Quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)Quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)Quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)Quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)Quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)Quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)Quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)Quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)Quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)
Trang 1VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các tư
liệu được sử dụng trong luận án hoàn toàn trung thực, khách quan và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng Những kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác
Tác giả luận án
Lê ThịThu Hằng
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Trần Thị Vinh,
giáo viên hướng dẫn, người đã ủng hộ ý tưởng nghiên cứu khoa học của tôi
và là chỗ dựa tinh thần quan trọng giúp tôi hoàn thành luận án này
Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Viện Nghiên cứu Châu Mỹ đã tạo
điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và công tác, các thầy cô trong Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Khoa Lịch sử,
Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm
Hà Nội và đồng nghiệp Viện Nghiên cứu Châu Mỹ đã quan tâm, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.
Tôi cũng xin gửi lời biết ơn sâu sắc tới gia đình tôi, chồng, các con và
bạn bè thân thiết đã là nguồn động viên lớn lao và động lực đểtôi hoàn thành
luận án này
Xin chân thành cảm ơn!
Trang 4MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮVIẾT TẮT iv
DANH MỤC HÌNH VÀ BẢNG BIỂU v
MỞ ĐẦU 1
1 Tính cấp thiết của đềtài 1
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 3
3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 4
4.Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 5
5.Đóng góp mới về khoa học của luận án 6
6.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 7
7.Cơ cấu của luận án 9
CHƯƠNG 1-TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 10
1.1 Tình hình nghiên cứu ở trong nước 10
1.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 12
1.2.1 Công trình về những vấn đềlý thuyết 13
1.2.2 Các công trình nghiên cứu kinh điển 15
1.2.3 Các công trình nghiên cứu đương đại 19
1.2.4 Các công trình nghiên cứu vềxã hội tiêu dùng Mỹ thời hậu chiến 22 1.2.5 Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của xã hội tiêu dùng Mỹ28 Một số nhận xét 32
CHƯƠNG 2-CƠ SỞLÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀSỰPHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI TIÊU DÙNG MỸ 35
2.1 Cơ sởlý luận vềxã hội tiêu dùng 35
2.1.1 Khái niệm xã hội tiêu dùng 35
2.1.2 Các lý thuyết vềsựtồn tại và phát triển của xã hội tiêu dùng 37
2.2 Cơ sởlịch sửcủa xã hội tiêu dùng Mỹ 43
2.2.1 Thời kỳ lập quốc (1620-1775) 43
Trang 52.2.2 Thời kỳ Cách mạng Mỹ (1776-1854) 45
2.2.3 Thời kỳ đầu công nghiệp hóa (1885-1920) 47
2.3 Cơ sởhình thành xã hội tiêu dùng Mỹ giai đoạn 1945-1960 52
2.3.1 Yếu tố chính trị 52
2.3.2 Yếu tố kinh tế 57
2.3.3 Yếu tố xã hội 61
Tiểu kết chương 2 66
CHƯƠNG 3-SỰVẬN ĐỘNG CỦA XÃ HỘI TIÊU DÙNG MỸ(1945 -1960) 67
3.1 Những thay đổi trong phương thức tiêu dùng của nước Mỹ (1945-1960) 67
3.1.1.Thay đổi về nhà ở 67
3.1.2.Thay đổi về phương tiện di chuyển 72
3.1.3.Thay đổi về thiết bịtiêu dùng tiết kiệm lao động 78
3.1.4.Thay đổi về các loại hình giải trí 85
3.2 Sựphát triển của các công cụ thúc đẩy tiêu dùng ởMỹ 88
3.2.1 Quảng cáo và truyền thông 89
3.2.2 Thẻtín dụng 94
3.2.3 Trung tâm thương mại 97
3.2.4 Phương thức chăm sóc và giáo dục trẻ em 102
Tiểu kết chương 3 106
CHƯƠNG 4-MỘT SỐNHẬN XÉT VỀXÃ HỘI TIÊU DÙNG MỸ 108
4.1 Tác động của xã hội tiêu dùng Mỹ 108
4.1.1 Tác động kinh tế 108
4.1.2 Tác động xã hội 114
4.1.3 Tác động môi trường 124
4.2 Một số nhận xét về xã hội tiêu dùng Mỹ và gợi ý cho Việt Nam129
Trang 64.2.1 Một sốnhận xét vềxã hội tiêu dùng Mỹ giai đoạn 1945-1960 129
4.2.2 Xu hướng tiêu dùng ở Việt Nam hiện nay 135
4.2.3 Một sốgợi ý đối với Việt Nam 142
Tiểu kết chương 4 148
KẾT LUẬN 149
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀTÀI LUẬN ÁN 153
TÀI LIỆU THAM KHẢO 154
PHẦN PHỤ LỤC
Trang 7DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮTAT&T - American Telephone &
Telegraph
Tập đoàn viễn thông Mỹ
CEDA - Clean Energy Deployment
Administration
DDT – Dichloro Diphenyl Trichloroethane
Cơ quan triển khai năng lượng sạch
Thuốc trừsâuEPA - Environmental Protection
Agency
Hiệp hội bảo vệ môi trường Mỹ
FHA - Federal Housing Administration Cơ quan quản lý nhà liên bang
G.I Bill - Genera Issue Bill Luật dành cho cựu chiến binh MỹIMF - International Monetory Fund Quỹtiền tệ quốc tế
IT&T - International Telephone and
Telegraph
Tập đoàn viễn thông quốc tế
LEED - Leadership in Energy and
Environmental Design
Hệ thống tiêu chuẩn quốc tếvề
kiến trúc xanhMIT - Massachusetts Institute of
NDEA - National Defense Education
Act
Luật giáo dục quốc phòng
NPR - National Public Radio Đài phát thanh quốc gia
OECD - Organisation for Economic
Co-operation and Development
Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế
Trang 8DANH MỤC HÌNH VÀ BẢNG BIỂU
1.Hình 2.1.Bùng nổtrẻ sơ sinh thời kỳhậu chiến 171
2.Hình 2.2.Số trẻ em được sinh ra mỗi năm ởMỹ(1940-1980) 61
3.Hình 3.1.Nhà ở khu đô thị Levittown, Pennsylvania 171
4.Hình 3.2.Tỉ lệ hộ gia đình Mỹsở hữu xe hơi và sở hữu nhà (1890-1980) 72
5.Hình 3.3.Một sốmẫu xe hơi phổbiến trong thập niên 1950 172
6.Hình 3.4.Căn bếp Mỹthập niên 1950 172
7.Hình 3.5.Giấc mơ Mỹthập niên 1950 173
8.Hình 3.6.Rạp chiếu phim ngoài trời cho các gia đình đi xe hơi 174
9.Bảng 3.1.Một số nhà hàng ăn nhanh nổi tiếng ra đời trong thập niên 1950 82
10.Bảng 3.2.Các trung tâm thương mại được xây dựng ởMỹthập niên 1950 174
11.Hình 4.1.Diện tích nhà trung bình ởMỹ qua các năm (1980-2013) 116
12.Hình 4.2.Thời gian làm việc trung bình của một sốquốc gia phát triển, năm 2014 175
13.Hình 4.3.Kỳnghỉvà ngày nghỉ được trả lương của Mỹso với các nước OECD 176
14.Bảng 4.1.Một vài số liệu về mức tiêu dùng của người Mỹ 176
15.Bảng 4.2.Mô hình mua sắm xanh ởMỹ 178
Trang 9MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Sau hơn 30 năm đổi mới, Việt Nam đã trở thành quốc gia đang phát triển với mức thu nhập trung bình trong một nền kinh tế năng động và có mức hội nhập sâu rộng với nền kinh tế thế giới Với dân số gần 95 triệu người, Việt Nam hiện là nước đông dân thứ 14 trên thế giới [5] và đang bước vào thời kỳ
cơ cấu dân số vàng với tỷ lệ thanh thiếu niên cao nhất trong lịch sử của Việt Nam Cơ cấu dân số này sẽ vừa là lực lượng sản xuất chủ lực, vừa là lực lượng tiêu dùng chính trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Dân số trong độ tuổi lao động tăng nhanh đãgiúp cho thị trường tiêu thụ được
mở rộng Cùng với quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và thị trường hóa nền kinh tế, đô thị hóa ở Việt nam đã diễn ra nhanh hơn Mục tiêu đến năm 2020, dân số đô thị sẽ là khoảng 44 triệu người, chiếm 45% dân số
cả nước, năm 2025 dân số đô thị sẽ là khoảng 52 triệu người, chiếm 50% dân
số cả nước [28] Tốc độ tăng trưởng kinh tế thường xuyên ở mức cao đi kèm với sự cải thiện chất lượng hệ thống hạ tầng kỹ thuật cũng như hạ tầng xã hội
là điều kiện làm gia tăng chất lượng đời sống mọi mặt của cư dân đô thị, tạo nên sức hút mạnh cho các dòng di dân lớn từ nông thôn vào đô thị Thêm vào
đó, sự xuất hiện nhiều đô thị mới do sự hình thành các khu công nghiệp, khu kinh tế, khu thương mại, trung tâm hành chính khiến cho tỷ trọng dân cư đô thị ở Việt Nam tăng nhanh hơn nhiều so với các thời kỳ trước [10]
Sự phát triển dân số cùng quá trình dịch chuyển dân cư vào các trung tâm
đô thị lớn đang tạo ra những ảnh hưởng quan trọng đến thói quen tiêu dùng tại Việt Nam Việc gia tăng lực lượng lao động và hộ gia đình hạt nhân sẽ là động lực kích thích tiêu dùng và đưa tiêu dùng trở thành một yếu tố lớn trong tổng thể nền kinh tế Điều đó không chỉ tạo điều kiện gia tăng về số lượng hàng tiêu dùng và dịch vụ mà còn đa dạng hóa về chủng loại, hình thức,
Trang 10khuyến khích các nhà kinh doanh mở rộng hoạt động sang nhiều ngành nghề, lĩnh vực, nâng cao đổi mới chất lượng sản phẩm, tận dụng tối đa lợi thế của thị trường Bên cạnh đó, những tiện ích về cơ sở hạ tầng và sự kết nối xã hội thuận lợi đã tạo điều kiện làm gia tăng năng lực mua sắm và thay đổi hành vi tiêu dùng của người Việt Lối tiêu dùng của người Việt đang chuyển mạnh từ tầm tiêu dùng của một nước nông nghiệp sang lối tiêu dùng của một xã hội công nghiệp
Do điều kiện sinh hoạt vật chất và tinh thần thay đổi, thu nhập và mức
sống được cải thiện, hệ thống dịch vụ xã hội được mở rộng nên dân cư đô thị
có nhiều cơ hội để phát triển, hoàn thiện văn hóa và lối sống của mình Trong
đó, biểu hiện rõ nhất là chi tiêu cho nhà ở, giáo dục -đào tạo, y tế, thông tin, văn hóa, du lịch, văn học nghệ thuật trong tổng cơ cấu chi tiêu của các gia đình ở đô thị đang ngày càng cao hơn so với trước Các đô thị đang hình thành một cấu trúc đa văn hóa, gắn với quá trình phân hóa xã hội và đa dạng hóa thành phần dân cư [10]
Nước Mỹ cũng đã từng trải qua thời kỳ công nghiệp hóa với sự bùng nổkinh tế, đô thị và dân số trong 15 năm sau Chiến tranh thế giới thứ hai, trởthành quốc gia có đặc trưng là một xã hội tiêu dùng hiện đại bậc nhất thế giới
Thời kỳ hậu Chiến tranh thế giới thứ hai, từ năm 1945 đến năm 1960, được xem là thời kỳ vàng của nước Mỹ Tốc độ tăng trưởng kinh tế cao dẫn đến
những thay đổi xã hội lớn chưa từng thấy, cho phép người Mỹ phá vỡ những khuôn khổ của lối sống cũ Sự hưng thịnh của nền kinh tế cùng với sự phát triển của các công cụ chính sách trên nhiều phương diện trong hơn một thập
kỷ này đã đưa đời sống tiêu dùng của nước Mỹ đến một cấp độ mới Nước
Mỹ bước vào thời kỳ khi các giá trị tiêu dùng thống lĩnh và chi phối nền kinh
tế, văn hóa, xã hội Mỹ “Cuộc sống tươi đẹp” được định nghĩa bằng các giá trịkinh tế hay đời sống vật chất Cuộc sống của người lao động Mỹ cũng thay
đổi mạnh mẽ cùng với sự chuyển mình của một nước Mỹ được công nghiệp
Trang 11hóa với số người tham gia vào các ngành dịch vụ ngày một gia tăng Sự phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ trong thời kỳ hậu Chiến tranh thế giới thứ hai
một mặt đã tạo ra chất xúc tác thúc đẩy sản xuất, khoa học kỹ thuật, nâng cao
mức sống, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn những nguy cơ gây bất ổn kinh tế,
xã hội và môi trường cho quốc gia này trong những thập kỷ sau
Do vậy, việc nghiên cứu xã hội tiêu dùng Mỹ giai đoạn 1945-1960 và tác động đa chiều của nó đến nước Mỹ trong những thập kỷ tiếp theo có ý nghĩa
cấp thiết về khoa học và thực tiễnđối với Việt Nam Vềkhoa học, việc nghiên
cứu làm rõ những vấn đề cốt lõi về sự phát triển của xã hội tiêu dùng từ góc
độ lịch sử vẫn còn là một khoảng trống trong các công trình nghiên cứu về
Mỹ ở Việt Nam Về thực tiễn, việc nghiên cứu đánh giá những tác động của
xã hội tiêu dùng Mỹ và những ảnh hưởng lâu dài của nó sẽ góp phần nhận
diện, giải mã xu hướng phát triển của xã hội và văn hóa tiêu dùng ở Việt Nam
hiện nay để từ đó đưa ra những gợi ý cho Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Xuất phát từ nhận định này, tác giả đã lựa
chọn vấn đề về xã hội tiêu dùng Mỹ làm đềtài nghiên cứu, đặc biệt là thời kỳsau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960), khi nước Mỹđang trong giai đoạn hưng thịnh về kinh tế và thực thi chính sách khuyến khích tiêu dùng, nhằm tăng cường tri thức về lịch sử Mỹ và gợi mở cho Việt Nam nhiều gợi ý quan trọng trong việc định hướng chính sách về phát triển kinh tế, văn hóa tiêu dùng hiện nay và trong những thập niên tới phù hợp với
ra những gợi ý kinh nghiệm cho Việt Nam
Trang 12thời kỳhậu Chiến tranh thế giới thứhai
- Phân tích sự vận động và thay đổi của xã hội tiêu dùng Mỹ trong giai đoạn 1945 – 1960 để thấy rõ xu hướng tiêu dùng của quốc gia này và những vấn đề đặt ra
- Đánh giá những tác động tích cực và tiêu cực của xã hội tiêu dùng đối với nước Mỹ và đưa ra những gợi ý cho Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hội nhập kinh tế và phát triển xã hội
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu về quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng ởnước Mỹ thời kỳ hậu Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1945 đến năm 1960)
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Về không gian, luận án nghiên cứu xã hội tiêu dùng Mỹ; những biến đổi mạnh
mẽ về điều kiện phát triển, sự vận động và hệ quả của xã hội tiêu dùng Mỹtrong phạm vi 50 bang của nước Mỹ giai đoạn hậu Chiến tranh thế giới thứhai
- Về thời gian, luận án tập trung nghiên cứu quá trình phát triển của xã hội tiêu dùng Mỹ thời kỳ hậu Chiến tranh thế giới thứ hai (1945 - 1960) Tuy nhiên,
để có một cách nhìn tổng thể trong tiến trình lịch sử nhằm rút ra những đánh
Trang 13Luận án đầy đủ ở file: Luận án Full