Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận cho HS lớp 9 (tt)

Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận phải bám sát nội dung chương trình, sách giáo khoa Ngữ văn .... Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- -

MAI THỊ PHƯỢNG

HÌNH THÀNH NĂNG LỰC VIẾT ĐOẠN VĂN TỰ SỰ

CÓ SỬ DỤNG YẾU TỐ NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 9

TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Thừa Thiên Huế, năm 2018 Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- -

MAI THỊ PHƯỢNG

HÌNH THÀNH NĂNG LỰC VIẾT ĐOẠN VĂN TỰ SỰ

CÓ SỬ DỤNG YẾU TỐ NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 9

TRUNG HỌC CƠ SỞ

Chuyên ngành: LL&PPDH MÔN VĂN – TIẾNG VIỆT

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học:

TS TRẦN HỮU PHONG Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, không trùng lặp với các đề tài khác và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kì một công trình khoa học nào khác Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã đƣợc gửi lời cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã đƣợc chỉ

rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Mai Thị Phƣợng

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến TS Trần Hữu Phong, người đã hết

lòng hướng dẫn và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn các giảng viên đã tham gia giảng dạy lớp Cao học Lý

luận và phương pháp dạy học Văn- Tiếng Việt khóa 25 Đồng thời, tôi xin cám ơn

Ban giám hiệu, quý thầy cô giáo giảng dạy Ngữ văn trường Trung học cơ sở Vinh

Phú, Trung học cơ sở Vinh Thái đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong việc thực

nghiệm sư phạm

Tôi cũng xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, những người đã

không ngừng động viên, hỗ trợ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời

gian học tập và thực hiện luận văn Cảm ơn các anh chị đồng nghiệp, học viên đã hỗ

trợ tôi rất nhiều trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn một

cách hoàn chỉnh

Dù đã cố gắng thực hiện để hoàn thiện luận văn bằng tất cả tâm huyết và nỗ lực

của mình, nhưng cũng không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được ý kiến

đóng góp, nhận xét chân thành từ quý thầy cô

Một lần nữa xin chân thành cám ơn tất cả quý thầy cô giáo, đồng nghiệp, gia

đình đã hết lòng giúp đỡ trong quá trình nghiên cứu khoa học và thực nghiệm

Xin chân thành cám ơn!

Huế, tháng11 năm 2018

Người thực hiện Mai Thị Phượng

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC MỘT SỐ CHỮ VIẾT TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang Phụ Bìa i

Lời Cam Đoan ii

Lời Cảm Ơn iii

Danh Mục Một Số Chữ Viết Tắt iv

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

3.1 Mục đích nghiên cứu 9

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4.1 Đối tượng nghiên cứu 9

4.2 Phạm vi nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Giả thuyết khoa học 10

7 Cấu trúc luận văn 11

NỘI DUNG 12

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 12

1.1 Cơ sở lí luận 12

1.1.1 Văn tự sự và đặc điểm của văn tự sự 12

1.1.1.1 Văn tự sự 12

1.1.1.2 Đặc điểm VBTS 14

1.1.2 Yếu tố nghị luận và vai trò của yếu tố nghị luận trong văn tự sự 23

1.1.2.1 Yếu tố nghị luận 23

1.1.2.2 Vai trò của yếu tố nghị luận trong văn tự sự 23

1.1.3 Lí thuyết về đoạn văn và đoạn văn trong bài văn tự sự 24

1.1.3.1 Khái niệm đoạn văn 24

1.1.3.2 Đoạn văn trong bài văn tự sự 30

1.1.4 Năng lực viết đoạn văn 35

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.1.4.1 Khái niệm “năng lực” 35 1.1.4.2 Năng lực xây dựng đoạn văn 38 1.2 Cơ sở thực tiễn 39 1.2.1 Nội dung dạy học văn tự sự trong chương trình và sách giáo khoa THCS39 1.2.2 Thực trạng dạy và học VBTS của phân môn LV ở trường THCS 40 1.2.2.1 Thực trạng dạy của GV 40 1.2.2.2 Thực trạng học của HS 42 1.2.2.3 Năng lực viết đoạn văn tự sự có yếu tố nghị luận của HS THCS hiện nay 43

Chương II: CÁCH THỨC HÌNH THÀNH NĂNG LỰC VIẾT ĐOẠN VĂN TỰ

SỰ CÓ SỬ DỤNG YẾU TỐ NGHỊ LUẬN CHO HS LỚP 9 THCS 44

2.1 Định hướng hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận 44 2.1.1 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận phải bám sát nội dung chương trình, sách giáo khoa Ngữ văn 44 2.1.2 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận phải giúp HS nhận thức đúng đắn về đặc điểm, vị trí, vai trò của đoạn văn trong bài văn tự sự 46 2.1.3 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận phải phát huy được tối đa sự tích cực, sáng tạo của HS 48 2.1.4 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận phải hướng đến hình thành năng lực giao tiếp, năng lực phản biện cho HS 49 2.2 Một số cách thức hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận cho HS lớp 9 51 2.2.1 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận qua giờ lí thuyết 51 2.2.2 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận qua giờ thực hành 53 2.2.3 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận qua

hệ thống bài tập luyện tập 55 2.2.3.1 Hệ thống bài tập 55 2.2.3.2 Sử dụng hệ thống bài tập vào việc luyện tập 64

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2.4 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận qua

các cách thức khác 69

2.2.4.1 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận qua giờ học Tiếng Việt và Đọc – Hiểu 69

2.2.4.2 Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận qua các hoạt động trải nghiệm 73

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Những vấn đề chung 77

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 77

3.1.2 Yêu cầu thực nghiệm 77

3.1.3 Đối tượng và thời gian thực nghiệm 77

3.1.3.1 Đối tượng thực nghiệm 77

3.1.3.2 Thời gian thực hiện 78

3.1.4 Nội dung thực nghiệm 78

3.2 Quá trình tổ chức thực nghiệm 79

3.2.1 Soạn kế hoạch bài dạy thực nghiệm 79

3.2.2 Tiến hành dạy học đối chứng và dạy học thực nghiệm 88

3.2.3 Tổ chức kiểm tra đánh giá 93

3.2.4 Phân tích kết quả dạy đối chứng và dạy thực nghiệm 95

3.2.4.1 Bảng kết quả kiểm tra lớp đối chứng và lớp thực nghiệm 95

3.3.4.2 Phân tích kết quả dạy học đối chứng và dạy học thực nghiệm 95

3.3 Kết luận khoa học 97

KẾT LUẬN 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 102 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Làm văn (LV) là một hợp phần kiến thức, kĩ năng, là phân môn mang tính chất thực hành tổng hợp rõ nhất của môn Ngữ văn; phân môn này được học ở tất cả các cấp học: Tiểu học, Trung học cơ sở (THCS), Trung học phổ thông (THPT) Từ sau cải cách giáo dục (tính từ năm 1990 với bậc THPT), LV được xem là một môn học độc lập, có sách giáo khoa (SGK) riêng Theo chương trình dạy học mới (tính từ năm

2003 với THPT), dạy học theo quan điểm tích hợp thì LV được xem là phân môn của Ngữ văn Phân môn này cũng góp phần giúp HS tiếp xúc và hướng tới xây dựng các văn bản thông thường Ở cấp THCS, LV là phân môn chiếm nhiều số tiết: từ tự sự, miêu tả cho đến biểu cảm, nghị luận, hành chính công vụ… Trong những kiểu văn bản ấy thì kiểu VBTS được học ở lớp 6 và lớp 9 chiếm vị trí quan trọng trong chương trình Bài LV chính là thước đo trình độ tri thức, phương pháp tạo lập văn bản và thể hiện tư tưởng, tình cảm của người viết cũng như khả năng nhận thức về các lĩnh vực của đời sống tự nhiên và xã hội Đồng thời bài văn cũng là sự thể hiện trình độ, tri thức và kĩ năng tiếng Việt của người học sinh trong nhà trường phổ thông

Trong dạy học LV, giáo viên (GV) đánh giá kết quả bài làm của học sinh (HS) qua các kĩ năng như: trình bày, bố cục, lập dàn ý, xây dựng đoạn…Vì vậy, bài có tốt hay không đều được thể hiện ở cách sử dụng từ ngữ, viết câu, phân đoạn Nội dung viết có tốt không, có cảm xúc không là kết quả cho sự rèn luyện của hai phân môn Đọc – Hiểu, Tiếng Việt và do vốn trải nghiệm của các em trong cuộc sống Nhưng học tốt Đọc – Hiểu và Tiếng Việt chưa chắc đã làm tốt một bài LV nếu các em không nắm được các bước cơ bản khi tiến hành làm một bài văn đó là những bước nào, mỗi bước có điểm gì cần lưu ý Cái sai lầm lớn nhất của các em là không biết phân đoạn như thế nào cho phù hợp, đa số HS làm bài phần thân bài là một đoạn văn là điều rất đáng lo ngại Như chúng ta được biết, văn bản là một chỉnh thể thống nhất thường bao gồm nhiều đoạn văn Vì vậy, để tạo được một văn bản thì vấn đề xây dựng đoạn văn là khâu có vị trí quan trọng rất đáng kể Các đoạn văn trong văn bản thường tách ra một cách rõ rệt, lại vừa cần có sự liên kết với nhau Bên trong mỗi đoạn văn rất cần có sự liên kết của các câu theo những mô hình cấu trúc

Demo Version - Select.Pdf SDK

nhất định và tạo nên những kiểu kết cấu của đoạn văn khác nhau Việc xây dựng đoạn có kết hợp một phương thức biểu đạt khác ngoài phương thức chính sẽ làm cho nội dung của đoạn trở nên phong phú… Văn tự sự, ngoài việc phản ánh hiện thực đời sống còn nêu lên những triết lí, ý kiến cảm nhận của người nói người viết

Để thực hiện điều đó, ngoài việc sử dụng phương thức tự sự cần có sự kết hợp với phương thức nghị luận Thế nên, việc hình thành năng lực dựng đoạn văn tự sự có yếu tố nghị luận rất quan trọng trong dạy học LV Nếu những năng lực này được rèn luyện, được chuẩn bị tốt thì có lẽ sẽ không còn quá nhiều những bài văn tự sự

có yếu tố nghị luận không đạt yêu cầu như hiện nay Trên tinh thần đổi mới phương pháp nhằm hướng đến việc rèn luyện có hiệu quả việc viết đoạn văn cho HS, HS viết đoạn tốt là bước đầu thể hiện bài văn tốt, chúng tôi chọn đề tài “Hình thành năng lực viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận cho HS lớp 9” với hy vọng góp phần nhỏ vào việc đổi mới phương pháp dạy học LV, giúp HS xây dựng đoạn văn đạt yêu cầu và chất lượng viết văn ngày càng tốt hơn

2 Lịch sử vấn đề

Trước đây phần học LV ít được người dạy, người học thật sự chú ý đến so với phần Đọc – hiểu và Tiếng Việt Làm văn chủ yếu được dạy học theo quy trình cung cấp lý thuyết rồi thực hành, viết bài trên lớp hoặc về nhà Các cuộc hội thảo về đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn cũng ít chú ý về phần học này Nếu có đề cập cũng chỉ dừng lại ở việc đề xuất dạy LV thông qua thực hành với các phương pháp thường gặp trong dạy học Ngữ văn nói chung Những công trình nghiên cứu, những bài viết về LV nói chung và văn tự sự nói riêng là những công trình khiến chúng tôi quan tâm nhiều nhất bởi đây sẽ là những tư liệu quý giá, sát thực với đề tài mà chúng tôi triển khai Những công trình nghiên cứu về LV này đã cung cấp cho chúng tôi các tri thức công cụ làm cơ sở lí luận khoa học để triển khai đề tài Đó là những công trình:

Lê A (1990), Một số vấn đề dạy và học LV, ĐH Sư phạm Hà Nội

GS Phan Trọng Luận (2002) (Chủ biên) Phương pháp dạy Văn, NXB Giáo dục Nguyễn Quốc Siêu (2004), Giáo trình phương pháp dạy và học kĩ năng LV…NXB Đại học quốc gia Hà Nội

PGS.TS Đỗ Ngọc Thống (2007) (Chủ biên), TS Phạm Minh Diệu, TS Nguyễn Thành Thi, LV, (Dùng cho các trường Cao đẳng Sư phạm), NXB Đại học Sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

Phạm Thị Anh (2006), “Rèn luyện năng lực viết đoạn mở bài trong văn tự sự cho HS THCS”

Đoàn Thị Kim Nhung, Phạm Thị Nga (2006), Rèn kĩ năng LV tự sự và miêu

tả 6, Nxb Đại học quốc gia TP Hồ Chí Minh

Vũ Tú Nam, Phạm Hổ, Bùi Hiển, Nguyễn Quang Sáng (2001), Văn miêu tả và

kể chuyện (tái bản lần thứ tư), Nxb Giáo Dục

Các công trình này đã cung cấp cho chúng tôi cở sở lí thuyết về văn tự sự, nghị luận sát với đề tài đang thực hiện Nhìn chung các công trình nghiên cứu trên

đã xây dựng được hệ thống tri thức cơ bản về lí luận và phương pháp dạy học LV,

về quy trình tổ chức một bài văn cũng như một số cách thức, kĩ thuật LV cho HS tuy nhiên các công trình này còn thiên về cung cấp hệ thống lý thuyết chung chung chứ chưa đề cập đến phương pháp xây dựng đoạn văn, đặc biệt là đoạn văn tự sự có yếu tố nghị luận

Bên cạnh đó, những công trình nghiên cứu về Tiếng Việt có liên quan đến dạy học LV của các nhà nghiên cứu tên tuổi đã giúp chúng tôi rất nhiều trong việc thực hiện đề tài, đó là các công trình:

Lê A (chủ biên) (1997), Phương pháp dạy học Tiếng Việt, NXB Giáo dục Diệp Quang Ban (2002), Giao tiếp, Văn bản, Mạch lạc, Liên kết, Đoạn văn NXB Khoa học Xã hội

Nguyễn Trọng Báu, Nguyễn Quang Ninh, Trần Ngọc Thêm (2000), Ngữ pháp văn bản và việc dạy LV, NXB Giáo dục

Trần Ngọc Thêm (1985), Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt, NXB Giáo dục Lưu Văn Lăng (1988), Bài viết cấu trúc đoạn trong những vấn đề ngữ pháp tiếng Việt NXB khoa học xã hội, Hà Nội

Cùng với những công trình nghiên cứu về lí thuyết và thực hành LV, chúng tôi cũng quan tâm tìm hiểu đến chương trình LV ở trường phổ thông trong khoảng thời gian gần đây, nhất là khi nước ta thực hiện đổi mới sách giáo khoa (2006) Phần viết

về LV thường được viết chung với các phần khác của môn Ngữ văn Những cái nhìn bao quát chương trình dạy học cũng như quan điểm, định hướng mới về nội dung dạy học, phương pháp dạy học của các tác giả viết sách đã hỗ trợ chúng tôi rất nhiều khi định hướng và thực hiện đề tài

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trong những năm gần đây, khá nhiều bài viết, công trình nghiên cứu đề cập đến đoạn văn ở nhiều góc độ khác nhau: khái niệm đoạn văn, cấu trúc đoạn văn, kĩ năng dựng đoạn và liên kết đoạn… Trước hết, ở góc độ đoạn văn nói chung đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến Hà Thúc Hoan trong cuốn “Những vấn đề về Ngữ nghĩa tiếng Việt” đã đề cập đến đoạn văn ở góc độ “cấu trúc đoạn” Người viết đã đưa ra quan niệm của mình về “cấu trúc đoạn” dựa trên năm mẫu cơ bản của đoạn văn Năm mẫu cơ bản này tạo nên bởi cấu tạo của đôi câu liên kết (đôi câu liên kết với nhau bằng nội dung quan hệ hoặc là dùng phép liên kết) Những mẫu cấu trúc nói trên tuy là bó buộc, công thức nhưng là cần thiết cho giai đoạn đầu của luyện văn Tác giả Nguyễn Quang Ninh, Hoàng Dân trong cuốn “Tiếng Việt (Phần ngữ pháp văn bản)” đã đề cập đến đoạn văn ở phương diện chủ yếu là lý thuyết: những quan niệm, quan điểm, khái niệm đoạn văn truyền thống và tác giả đã đưa ra quan niệm đoạn văn của mình, đồng thời mở rộng hướng nghiên cứu bằng những vấn đề liên quan: quan niệm về đơn vị trên câu, khái niệm đoạn văn, chỉnh thể trên 6 câu, cách tách đoạn văn… Những vấn đề người viết đề cập mang tính chất khái quát, thống nhất và khoa học, vừa có tính kế thừa quan niệm cổ điển, vừa mang tính chất hiện đại mới mẻ Như vậy có thể thấy, đoạn văn đã được một số nhà nghiên cứ quan tâm và

đề cập đến trong các công trình của mình Đây sẽ là những tiền đề, cơ sở quan trọng làm định hướng cho chúng tôi trong quá trình xây dựng hệ thống bài tập luyện viết đoạn văn lập luận chứng minh Bên cạnh đó, tiếp cận đoạn văn theo hướng xây dựng

hệ thống bài tập luyện kĩ năng viết đoạn cũng được một số tác giả quan tâm nghiên cứu Năm 1989, tác giả Đình Cao và Lê A trong phần nghiên cứu “Kĩ năng dựng đoạn văn” đã đưa ra cách hiểu về đoạn văn, các mô hình cấu trúc đoạn văn; phân loại đoạn văn; cách tách đoạn văn, liên kết đoạn; quy trình viết đoạn văn… Có thể nói từ nhiều khía cạnh khác nhau, hai tác giả không chỉ đưa ra quan niệm về đoạn văn mà còn đưa ra được một hệ thống bài tập về đoạn văn rất phong phú

Đi sâu nghiên cứu đoạn văn, tác giả Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Thị Ngọc Diệu, trong cuốn “Giản yếu về ngữ pháp văn bản” có đề cập đến “Đoạn văn và mối quan

hệ liên kết trong đoạn văn” bằng một chương sách Xét ở góc độ thực hành, tài liệu

đã tuyển chọn được một hệ thống bài tập phù hợp với quan niệm của tác giả “cấu trúc đoạn”, “mối quan hệ giữa đoạn với văn bản”

Demo Version - Select.Pdf SDK