

và hợp nhất cho việc xây dựng và đánh giá các kế hoạch quản lý lũ lụt nguy cơ tiềm

ẩn

1.4 Kết luận chương 1

Lũ lụt là một trong những thiên tai gây thiệt hại lớn đến con người, tài sản và môi trường ở nước ta Đánh giá mức độ thiệt hại, mất mát do lũ gây ra, từ đó có

hoạch thuỷ lợi nói riêng Hiện nay, những lợi ích của việc phòng chống lũ chủ yếu được đánh giá sử dụng phương pháp thiệt hại tài sản tránh được Những lợi ích từ thiệt hại tài sản tránh được đánh giá bằng sự chênh lệch giữa những mất mát xảy ra khi có và không có các biện pháp bảo vệ Phương pháp tính toán tổng quát dựa trên

cơ sở đánh giá lợi nhuận dự án bằng thiệt hại về tài sản phòng tránh được Phương pháp này tập trung chủ yếu vào giá trị giảm đi của khoản thiệt hại thực tế có thể xảy

ra khi lũ lụt nếu một biện pháp bảo vệ được triển khai Bằng cách này, phương pháp

đánh giá lợi ích thiệt hại tài sản tránh được tối ưu hoá cách tiếp cận có dự án và

không có dự án để quản lí phân tích kinh tế các dự án Nội dung của phương pháp

áp dụng là định lượng các thành phần chi phí và lợi ích của dự án, cụ thể:

- Nghiên cứu khảo sát để thu thập thông tin

- Định giá và đánh giá các giá trị và nguồn lợi

- Xác định giá hàng hoá thương mại, phi thương mại, của lao động, đất đai

- Xác định và định lượng các thành phần chi phí của dự án

Điều quan trọng và khác biệt của việc xác định hiệu ích của dựa án phòng chống lũ và bảo vệ bờ với các dự án khác là ở chỗ: Hầu hết các dự án phòng chống

lũ sẽ sản sinh ra những sản phẩm đầu ra gián tiếp Những lợi ích này có thể được định lượng chủ yếu thông qua chi phí tiết kiệm được, được tính như giá trị thay thế cho những thiệt hại dự kiến tránh được Quy trình đánh giá lợi ích từ những dự án phòng chống lũ được tiến hành tuân theo phương pháp đánh giá thiệt hại tài sản tránh được

Đã có rất nhiều các nghiên cứu liên quan đến đánh giá thiệt hại lũ như : Nghiên cứu sử dụng viễn thám kết hợp GIS; Nghiên cứu của Tổ chức khí tượng thế giới; Nghiên cứu đánh giá của một số nước EU; Nghiên cứu đánh giá của Việt Nam

là cố gắng quy ra giá trị kinh tế các yếu tố thiệt hại để ước tính hiệu ích của các biện pháp phòng chống lũ

Ở chương 1 luận văn đã trình bầy được khái quát về Mô hình phân tích kinh tế lũ HEC-FDA vừa là công cụ để lưu trữ các dữ liệu, vừa để tính toán, phân tích các thiệt

hại do lũ gây ra, hiện đã được ứng dụng ở Nhật và các nước ở châu Á có thể cung cấp cho chúng ta các công cụ tính toán thiệt hại và phân tích kinh tế lũ hiện đại hơn Đây là

phần mô hình mà luận văn tập trung vào nghiên cứu, ứng dụng Mô hình tính tóan kinh

tế lũ HEC –FDA có khả năng ứng dụng rộng rãi trong các lĩnh vực phân tích, tính toán thiệt hại lũ và phân tích kinh tế lũ của các phương án phòng chống lũ Đặc biệt mô hình

có thể dùng để dự báo thiệt hại lũ cho một trận lũ thực tế

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THIỆT HẠI DO LŨ

TRÊN HỆ THỐNG SÔNG TỈNH BẮC GIANG

2.1 Khái quát về tình hình lũ lụt trên địa bàn vùng nghiên cứu

Mưa lớn, lũ lớn thường do hoạt động liên tiếp hoặc tổ hợp của một số hình thế

thời tiết chủ yếu hoạt động kế tiếp nhau gây nên Ở đây mưa lớn đều khắp và thường bao trùm diện rộng do 2 ÷ 3 loại hình thế thời tiết tác động đồng thời hoặc

kế tiếp nhau

Trong các loại hình thế thời tiết gây mưa lớn dẫn tới lũ lớn, thường gặp là hoạt động của cao áp Tây Thái Bình Dương lấn sâu vào lục địa Châu Á tác động với các hình thái thời tiết khác như rãnh thấp nóng, hoàn lưu bão tan…

Việt - Trung cũng là loại hình thế thời tiết quan trọng gây mưa lớn, lũ lớn, lũ quét

bao trùm Bắc Bộ kết hợp với các hình thế khác

Trong tất cả các loại tổ hợp hoạt động của các hình thế thời tiết gây mưa lớn

dẫn tới lũ lớn và đặc biệt lớn, cần đặc biệt chú ý tới tổ hợp hoạt động kế tiếp nhau

và dải hội tụ nhiệt đới Đại đa số các trận lũ lớn trên hệ thống sông

Cầu-Thương-Lục Nam đều xảy ra khi có hoạt động liên tiếp của loại tổ hợp hình thế thời tiết nêu trên

lớn ở từng địa phương dẫn đến hình thành lũ quét ở các lưu vực nhỏ miền núi

Hệ thống công trình chống lũ trong toàn bộ hệ thống các sông Cầu, sông Thương và sông Lục Nam được xây dựng trải qua nhiều thời kỳ, nhiều giai đoạn

năm 1945 và 1971

Với những trận lũ lịch sử đã xảy ra thì lưu vực nghiên cứu đều có sự cố vỡ đê, tràn đê cũng như hư hỏng các công trình đê Điển hình như các trận lũ năm 1945 và

1971

Thái Bình chưa có trận lũ nào đạt tới mực nước lũ thiết kế song hiện nay trong

những năm gần đây, thời tiết diễn biến phức tạp, thiên tai liên tiếp xảy ra gây thiệt

hại lớn về người và tài sản trên địa bàn tỉnh

+ Đỉnh điểm là trận lũ quét lịch sử xảy ra tại ba huyện miền núi Sơn Động, Lục

lụt ở tất cả các huyện, thành phố (Lượng mưa tại Cẩm Đàn 539mm, Sơn Động

thương Lũ quét còn làm đổ hàng trăm ngôi nhà, gây thiệt hại nặng đối với hệ thống đường giao thông, công trình thuỷ lợi, đặc biệt hàng nghìn ha cây trồng bị ngập úng gây thiệt hại khoảng 800 tỷ đồng

+ Vào đầu tháng 11 năm 2008, trận mưa lớn (300mm) ở lưu vực sông Cầu đã

lớn cho sản xuất nông nghiệp, gần 500ha lúa màu bị mất trắng

Đặc biệt là các trận lũ tháng 8/1937, tháng 7 năm 1971 và tháng 8/1986 xảy ra

mưa lớn ở vùng Đông Bắc gây ra

2.2 Nguyên nhân hình thành lũ, cường độ lũ

Ở lưu các lưu vực sông Cầu, Thương và sông Lục Nam dòng chảy lũ trong sông

đầu từ tháng 6 Nếu xét chi tiết thì tuần bắt đầu có lũ có thể là hạ tuần, trung tuần tháng 5 với tần số xuất hiện khoảng 35÷ 45%

trong thời gian ngắn do sự xuất hiện của các trận mưa liên tiếp làm cho lưu vực luôn

nên lũ tháng các tháng VII và VIII thường lớn nhất năm

Tuỳ theo điều kiện hình thái thời tiết gây ra mưa khác nhau mà số lần xuất hiện

lũ hàng năm có biến động đáng kể, ít nhất là một trận và nhiều nhất là 10 trận Thời gian duy trì trận lũ có khác nhau tuỳ thuộc vào diện tích lưu vực, vào hình thái thời

tiết gây lũ, thường kéo dài từ 7 ÷ 15 ngày

phía Đông và xâm nhập vào lưu vực sông Hồng gây nên những trận mưa giông có cường độ lớn nhưng chỉ kéo dài vài ba ngày tạo ra những cơn lũ nhỏ lên xuống

phát sinh ra những trận xoáy thuận có khi phát triển lên thành bão Những xoáy này gây ra những đợt mưa lớn, kéo dài khoảng 5 ÷ 10 ngày liền trên diện rộng

mùa lũ, điều này có thể do nạn phá rừng và sự biến đổi khí hậu toàn cầu Thông thường các đỉnh lũ cách nhau khoảng 10 ngày, có khi chỉ cách nhau 3 ÷ 5 ngày, do mưa liên tiếp Đôi khi trên dòng chính các đỉnh lũ nhập nhau thành ngọn đơn lớn,

đơn độc vào tháng 9, 10 hoặc tháng 11 nhưng nhỏ hơn nhiều so với các con lũ xảy

ra vào tháng 7, 8

2.3 Đánh giá những thiệt hại do lũ trong quá khứ

* Các trường hợp lũ đã xảy ra ở quá khứ

+ Trận lũ các năm 1908, 1959 lũ chỉ lớn trên sông Cầu

+ Trận lũ 1927, 1965 lũ chỉ lớn trên 2 sông Thương và sông Lục Nam

Như vậy nước sông Đuống ảnh hưởng rất lớn đến mực nước sông Thái Bình ở Phả

Lại Khi có lũ sông Đuống lớn thì lũ sông Thái Bình ứ lại, có khi nước sông Đuống

nên có nước vật

tạo nên một vùng điều tiết lớn vì vậy lũ ở Phả Lại có dạng bẹt, thời gian duy trì lũ kéo dài nhiều ngày

+ Lũ tháng 8/1937 mực nước tại Phả Lại ở trên báo động cấp I (3,50 m) là 37 ngày và trên báo động II (4,50 m) là 18 ngày

+ Lũ tháng 7/1971 đặc biệt lớn Hmax tại Phả Lại đạt 7,21m mực nước duy trì trên báo động I là 90 ngày và trên báo động II (4,50 m) là 51 ngày và trên báo động III (5,50 m) là 10 ngày