Đặc biệt đối với phân môn Tập đọc, thông qua hệ thống bài đọc theo cácchủ điểm với các câu hỏi và bài tập khai thác nội dung ở mỗi bài, nhiệm vụcủa mỗi giáo viên là phải giúp học sinh có
Trang 1
*PHẦN A: SƠ LƯỢC LÍ LỊCH
1 Tác giả:
Họ và tên: Trần Ánh Tuyết
Ngày, tháng, năm sinh: 18/04/1982
Trình độ chuyên môn: Cao đẳng sư phạm
Chức vụ: Giáo viên.
Năm vào ngành: 2010
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Phạm Ngũ Lão.
Điện thoại: 0986 061 712
2 Tên sáng kiến: “ Khai thác hiệu quả hệ thống câu hỏi trong dạy học phân
môn Tập đọc lớp 4 nhằm phát triển năng lực học sinh”.
3 Thời gian áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
- Thời gian nghiên cứu và áp dụng: Năm học 2018- 2019
Trang 2Chúng ta biết rằng: “ Nhân cách của con người chỉ có thể hình thànhthông qua hoạt động học tập, giao tiếp” Để xã hội tồn tại và phát triển, conngười phải phát triển toàn diện : Tài và Đức.
Nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường nói chung và trong bậc tiểu học nói riêng, hiện nay vấn đề cải cách giảng dạy là mối quan tâm chung của toàn xã hội Đó có rất nhiều phương pháp giảng dạy mới được đưa vào giảng dạy ở trường học Chính sự đổi mới phương pháp giáo dục này
sẽ góp phần quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo của ngành giáo dục, đào tạo con người mới, con người lao động, tự chủ sáng tạo có kỉ luật có năng suất lao động cao Trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đòi hỏi những chủ nhân tương lai vừa giỏi năng lực chuyên môn, vừa có nhân cách tốt Để làm việc này, ngành giáo dục có sự thay đổi nội dung
chương trình để nâng cao chất lượng dạy và học
Đổi mới phương pháp dạy học là nội dung quan trọng đã và đang đượcthực hiện ở các trường tiểu học hiện nay Môn Tiếng Việt là một trong nhữngmôn học có nhiều đổi mới về cả nội dung và phương pháp dạy học nhằm thựchiện mục tiêu phát triển kĩ năng năng lực của học sinh, giúp các em giao tiếpmột cách đúng đắn, mạch lạc, tự nhiên trong môi trường xã hội
Trang 3
Đặc biệt đối với phân môn Tập đọc, thông qua hệ thống bài đọc theo cácchủ điểm với các câu hỏi và bài tập khai thác nội dung ở mỗi bài, nhiệm vụcủa mỗi giáo viên là phải giúp học sinh có những hiểu biết về tự nhiên xã hội,con người qua đó hình thành cho các em một vốn từ vốn diễn đạt và nhữnghiểu biết nhất định về các tác phẩm, qua đó góp phần vào việc rèn luyện nhâncách cho các em Không những vậy phân môn Tập đọc còn gợi mở cho họcsinh cái hay cái đẹp của ngôn từ tiếng việtvaf hiểu được phần nào cuộc sốngxung quanh Qua đó bồi dưỡng cho học sinh những tình cảm chân chính, lànhmạnh như tình cảm gia đình, tình thầy trò, tình bạn, tình yêu quê hương đấtnước, con người, đồng thời hình thành phất triển ở học sinh những phẩm chấttốt đẹp
Nhiệm vụ của việc dạy học tập đọc trong nhà trường Tiểu học là giúphọc sinh củng cố, phát triển kỹ năng đọc hiểu, đọc thầm để chọn thông tin vàbước đầu biết đọc diễn cảm, đọc hiểu và nắm được nội dung của bài phát hiện
ra những giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của bài Để giải quyết đượcnhiệm vụ đó trong dạy học, mỗi giáo viên cần biết khai thác một cách hợp lý
hệ thống câu hỏi và bài tập của mỗi bài Việc sử dụng hiệu quả hệ thống câuhỏi sẽ giúp giáo viên nâng cao chất lượng giảng dạy một cách đáng kể
Thực tế cho thấy nếu giáo viên đặt được nhiều hệ thống câu hỏi mộtcách hợp lý phù hợp với nội dung bài học sẽ giúp học sinh hiểu bài sâu sắchơn nhiều so với việc chỉ giảng giải một cách đơn thuần Khi dạy một bài tậpđọc, có nhiều câu hỏi vẫn giữ nguyên nội dung câu hỏi trong sách giáo khoanhưng cũng có những câu hỏi cần phải được giáo viên khai thác bằng các ýnhỏ, đôi khi cần thay thế một số câu hỏi khác nhằm giúp học sinh hiểu đượcnội dung bài và phát huy năng lực học sinh, giúp học sinh bộc lộ bản thân.Mỗi câu hỏi sẽ giúp học sinh tìm ra được những chi tiết cụ thể trong bài bằngnhững từ ngữ, hình ảnh so sánh từ đó tìm ra được nội dung của bài Mỗi giáoviên có một cách khai thác câu hỏi riêng trước cùng một câu hỏi có giáo viênyêu cầu học sinh tìm ra nội dung câu trả lời rồi mới đi sâu vào phân tích nội
Trang 4
dung câu trả lời Dù ở mức độ nào thì mục tiêu đặt ra cũng là giúp học sinhhiểu được nội dung bài Do đó yêu cầu đặt ra với mỗi giáo viên dạy Tiểu họcnói chung và giáo viên dạy lớp 4 nói riêng khi dạy Tập đọc phải tạo ra hệthống câu hỏi cần đảm bảo phát huy được tư duy học sinh Làm được điều đó
là giáo viên đã nâng cao được hiệu quả trong việc dạy học phân môn Tập đọc Năm học này, tôi được phân công trực tiếp giảng dạy lớp 4 tại trườngTiểu học Vì thế sau khi tìm hiểu yêu cầu nhiệm vụ , thực trạng dạy tiết Tậpđọc ở lớp 4, tôi thấy việc sử dụng hệ thống câu hỏi trong khi dạy Tập đọc nhưthế nào để đạt hiệu quả cao cho học sinh lớp 4? Vì vậy tôi đã mạnh dạnnghiên cứu và thực hiện đề tài này, đồng thời tôi cũng đưa ra một số kinh
nghiệm của bản thân để cùng trao đổi với các đồng nghiệp về “ Khai thác hiệu
quả hệ thống câu hỏi trong dạy học phân môn Tập đọc lớp 4 nhằm phát triển năng lực học sinh”.
Tuy nhiên đây cũng chỉ là một biện pháp nhỏ nhằm nâng cao chất
lượng học các bài tập đọc cho học sinh lớp 4 Tôi rất mong nhận được sự góp
ý của đồng nghiệp để kinh nghiệm của tôi được hoàn chỉnh hơn
2 Ý nghĩa, tác dụng của giải pháp:
Giúp học sinh tiếp phát triển được tư duy năng lực thông qua từng câuhỏi trong các bài tập đọc, từ đó các em có cơ hội bộc lộ cảm xúc của cá nhân,
mở rộng tâm hồn và phát triển nhân cách cho bản thân
3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu đề tài
* Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 4B Trường Tiểu học Hòa Phong
- Hệ thống câu hỏi trong dạy học phân môn Tập đọc nhằm phát triểnnăng lực học sinh
* Phạm vi đề tài: Do năng lực của bản thân còn hạn chế , vì vậy dựa
trên thực tế về việc dạy - học phân môn Tập đọc lớp 4 tôi chỉ trình bày sáng
kiến “ Khai thác hiệu quả hệ thống câu hỏi trong dạy học phân môn Tập đọc
lớp 4 nhằm phát triển năng lực học sinh”.
trong chương trình giáo dục bậc Tiểu học và để làm tiền đề cho các em ở cáclớp trên
Trang 5
B PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH.
- Phương pháp quan sát thông qua dự giờ
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm, kiểm tra đối chứng
- Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu
- Việc nghiên cứu để xây dựng đề tài sáng kiến kinh nghiệm này đã tiến hành
trong thời gian dài, được bản thân rút kinh nghiệm qua quá trình giảng dạycác môn học Những kinh nghiệm tích luỹ được trong giảng dạy, được giáoviên ghi chép vào nhật kí dạy học Những kết quả giảng dạy được bản thânthường xuyên cập nhật để so sánh, rút kinh nghiệm vào từng thời điểm trongnăm học và so sánh kết quả với những năm học trước Từ đó đề ra những biệnpháp để giảng dạy đạt kết quả cao hơn
Việc nâng cao chất lượng giảng dạy nói chung và ở bậc tiểu học nói riêngđang là mối quan tâm chung của toàn xã hội Nâng cao chất lượng giảng dạy
ở Tiểu học sẽ góp phần quan trọng cho việc thực hiện mục tiêu đào tạo củangành :Giáo dục là đào tạo con người mới một cách hệ thống, vững chắc ngay
từ khi các em mới cắp sách đến trường Sau nhiều năm nghiên cứu và thựcnghiệm chương trình và bộ sách giáo khoa mới ở tiểu học đó ra đời, đáp ứngnhững đòi hỏi về đổi mới giáo dục ở Tiểu học - Trong đó có môn Tiếng Việtđặc biệt là phân môn Tập đọc là vấn đề người giáo viên cần quan tâm sâu sáthơn
1 Cơ sở khoa học.
- Cung cấp thêm vốn tiếng Việt và văn học cho học sinh, giúp học sinh mởrộng hiểu biết, phát triển tư duy
- Bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, thẩm mỹ cho học sinh
- Đọc lưu loát tác phẩm, ngắt nghỉ, nhấn giọng, phân biệt giọng đọc củacác nhân vật một cách hợp lý
Trang 6
- Mỗi bài tập đọc là một tác phẩm nghệ thuật Vì vậy rèn đọc, khai thác tổchức đều phải chú ý đến tính nghệ thuật Ngoài chức năng dạy đọc, giờ Tậpđọc còn giúp trau dồi cho học sinh kiến thức tiếng Việt, kiến thức văn học,kiến thức đời sống, giáo dục tình cảm và thẩm mỹ cho học sinh
- Chương trình phân môn Tập đọc lớp 4 gồm có ( chương trình tập 1 vàtập 2)
2.1 Thực trạng của giáo viên và học sinh.
a/ Thực trạng của giáo viên Tiểu học trong các tiết dạy Tập đọc:
Trang 7
- Bên cạnh đông đảo những đồng chí giáo viên say sưa nghiên cứu sáng
tạo tìm ra những biện pháp dạy học sinh, tìm hiểu những câu hỏi trong bài tậpđọc sao cho hiệu quả nhất thì còn một số giáo viên vẫn còn quan niệm “ DạyTập đọc chủ yếu cứ cho học sinh đọc to, rõ,đọc đúng tiếng là được” Vì vậytrong các giờ Tập đọc giáo viên chỉ cho học sinh luyện đọc sau đó đến phàntìm hiểu bài giáo viên chỉ nêu nguyên bản những câu hỏi trong sách giáo khoacho học sinh trả lời, còn học sinh chỉ dựa vào sách giáo khoa đọc lại những ýliên quan đến nội dung câu hỏi Giáo viên không cần biết câu hỏi đó có phùhợp với đối tượng học sinh lớp mình hay không Còn những câu hỏi nào giáoviên đưa ra học sinh không trả lời được giáo viên trả lời hộ luôn cho nhanh đểgiờ học nhẹ nhàng nhanh chóng kết thúc cũng vừa đủ 40 phút Cũng có giáoviên chỉ lo “luyện” cho học sinh đọc đúng, đọc diễn cảm thì đọc “chầm chậm”
là được còn ý các đoạn và nội dung bài thì học sinh không nói đúng giáo viên
tự cho ghi và yêu cầu các em ghi nhớ máy móc hoặc học thuộc.Với cách dạynày thì làm sao học sinh có thể hiểu được thấu đáo nội dung bài mà có cáchđọc diễn cảm đúng, cũng có giáo viên trong phần tìm hiểu bài chỉ “ưu tiên”cho những học sinh khá trả lời hoặc những học sinh hay trả lời Nếu làm nhưvậy thì một số bộ phận học sinh trong lớp sẽ không có cơ hội bày tỏ ý kiếncủa mình vè sẽ không làm cho các bạn tự nhiên, tự tin trong học tập Hoặc cógiáo viên còn đưa ra những câu hỏi rườm rà, khó hiểu làm cho học sinh lúngtúng, không xác định đúng nội dung
Trong những năm học vừa qua tổ nhóm chuyên môn có được sự quantâm, chỉ đạo sâu sát của Ban giám hiệu, Chuyên môn nhà trường, và đặc biệt
là có sự quan tâm, chỉ đạo của Phòng Giáo dục để dạy tốt phân môn Tập đọctrong nhà trường
Giáo viên luôn ý thức quan tâm, chăm chút học sinh trong từng tiết học.Với mỗi loại câu hỏi, giáo viên đã nghiên cứu kĩ kế hoạch bài dạy để lựa chọn
và tổ chức những hình thức luyện tập sao cho phù hợp với đối tượng học sinh.Bên cạnh đó, giáo viên luôn động viên khuyến khích, khơi gợi ở học sinh trítưởng tượng, óc sáng tạo
Trang 8
b/Thực trạng của học sinh trong các giờ tập đọc:
- Trong phần đọc hiểu, đọc thầm, các em ngại suy nghĩ
- Hiểu biết vốn từ còn ít ỏi nên nhiều khio các em hiểu sai nghĩa của từdẫn đến hiểu sai câu, đoạn và nội dung văn bản
- Nhiều học sinh quen chỉ ỷ lại vào các bạn học khá phát biểu còn mìnhkhông cần suy nghĩ ( bởi cô giáo, thầy giáo cũng không chú ý gọi đến lượtmình)
- Nhiều học sinh chỉ đọc to, đọc trôi chảy hoặc chầm chậm, đều đều
hoặc không đúng ngữ điệu, lời văn, giọng thơ không phù hợp với nội dung bàivăn, bài thơ đó cần diễn tả
- Sau khi học xong bài Tập đọc nhiều học sinh không hiểu gì về nội dung
ý các đoạn và nội dung bài học
- Từ những thực trạng trên cho thấy việc tìm ra cách khai thác và sử dụng
hệ thống câu hỏi khi dạy về phân môn Tập đọc lớp 4 sao cho hợp lý và có kếtquả cao nhất là một việc làm mà mỗi giáo viên Tiểu học cần phải suy nghĩnghiên cứu sao cho phù hợp với nội dung bài
3 Thời gian nghiên cứu.
- Sáng kiến của tôi được thực hiện và nghiên cứu bắt đầu từ những ngàyđầu của học kỳ I năm học 2018 - 2019 và kết thúc sáng kiến khi kết thúc học
kỳ I
II NỘI DUNG
A MỤC TIÊU.
Trang 9
- Nhiệm vụ của đề tài.
+Nhằm nâng cao hiệu quả của việc “Khai thác hiệu quả hệ thống câu
hỏi trong dạy học phân môn tập đọc lớp 4 nhằm phát triển năng lực học sinh” Trong phân môn tập đọc của học sinh tiểu học nói riêng và giảng dạy
các môn học khác nói chung
+ Cải tiến phương pháp giảng dạy nhằm nâng cao chất lượng học tập phân môn Tập đọc của học sinh
+ Dạy thực nghiệm và khảo sát, đối chứng kết quả thực nghiệm
B GIẢI PHÁP
CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY TẬP ĐỌC CHO HỌC SINH
Sau đây tôi xin trình bày cụ thể biện pháp tiến hành khai thác và sử dụng
hệ thống câu hỏi trong các bài Tập đọc ở sách giáo khoa Tiếng việt lớp 4nhằm phát triển năng lực học sinh
1/ Hệ thống câu hỏi thường được sử dụng trong giờ học Tập đọc.
- Có nhiều cách hỏi khác nhau đối với mỗi môn học, bài học hoặc nội dung
cụ thể trong mỗi bài Mỗi cách hỏi đều đặt ra đích là những câu trả lời Hỏinhư thế nào để học sinh tìm ra câu trả lời một cách nhanh chóng, chính xác,đơn giản nhưng vẫn đủ ý là yêu cầu đặt ra đối với mỗi giáo viên khi đặt câuhỏi Sau đây là một số cách hỏi thường được sử dụng trong giờ Tập đọc
a/ Câu hỏi giúp học sinh thu thập thông tin.
- Khi đọc một bài Tập đọc học sinh phải thu thập được nhứng thông tin
có trong nội dung bài để kiểm tra được điều đó giáo viên phải đặt ra nhữngcâu hỏi giúp học sinh quan sát, liệt kê hay chọn những thông tin chính xác cótrong nội dung bài Cách hỏi này thường được sử dụng khi hướng dẫn họcsinh tìm hiểu bài
- Quan sát để thu thập thông tin: Trong bài Tập đọc, để minh họa cho
những chi tiết, hình ảnh có trong nội dung bài, giáo viên thường sử dụng cácloại tranh, ảnh cho học sinh quan sát Mỗi khi quan sát, giáo viên lại đặt ra
Trang 10+ Tranh vẽ cảnh gì? Nội dung bức tranh là gì?
> Thông qua đó học sinh sẽ biết được những tranh ảnh này liên quan như thếnào đối với nội dung của bài, tùy theo từng đối tựng học sinh trong lớp mình
mà tôi đưa ra câu hỏi cho phù hợp với các em
- Thu thập thông tin bằng cách liệt kê: Đó là dạng câu hỏi mà trong câu
trả lời yêu cầu học sinh phải liệt kê ra những chi tiết, hình ảnh trong câu hỏiđặt ra
* Ví dụ : An - đrây – ca đã làm gì trên đường đi mua thuốc choông? Đây là câu hỏi mà trong sách giáo khoa đã đưa ra câu hỏi như thếnày thì học sinh đại trà trong lớp cũng sẽ trả lời liệt kê ra được, còn nếumuốn giúp cho học sinh phát huy được hết năng lực của mình thì tôi đãhỏi học các em bằng câu hỏi: Em hãy liệt kê những việc làm mà An -đrây- ca đã tham gia khi đi mua thuốc cho ông Đối với cách hỏi như vậyhọc sinh khá giỏi các em sẽ phát huy rất tốt năng lực của bản thân mình
- Thu thập thông tin bằng cách lựa chọn: Khác biệt thu thập thông
tin bằng cách liệt kê thì thu thập thông tin bằng cách lựa chọn yêu cầu đặt
ra ở đây là học sinh phải biết lựa chọn những thông tin cần thiết đó lànhững hình ảnh, những chi tiết phù hợp với nội dung câu hỏi
b/ Câu hỏi yêu cầu học sinh giải thích nghĩa cho nội dung thông tin.
Sau khi thu thập được những nội dung thông tin có trong bài, bước tiếptheo là cần phải giúp các em biết xử lí các thông tin đó bằng cách giảithích nghĩa cho các thông tin đó Đó là việc làm yêu cầu học sinh trả lời
Trang 11
những câu hỏi mang tính chất so sánh, phân tích để giải thích nội dungthông tin
- Câu hỏi so sánh: Đó là những câu hỏi yêu cầu học sinh tìm ra sự
giống, khác nhau giữa hai hay một số đối tượng nào đó
Ví dụ : Chủ điểm ( Tiếng sáo diều), tuần 14 khi dạy bài Chú Đất Nung.Câu hỏi: Cu Chắt có những đồ chơi gì? Chúng khác nhau như thế nào? Trang
135 Với cách hỏi như vậy thì học sinh sẽ biết được cách so sánh giữa các đồchơi đó
- Câu hỏi phân tích: Đó là những câu hỏi tại sao? Như thế nào? Nhằm
giải thích một số vấn đề nào đó cho nội dung thông tin
Ví dụ: Vì sao chú bé Đất quyết định trở thành chú Đất Nung?
Ví dụ : Chủ điểm ( Có chí thì nên) tuần 11 khi dạy bài Ông Trạng thảdiều câu hỏi 2 trong bài Nguyễn Hiền ham học và chịu khó như thế nào ?trang 105
c Câu hỏi giúp phát huy năng lực học sinh.
Mỗi bài tập đọc đều có nội dung cụ thể, thông qua hệ thống câu hỏi
và bài tập, giáo viên cần giúp học sinh đánh giá một cách khái quát nội dungcủa bài Trong quá trình tìm hiểu nội bài, giáo viên đặt ra những câu hỏi chohọc sinh trả lời, trên câu hỏi đó yêu cầu học sinh nêu nội dung của từng đoạn
và nội dung của cả bài
Những câu hỏi đánh giá, khái quát bao gồm các loại câu hỏi nhằm giúphọc sinh liên hệ thực tế, rút ra các bài học, giải quyết các tình huống
- Câu hỏi liên hệ thực tế: Thông qua nội dung của một đoạn, một ý hay cảbài tập đọc giáo viên thường đưa ra những câu hỏi giúp học sinh khái quát nộidung đoạn, ý hay cả bài tập đọc bằng những câu hỏi để các em liên hệ vớithực tế việc mình đã làm
Ví dụ : Chủ điểm ( Trên đôi cánh ước mơ) tuần 7 khi dạy bàiTrung thu độc lập câu hỏi 4 trong bài Em mơ ước đất nước ta mai sau sẽphát triển như thế nào? trang 67 Chúng ta có thể hỏi câu hỏi đó là: Mai sau
Trang 12
em sẽ làm gì để cống hiến cho đất nước ta sánh vai với các cường quốc trênthế giới?
- Câu hỏi liên hệ bản thân từ nội dung bài học: Thông qua nội dung bài tập
đọc giáo viên cần giúp đỡ học sinh đánh giá khái quát nội dung bài bằngnhững câu hỏi tổng quát nêu lên những ý kiến chính hay đại ý của bài
Ví dụ: Qua các câu MB,KB tác giả muốn nói điều gì về cánh diều tuổi thơ ?Câu hỏi 3 bài (Cánh diều tuổi thơ ) tuần 15
- Câu hỏi giải quyết các tình huống : Đó là những câu hỏi đặt các em
vào một tình huống như đối với các nhân vật trong các bài tập đọc để các em đưa ra những ý kiến của mình trước các tình huống đó
Ví dụ : Nếu vẽ một bức tranh minh họa bài thơ này, em sẽ vẽ như thếnào?
Câu hỏi 5 bài (Tuổi Ngựa) Tuần 15
2/ Một số chú ý khi sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học Tập đọc.
Trang 13
Mỗi giáo viên đều có những cách hỏi riêng trong khi dạy học Tuynhiên để đạt hiệu quả cao trong dạy học, giáo viên cần chú ý một số vấn đềsau :
- Cần linh hoạt xử lí các câu hỏi tùy theo từng đối tượng học sinh, có thể biếnđổi các câu hỏi bằng cách tăng hay giảm độ khó sao cho phù hợp với trình độhọc sinh để tiết học trở nên sinh động hơn
- Hệ thống câu hỏi cần được đặt ra theo một trình tự đảm bảo lôgic, câu hỏisau cần tiếp nối ý của câu hỏi trước, bổ sung hoàn thiện cho câu hỏi trước.Các câu hỏi cần móc nối với nhau để tạo ra một ý nghĩa trọn vẹn cho nội dungbài học
- Câu hỏi đặt ra phải vừa sức đối với học sinh, không quá dễ để học sinh cóthể trả lời ngay được mà cần phải tư duy suy nghĩ, không phát triển được trítuệ cho các em, cũng không quá khó đánh đố học sinh, gây sự bế tắc làm chocác em chán nản, không có hứng thú trong học tập Không hỏi học sinh : + Những câu hỏi cụt lủn mà học sinh chỉ cần trả lời có hoặc không
+ Những câu hỏi có nhiều đáp án học sinh có thể trả lời liều vẫn đúng nộidung câu trả lời không phù hợp với nội dung bài học
+ Những câu hỏi mớm lời, mách nước lộ liễu cho học sinh
+ Cũng không nên hỏi học sinh những câu hỏi lấp lửng, mập mờ làm chocác em khó xác định câu trả lời đúng
+ Những câu hỏi có nhiều nghĩa làm cho học sinh bế tắc hoặc bối rốikhông tìm được câu trả lời
- Khi đưa ra câu hỏi cần phải có đủ thời gian cho học sinh suy nghĩ và trảlời câu hỏi, không yêu cầu học sinh trả lời ngay khi các em chưa kịp suy nghĩ,cũng không để thời gian quá dài để các em lợi dụng gây mất trật tự lớp học.Phải tìm ra những ưu điểm trong các câu trả lời của học sinh, đặc biệt khôngnên dè bỉu hoặc dèm pha những câu trả lời chưa đúng hoặc không sát với nộidung câu hỏi làm các em tự ti lần sau không dám phát biểu Không nên lợidụng các em học sinh khá giỏi trong lớp mà thường xuyên gọi các em trả lờicâu hỏi cần gọi những em học sinh học kém hơn không hay phát biểu ý kiến
Trang 14- Khi hướng dẫn các em học sinh trả lời câu hỏi cần bám sát nội dung câutrả lời cũng như nội dung bài học cần có những dự kiến với những câu trả lờisai của học sinh để ứng phó với những tình huống có thể xảy ra Không nênđặt ra nhiều câu hỏi đối với học sinh mà cần hướng câu trả lời cho cả lớp cùngtham gia tìm đáp án.
3/ Một số hệ thống câu hỏi minh họa trong dạy học Tập đọc ở lớp 4.
- Để nâng cao hiệu quả dạy Tập đọc, ngoài việc lựa chọn phương phápphù hợp giáo viên còn cần phải chú ý đến hệ thống câu hỏi để giúp học sinhtìm hiểu bài Hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa mặc dù đã được các tácgiả chọn lọc và đưa ra tương đối phù hợp ở mỗi bài xong khi dạy giáo viêncũng cần chú ý đến một số câu hỏi có nội dung chưa thật phù hợp đối với họcsinh do đó cần phải biết lựa chọn, thay thế hoặc biến đổi các câu hỏi sao choviệc khai thác nội dung bài đọc được tư duy liền mạch của học sinh Sau đây
là một số ví dụ minh họa
Ví dụ : Bài ( Sầu riêng) - Tuần 22
- Nội dung bài: Tả cây sầu riêng, có nét đặc sắc về hoa, quả và nét độcđáo về dáng cây
Hệ thống câu hỏi được đưa ra chủ yếu là tái hiện lại nội dung bài tập đọc
và có ý nhằm giúp phát triển kiến thức về văn miêu tả cho học sinh Nhưngnếu chỉ dừng lại ở ba câu hỏi như đã đưa ra trong sách thì việc tìm hiểu bàichư thật trọn vẹn.Có thể thêm câu hỏi “Tại sao ở đoạn cuối của bài, tác giảlại viết Đứng ngắm cây sầu riêng, tôi cứ nghĩ mãi về cái dáng cây kì lạ này?”.Câu hỏi này giúp học sinh cảm nhận và hiểu bài rõ hơn, cao hơn nữa là có
Trang 15
được sự đồng cảm đối với tác giả của bài viết Chỉ cần học sinh trả lời được
ý Vì tác giả thấy xúc động trước sức sống và sự đóng góp của cây sầu riêng –giá trị ẩn đằng sau hình thức không mấy đẹp đẽ là coi như các em đã hiểuđược điều tác giả muốn chia xẻ, gửi gắm Giờ học vì thế mà trở nên sâu sắchơn
Ví dụ 2: Bài “ Cánh diều tuổi thơ” – Tuần 15.
Niềm vui sướng và những khát vọng tốt đẹp mà trò chơi thả diều đem lạicho lứa tuổi nhỏ
Hệ thống câu hỏi được sách giáo khoa đưa ra như sau:
Câu 1: Tác giả đã chọn những chi tiết nào để tả cánh diều?
Câu 2: Trò chơi thả diều đem lại cho trẻ em những niềm vui lớn và những ước
mơ đẹp như thế nào?
Câu 3: Qua câu mở đầu và kết bài, tác giả muốn nói điều gì về cánh diều tuổithơ?
a Cánh diều là kỉ niệm đẹp của tuổi thơ
b Cánh diều khơi ngợi những ước mơ đẹp cho tuổi thơ
c cánh diều đem đến bao niềm vui cho tuổi thơ
-Nhìn chung hệ thống câu hỏi đưa ra trong bài tương đối phù hợp với trình độhọc sinh và bám sát nội dung bài học Tuy nhiên để giúp học sinh hiểu rõ ràng
Và sâu sắc hơn nội dung bài giáo viên có thể tham khảo hệ thống câu hỏi đãđược thay đổi và bổ sung như sau:
Đối với câu hỏi 1: Nếu hỏi như vậy thì đó là một câu hỏi tương đối dễ vớihọc sinh Song để học sinh hiểu được tốt những chi tiết để tả cánh diều thìcần thay đổi câu hỏi đó bằng câu hỏi : Tác giả quan sát đã chọn những chitiết nào để tả cánh diều?
Trang 16
Đối với câu hỏi 2: Đây là một câu hỏi khái quát với nội dung khá dài do đó
để giúp học sinh nắm được niềm vui lớn và những ước mơ đẹp, giáo viên cóthể chẻ nhỏ thành các câu hỏi như:
- Tìm những chi tiết cho thấy trò chơi thả diều đã đem lại cho trẻ emniềm vui lớn? ( Các bạn hò hét nhau thả diều thi sung sướng đến phát dại nhìnlên bầu trời)
- Những chi tiết nào cho em biết trò chơi thả diều đã đem lại cho trẻ emnhững ước mơ đẹp? (Nhìn lên bầu trời đêm huyền ảo, đẹp như một tấm nhungkhổng lồ, bạn nhỏ thấy cháy lên, cháy mãi khát vọng Suốt một thời mới lớn, bạn
đã ngửa cổ chờ đợi một nàng tiên áo xanh Bay đi)
Đối với câu hỏi 3: Đây là câu hỏi mang tính chất là câu hỏi trắc nghiệm có đáp
án học sinh chỉ cần chọn đáp án b, nhưng để cho học sinh hiểu và tìm được nộidung bài tốt hơn thì sau khi học sinh trả lời xong giáo viên có thể hỏi thêm câuhỏi Tại sao em chọn đáp án b mà không chọn đáp án a hay c
* Hướng dẫn học sinh tìm những câu văn quan trọng nêu ý của toàn đoạn hoặcbài Ví dụ câu “ Ôi chao ! chú chuồn chuồn nước mới đẹp làm sao!” ngay câuđầu của bài đã thể hiện nội dung bao trùm của bài: Giới thiệu vẻ đẹp của conchuồn chuồn nước mà những câu sau sẽ diễn giải cho điều đó Trong tìm hiểunội dung của bài cần chú ý tìm ra, và khai thác giá trị của những từ “ đắt” củabài để bật lên nội dung Ví dụ trong đoạn thơ sau:
“ Bè đi chiều thầm thì
Gỗ lượn đàn thong thả
Như bầy trâu lim dim
Đằm mình trong êm ả”
( Bè xuôi sông La - Tiếng việt 4)
* Câu hỏi tìm hiểu từ ngữ:
Giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách hiểu, cách cảm nghĩa của từ ngữđược dùng trong một văn cảnh cụ thể của bài văn, bài thơ Ví dụ câu hỏi:
- Vì sao tác giả gọi hoa phượng là “hoa học trò”?
Trang 17
(Hoa học trò – TV4 tập 2, trang 43)
Với câu hỏi này giáo viên cần hướng dẫn học sinh dựa vào những điều tácgiả muốn nói trong từng đoạn văn (ra hoa vào đúng mùa thi, báo hiệu mùa hèsắp đến, ) Từ đó, các em phát biểu cách hiểu của mình về hoa phượng - hoahọc trò
Trường hợp loại câu hỏi cho biết ý nghĩa rồi yêu cầu học sinh tìm từ ngữ
biểu đạt ý nghĩa đó Ví dụ: Nguyễn Hiền ham học và chịu khó như thế nào?
(Ông Trạng thả diều - TV tập1 trang 104)
Như vậy, giáo viên cần chú ý rèn cho học sinh kĩ năng tìm hiểu từ ngữ đểgiúp các em có khái niệm ban đầu về đặc điểm của ngôn ngữ nghệ thuật Từ
đó khi đọc văn, các em biết chú ý tìm hiểu và thưởng thức vẻ đẹp trong ngôn
- Em Thích hình ảnh nào về cây tre và búp măng non? Vì sao?
( Tre Việt Nam – TV4 tập 1 – tr 41)
- Trăng trung thu độc lập có gì đẹp?
( Trung thu độc lập- TV 4 tập 1 – tr 66)
- Em thích những gì ở vương quốc Tương Lai?
( Ở vương quốc Tương Lai – TV4 tập 1- tr 70) Hay những câu hỏi yêu cầu học sinh tìm ra chi tiết tạo nên hình ảnh
Ví dụ:
- Chi tiết nào nói lên sự cảm động và niềm vui của Lái khi nhận đôi giày?
( Đôi giày ba ta màu xanh TV4 – tập 1 –tr81)
- Chi tiết “ nung trong lửa” tượng trưng cho điều gì?
( Chú Đất Nung , trang 134, TV tập 1)
- Em thấy những hình ảnh, chi tiết nào trong truyện ngộ nghĩnh và lí thú?
Trang 18
( Trong quán ăn “ Ba cá bống”- TV 4 T1- tr158)Với những câu hỏi trên, việc chú ý hướng dẫn học sinh luyện tập cách cảmnhận là rất quan trọng Nó giúp học sinh phát huy trí tưởng tượng, khả năngcảm thụ văn học dần hình thành và phát triển
Một loại câu hỏi ở mức độ cao hơn là tái hiện lại hình ảnh cảnh vật mà em
* Câu hỏi khai thác hàm ý lời nói:
Tác phẩm văn học vốn hàm súc và nhiều tầng nghĩa Việc đọc hiểu vănbản nghệ thuật thực chất là công việc khai thác hàm ý ẩn sâu trong câu chữ,hình ảnh, hình tượng của tác phẩm Đối với học sinh yêu cầu này là khó Tuynhiên ở một vài bài tập đọc với ngữ cảnh thuận lợi vẫn đưa ra những yêu cầu
học sinh khá giỏi tìm hàm ý của câu văn, câu thơ Ví dụ: Bài “Bè xuôi sông
La” – (TV 4 – tập 1- tr26) Học sinh phải trả lời câu hỏi: “Hình ảnh: “ Trong đạn bom đổ nát; Bừng tươi nụ ngói hồng” nói lên điều gì?.
Hay trong bài “ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ”: học sinh trảlời câu hỏi: Theo em cái đẹp thể hiện trong bài thơ này là gì?
Giáo viên hướng dẫn học sinh dựa vào ngữ cảnh để trả lời
Tương tự, với hai dòng thơ cuối bài của bài tập đọc: “Truyện cổ nước
mình” (trang 19, tập 1):
“Tôi nghe truyện cổ thầm thì
Lời ông cha dạy cũng vì đời sau”
Học sinh phải trả lời câu hỏi: “Em hiểu ý hai dòng thơ cuối bài như thế
nào?” Để trả lời câu hỏi trên, hướng dẫn học sinh đọc kĩ đoạn thơ để tìm ra
căn cứ, để các em suy đoán ra điều mà hai câu thơ cuối đoạn muốn nói
Giáo viên cần chú ý việc hướng dẫn học sinh khai thác hàm ý của lời nóimột cách hợp lý, đảm bảo tính vừa sức sẽ giúp học sinh làm quen dần với kĩ