Phát triển năng lực tự học cho học sinh thông qua các hoạt động trải nghiệm trong chủ đề thực vật lớp ba (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRẦN PHƯƠNG THẢO PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG CHỦ ĐỀ THỰC VẬT LỚP BA LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN PHƯƠNG THẢO

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

TRONG CHỦ ĐỀ THỰC VẬT LỚP BA

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

THỪA THIÊN HUẾ, NĂM 2018 Demo Version - Select.Pdf SDK

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN PHƯƠNG THẢO

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

TRONG CHỦ ĐỀ THỰC VẬT LỚP BA

Chuyên ngành: GIÁO DỤC HỌC (Giáo dục học tiểu học)

Mã số: 8140101

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS Phan Đức Duy

Thừa Thiên Huế, 2018 Demo Version - Select.Pdf SDK

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.

Tác giả

Trần Phương Thảo

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Lời Cảm Ơn

Để hoàn thành luận văn, ngoài sự cố gắng và nỗ lực của bản thân còn có sự giúp đỡ tận tình của quý thầy cô giáo, đồng nghiệp, bạn bè, các em học sinh và của những người thân

Bằng tấm lòng trân trọng và sự biết ơn sâu sắc của mình, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Phan Đức Duy, giảng viên hướng dẫn của tôi, Thầy đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng đào tạo sau Đại học, các thầy cô khoa Giáo dục Tiểu học trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế và tất cả quý thầy cô đã cung cấp nhiều kiến thức và tư liệu để tôi có thể hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Phòng GD&ĐT Vĩnh Linh; Ban Giám hiệu và tập thể giáo viên Trường TH&THCS Vĩnh Trung đã tạo điều kiện và hợp tác cùng với tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

Cuối cùng là gia đình và các bạn bè của tôi, những người luôn bên cạnh, tạo mọi điều kiện tốt nhất về tinh thần, vật chất, về thời gian… luôn sát cánh bên tôi trong suốt quãng thời gian tôi thực hiện mong ước của mình

Một lần nữa, xin gửi đến tất cả mọi người lời biết ơn sâu sắc và chân thành nhất

Trần Phương Thảo

Demo Version - Select.Pdf SDK

1

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỞ ĐẦU 6

1 do ch n đ tài 6

2 ục đ ch nghiên cứu 7

3 hiệm vụ nghiên cứu 8

4 ối tượng và khách th nghiên cứu 8

5 Phạm vi nghiên cứu 8

6 iả thuyết khoa h c 8

7 Phư ng pháp nghiên cứu 8

8 ng g p m i của luận văn 9

9 Cấu trúc luận văn 9

10 ịch sử nghiên cứu 10

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 17

1 1 C sở l luận 17

1 1 1 ăng lực tự h c 17

1 1 2 Hoạt động trải nghiệm 21

1 1 3 ối quan hệ giữa hoạt động trải nghiệm v i năng lực tự h c 31

1 1 4 ặc đi m tâm l của h c sinh l p Ba ảnh hưởng t i việc phát tri n năng lực tự h c thông qua hoạt động trải nghiệm 32

1 2 C sở thực tiễn 34

1 2 1 ục tiêu, cấu trúc nội dung chủ đ Thực vật, T XH l p Ba 34

1 2 2 Thực trạng dạy h c chủ đ Thực vật thông qua các H T hư ng t i phát tri n năng lực tự h c của HS 35

1.3 Tiểu kết chương 1 38

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ VÀ T CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ THỰC VẬT CHO HỌC SINH LỚP BA 39

2 1 guyên tắc thiết kế 39

2 1 1 ảm bảo mục tiêu, nội dung dạy h c 39

2 1 2 ảm bảo t nh khoa h c, t nh hệ thống 39

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

2 1 3 ảm bảo t nh đa dạng, phong phú 39

2 1 4 ảm bảo tính thực tiễn, phù hợp v i trình độ nhận thức của h c sinh 39

2 2 Thiết kế các dạng hoạt động trải nghiệm trong dạy h c chủ đ Thực vật đ rèn kỹ năng tự h c cho h c sinh l p Ba 40

2 2 1 Quy trình thiết kế các dạng H T trong dạy h c chủ đ Thực vật ở T XH l p Ba 40

2 2 2 Quy trình tổ chức các dạng H T trong dạy h c chủ đ Thực vật ở ti u h c đ rèn kỹ năng tự h c 43

2 2 3 Thiết kế minh h a một số H T trong dạy h c chủ đ Thực vật ở THXH l p Ba 45

2 3 Xây dựng tiêu ch đánh giá năng lực tự h c thông qua các hoạt động trải nghiệm trong dạy h c chủ đ Thực vật, THXH l p Ba 68

2 3 1 Bảng ki m quan sát bi u hiện năng lực tự h c của h c sinh 68

2 3 2 Phiếu đánh giá kết quả rèn luyện năng lực tự h c của h c sinh 70

2 3 3 Phiếu tự đánh giá kết quả rèn luyện năng lực tự h c của h c sinh 70

2.4 Tiểu kết chương 2 70

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 72

3 1 ục đ ch thực nghiệm 72

3 2 Thời gian, nội dung, phư ng pháp thực nghiệm 72

3 2 1 Thời gian thực nghiệm 72

3 2 2 ội dung thực nghiệm 72

3 2 3 Phư ng pháp thực nghiệm 73

3 3 Kết quả thực nghiệm 73

3 3 1 Phân t ch kết quả định t nh 73

3 3 2 Phân t ch kết quả định lượng 75

3.4 Tiểu kết chương 3 78

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Các chữ viết tắt Ý nghĩa chữ viết tắt

GDTN Giáo dục trải nghiệm

H TN Hoạt động trải nghiệm

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 1 1 Các bi u hiện của TH 21

Bảng 1 2 ối quan hệ giữa hoạt động trải nghiệm v i năng lực tự h c 31

Bảng 1.3 Kết quả đi u tra v mức độ sử dụng các PPDH của GV 36

Bảng 3 1 Danh sách các bài dạy thực nghiệm 72

Bảng 3 2 Kết quả đánh giá mức độ các tiêu ch của TH của HS 76

Demo Version - Select.Pdf SDK

5

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 1 1 ô hình h c tập dựa vào trải nghiệm của Zadek Kurt ewin 24

Hình 1 2 ô hình h c tập dựa vào trải nghiệm của David Kolb 25

Hình 1 3 Tỉ lệ ghi nh của người h c trong các hoạt động 26

Hình 1 4 Cấu trúc chủ đ Thực vật- T XH l p Ba 35

Hình 1 5 Tỉ lệ V biết v dạy h c thông qua H T 37

Hình 1 6 Quan đi m của V v việc phát tri n TH cho HS 37

Hình 2 1 Quy trình thiết kế Hoạt động trải nghiệm 40

Hình 2 2 Quy trình tổ chức Hoạt động trải nghiệm 43

Hình 2 3: S đồ vai trò của các bộ phận đối v i cây 59

Hình 3 1 Kết quả đánh giá định lượng các tiêu ch TH của HS 77

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

MỞ ĐẦU

1 L do chọn ề tài

1.1 ghị quyết số 29 – Q/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 đã chỉ rõ: ổi

m i căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đa dạng h a các hoạt động dạy h c, chuy n mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát tri n toàn diện năng lực và phẩm chất người h c; h c đi đôi v i hành; lý luận gắn li n v i thực tiễn

Thấm nhuần quan đi m chỉ đạo của ghị quyết, Bộ giáo dục và đào tạo đã c những bư c đi đột phá, mang t nh chiến lược ột trong những sự kiện tạo tiếng vang

l n là sự ra đời của Dự thảo chư ng trình giáo dục phổ thông tổng th vừa được thông qua ngày 19/1/ 2018 Chư ng trình th hiện rõ những đi m m i trong nội dung, phư ng pháp, hình thức dạy h c, ki m tra – đánh giá, … Chư ng trình được thiết kế chuy n từ coi tr ng truy n thụ kiến thức sang trang bị 10 năng lực, 5 phẩm chất cốt lõi dựa trên trang bị kiến thức cho người h c Trong đ , năng lực tự chủ và tự h c được chú tr ng và đ cao goài ra, chư ng trình dạy h c cũng như các môn h c c

sự thay đổi, cụ th ở Ti u h c, sẽ c các hoạt động m i như: iáo dục lối sống, Tìm

hi u công nghệ, … và đặc biệt là Hoạt động trải nghiệm (Experience activities) được xem là hoạt động giáo dục bắt buộc, c đánh giá, ki m tra

1.2.Hoạt động trải nghiệm đặt HS vào môi trường h c tập đa dạng, tạo c hội cho HS được kinh qua thực tế, tham gia vào hoặc tiếp xúc đến sự vật hoặc sự kiện nào đ đ từ đ hình thành các năng lực cốt lõi và tạo ra những giá trị m i v vật chất, tinh thần, đồng thời hình thành nhận thức và thái độ đúng đắn v i môi trường sống xung quanh, phát huy được ti m năng sáng tạo của cá nhân hận thấy được

t nh ưu việt và lợi thế này, các nư c c n n giáo dục phát tri n trên thế gi i đã đưa hoạt động trải nghiệm vào giảng dạy từ lâu như ỹ, ức, hật Bản, … từ bậc h c

ầm non cho đến ại h c, cao h n nữa là ở các chư ng trình của nghiên cứu sinh

V i những giá trị to l n đ , hoạt động trải nghiệm được xem là một chiếc chìa

kh a mở cánh cửa hội nhập giáo dục nư c ta v i các nư c tiên tiến trên thế gi i, là

t n hiệu lạc quan cho viễn cảnh giáo dục nư c nhà Trong chư ng trình m i, hoạt

Demo Version - Select.Pdf SDK

7

động trải nghiệm được tri n khai v i nhi u hình thức: hoạt động độc lập như một môn h c hoặc t ch hợp lồng ghép trong các môn h c khác đã và đang tạo lối mở cho

cả giáo viên và h c sinh vận dụng linh hoạt trong quá trình dạy và h c

1.3 Chủ đ Thực vật trong Tự nhiên và Xã hội l p 3 được xây dựng kế thừa

và nối tiếp trong chuỗi kiến thức Thực vật ở ti u h c V i nội dung ch nh tìm hi u đặc đi m, vai trò một cách khái quát các bộ phận của thực vật - một nội dung gắn

v i thực tiễn đời sống phù hợp cho HS tự khám phá, trải nghiệm đ phát hiện ra nhi u kiến thức thú vị và bổ ch Tuy nhiên, trong các nhà trường ti u h c, v i thời lượng dạy h c hạn hẹp cùng v i nhi u yếu tố chủ quan khiến cho kết quả dạy h c chưa mang lại hiệu quả cao trong mong muốn HS tự h c, tự khám phá ra kiến thức

m i mà chỉ m i dừng lại ở mức HS h c tập còn khá bị động, chấp nhận các kết luận khoa h c trong tâm l khiên cưỡng, chưa thuyết phục

1.4 giúp h c sinh c c hội tự h c, tự nghiên cứu đ hi u rõ được các đặc

đi m của thế gi i thực vật một cách ch nh xác, tạo không gian l p h c thân thiện, chủ động trong m i hoạt động thì hoạt động trải nghiệm mang đến một ti m năng

l n lao trong dạy h c kiến thức Thực vật hờ c hoạt động trải nghiệm mà trẻ c

th bư c ra ngoài khuôn mẫu của một tiết dạy cứng nhắc hoặc vượt khỏi không gian chật hẹp của l p h c, trải nghiệm v i những hoạt động thực tế, gần gũi v i thế gi i thực vật đ đạt được những phẩm chất, năng lực của một “công dân toàn cầu” Thực tế cho thấy, việc thiết kế một quy trình xây dựng hoạt động trải nghiệm

đ nâng cao kĩ năng tự h c trong dạy h c chủ đ Thực vật n i riêng và các môn h c khác n i chung được xem là một nhiệm vụ cấp bách, sống còn giúp V chủ động, linh hoạt trong thực hiện giảng dạy chư ng trình m i

Xuất phát từ những l do trên, chúng tôi đã quyết định lựa ch n đ tài nghiên

cứu “Phát triển năng lực tự học cho học sinh thông qua các hoạt ộng trải

nghiệm trong chủ ề Thực vật lớp Ba”

2 Mục ch nghiên cứu

ghiên cứu nhằm mục đ ch phát tri n năng lực tự h c cho h c sinh l p Ba

thông qua thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm, đồng thời đổi m i phư ng pháp dạy h c, g p phần nâng cao chất lượng dạy h c Tự nhiên xã hội ở ti u h c

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- ghiên cứu những vấn đ l luận và thực tiễn v năng lực tự h c và hoạt động trải nghiệm, làm c sở và định hư ng cho quá trình nghiên cứu

- Thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm đ dạy h c chủ đ Thực vật trong dạy h c Tự nhiên và Xã hội l p Ba

- Xác định các tiêu ch đánh giá TH trong dạy h c kiến thức Thực vật

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm đ đánh giá t nh khả thi của đ tài

4 Đối tư ng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

ăng lực tự h c; các hoạt động trải nghiệm ở chủ đ Thực vật bậc ti u h c

4.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy h c chủ đ Thực vật cho h c sinh ti u h c

5 Phạm vi nghiên cứu

- ịa đi m nghiên cứu: ịa bàn nghiên cứu tập trung chủ yếu ở các trường

Ti u h c huyện Vĩnh inh, Quảng Trị

- Thời gian nghiên cứu: từ tháng 1 đến tháng 10 năm 2018

- i i hạn nội dung nghiên cứu: chỉ nghiên cứu hoạt động trải nghiệm trong việc dạy h c chủ đ Thực vật, Tự nhiên và Xã hội l p Ba

6 Giả thuyết khoa học

ếu thiết kế được các hoạt động trải nghiệm trong dạy h c chủ đ Thực vật

và tổ chức HS h c tập thông qua trải nghiệm thì sẽ phát tri n được TH cho HS

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

ghiên cứu chiến lược phát tri n, đổi m i giáo dục và đổi m i phư ng pháp

DH theo định hư ng tiếp cận người h c

ghiên cứu các công trình khoa h c liên quan đến , DH tiếp cận ,

H T trong dạy h c n i chung và trong dạy HS h c ở trường ti u h c n i riêng ghiên cứu cấu trúc, nội dung các bài trong kiến thức Thực vật trong nội dung Khoa h c ở ti u h c

7.2 Phương pháp điều tra, khảo sát thực trạng

Khảo sát thực trạng dạy h c thông qua các H T v i định hư ng phát tri n

TH trong dạy h c chủ đ Thực vật bằng phiếu đi u tra v i các nội dung sau:

Demo Version - Select.Pdf SDK

9

- i u tra v quan đi m của V v việc thiết kế và tổ chức các H T trong

DH Khoa h c

- ánh giá được thực trạng thiết kế và tổ chức dạy h c các nội dung Khoa h c

ở ti u h c qua các H T

- ánh giá mức độ rèn luyện TH trong dạy h c nội dung Khoa h c ti u h c

- Xác định thái độ của HS khi V tổ chức h c tập qua các H T

- Tìm ra nguyên nhân tồn tại và c sở đ phát tri n các H T trong dạy h c chủ đ Thực vật ở Ti u h c

7.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Sau khi xây dựng lý thuyết rèn luyện TH cho HS, chúng tôi tiến hành thực nghiệm (T ) ở trường ti u h c đ ki m tra t nh đúng đắn, t nh thực tiễn của đ tài Kết quả thực nghiệm được đánh giá qua phiếu đánh giá, bảng ki m quan sát và bài

ki m tra

7.4 Phương pháp thống kê toán học

- V tiến hành đánh giá các kỹ năng (K ) của TH qua bộ công cụ đánh giá bao gồm: phiếu đánh giá của V, bảng ki m quan sát kết hợp v i phiếu tự đánh giá của HS ức độ phát tri n của TH được xây dựng dựa trên việc quy đổi các K v các mức độ đạt được (mức độ C: Cần cố gắng; mức độ B: đạt; mức độ A: Tốt)

- Các số liệu thu được sẽ được xử lý bằng phần m m Ecxel

8 Đ ng g p mới của luận văn

- Hệ thống c sở lý luận v thiết kế và tổ chức các H T trong dạy h c ở trường ti u h c

- xuất được mô hình H T và quy trình thiết kế các H T ; vận dụng quy trình thiết kế được các H T trong dạy h c chủ đ Thực vật ở ti u h c

- Xác định được các tiêu ch đánh giá TH cho HS trong dạy h c chủ đ Thực vật thông qua H T

9 Cấu trúc luận văn

goài phần mở đầu và kết luận, nội dung luận văn gồm 3 chư ng:

Chư ng 1: C sở l luận và thực tiễn của đ tài

Chư ng 2: Thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy h c chủ đ Thực vật cho h c sinh l p Ba

Chư ng 3: Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

10

10 Lịch sử nghiên cứu

10.1 Năng lực tự học

10.1.1 Trên thế giới

Cùng v i sự phát tri n của giáo dục qua các thời kì lịch sử, khái niệm TH

đã được khái quát h a trong rất nhi u công trình, tác phẩm nghiên cứu của các nhà khoa h c trên thế gi i, khái quát chung TH là khả năng người h c thực hiện các hoạt động tự h c, do đ trong nghiên cứu tác giả khi xác định tổng quan vấn đ v

TH cũng được xuất phát từ khái niệm tự h c

Trong n n giáo dục cổ xưa, các nhà nghiên cứu thời cổ đại đã đưa ra một số quan đi m như sau:

Khổng Tử (551- 479 TCN) quan tâm và coi tr ng mặt tích cực suy nghĩ, sáng tạo của HS Cách dạy của ông là gợi mở đ h c trò tự tìm ra chân lý, thầy chỉ là người giúp trò cái mấu chốt nhất, m i vấn đ khác trò phải từ đ mà tìm ra, người

thầy không được làm thay h c trò Ông nói “Không giận vì muốn biết thì không gợi

mở cho, không bực vì không rõ được thì không bày vẽ cho Vật có 4 góc, bảo cho biết một góc mà không suy ra 3 góc kia thì không dạy nữa” [26]

Ở Phư ng Tây cổ đại, một số nhà khoa h c đã nhận ra “DH coi trọng người học và trao quyền tự chủ cho người học” được th hiện ở phư ng pháp giảng dạy

của một số nhà nghiên cứu như: Heraclitus (530 - 475 TCN), Socrate (Hy Lạp,

469-390 TCN), Aristote (384-322 TCN) nhằm phát hiện chân lý bằng cách đặt câu hỏi

đ người h c tự tìm ra kết luận Khẩu hiệu dạy h c của các ông là “Mục đích của giáo dục là làm cho con người tự nhận ra chính mình giữa đám đông

Sau đ cùng v i sự phát tri n của nhận thức xã hội mà những ý tưởng này tiếp tục phát tri n thành những quan đi m dạy h c tiến bộ

Sau chiến tranh thế gi i thứ II, bên cạnh sự tiến bộ nhanh của các ngành khoa

h c c bản, khoa h c giáo dục cũng đạt được nhi u tiến bộ đáng k Các nhà giáo dục ở Mỹ và Tây Âu ở thời kì này đ u thống nhất vai trò của trò, của thầy trong

DH Ở Mỹ đi n hình có nhà giáo dục John Dewey (1859-1952)[31, 11], tác giả cho

rằng “HS là mặt trời, xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện giáo dục” v i tư

tưởng lấy HS làm trung tâm, HS tự h c, chủ động và tích cực H , h c thông qua

Demo Version - Select.Pdf SDK