Không thể phủ nhận Nguyễn Nhật Ánh là hiện tượng xuất bản mà chắc phải lâu lắm nữa, Việt Nam mới có một tác giả văn học vượt qua được.. Thế nhưng, những vinh quang ông nhận được lại phải
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐH KHXH & NV TPHCM
KHOA VĂN HỌC
Chuyên đề:
XÃ HỘI HỌC VĂN CHƯƠNG
Đề tài:
NGUYỄN NHẬT ÁNH- NHÌN TỪ LÍ THUYẾT “TRƯỜNG” CỦA PIERRE BOURDIEU
GVHD: PGS.TS TRẦN HỮU QUANG HVTH: Nguyễn Thị Nhân
Lớp: CH Lí luận Văn học 2016-1
0
Trang 2NGUYỄN NHẬT ÁNH- NHÌN TỪ LÍ THUYẾT “TRƯỜNG”
CỦA PIERRE BOURDIEU
Ngày 28/2/2016 quyển sách Con chó nhỏ mang giỏ hoa hồng của nhà văn Nguyễn
Nhật Ánh mới phát hành nhưng từ trước đó, 14 đơn vị phát hành đã đặt hàng nhà xuất bản Trẻ hơn 70.000 cuốn để chờ tung ra phục vụ độc giả Trong lần in đầu tiên, nhà xuất bản Trẻ đã in 100.000 quyển Chưa kể 5000 ấn bản đặc biệt bìa cứng đã được đặt hàng hết trước ngày ra mắt sách Một con số phát hành khá lớn trong bối cảnh thị trường sách hiện nay-khi mà không ít tập thơ in 500 quyển chủ yếu không phải để bán mà là để…tác giả tặng bạn bè Nhưng đây không phải là trường hợp cá biệt trong sự nghiệp sáng tác của ông Các tác phẩm cũ của nhà văn được yêu thích nhất trong 20 năm (1975-1995), 30
năm (1975-2005) luôn được tái bản thường xuyên Tôi là Bêtô - viết năm 2007, năm
2013 đã in lần thứ 23 - 3.000 bản Cho tôi một vé đi tuổi thơ viết năm 2008 –năm 2013 đã
in lần thứ 38 - 5.000 bản Có hai con mèo ngồi bên cửa sổ (mới ra năm 2012) - năm 2013
đã in lần thứ 13 - 3.000 bảni
Không thể phủ nhận Nguyễn Nhật Ánh là hiện tượng xuất bản mà chắc phải lâu lắm nữa, Việt Nam mới có một tác giả văn học vượt qua được Trong phạm vi bài viết, chúng tôi thử đưa ra một vài tìm hiểu về hiện tượng này dưới góc nhìn xã hội học văn chương theo lí thuyết “trường ” của Pierre Bourdieu
II NỘI DUNG
II.1 Nhà văn có duyên với kỉ lục xuất bản
Nguyễn Nhật Ánh sinh ngày7 tháng 5 năm 1955 tại xã Bình Quế, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam Thuở nhỏ ông theo học tại các trường Tiểu La, Trần Cao Vân và Phan Chu Trinh Từ 1973 Nguyễn Nhật Ánh chuyển vào sống tại Sài Gòn, theo học ngành sư phạm Ông đã từng đi Thanh niên xung phong, dạy học, làm công tác Đoàn Thanh niên Cộng Sản Hồ Chí Minh Từ 1986 đến nay ông là phóng viên nhật báo Sài
Trang 3Gòn Giải Phóng, lần lượt viết về sân khấu, phụ trách mục tiểu phẩm, phụ trách trang thiếu nhi và hiện nay là bình luận viên thể thao trên báo Sài Gòn Giải Phóng Chủ nhật với bút danh Chu Đình Ngạn
Khởi đầu sự nghiệp bằng thơ ca với các tập thơ : Thành phố tháng Tư (in chung với Lê Thị Kim, 1984), Đầu xuân ra sông giặt áo (1986), Thơ tình Nguyễn Nhật Ánh (1988) Nàng thơ vẫn hành trình cùng ông để đến năm 1994, ông xuất bản thêm Lễ hội
của đêm đen và Tứ tuyệt cho nàng Thế nhưng, những vinh quang ông nhận được lại
phải chờ đến khi ông chạm vào một loại thể văn học khác: văn xuôi, mà cụ thể là những tác phẩm văn xuôi viết cho trẻ em, đủ mọi lứa tuổi
Một cách nói vui, nếu xếp chồng lên nhau, những tác phẩm đã xuất bản của Nguyễn Nhật Ánh sẽ cao hơn chính ông Điều đó không phải là không có cơ sở khi mà gia tài sáng tác của ông thật đồ sộ với các tác phẩm truyện dài, truyện ngắn, thơ, tạp văn Thử xếp theo năm xuất bản, ta có 46 đầu sách cho 33 năm cầm bút:
Trang 410.Cô gái đến từ hôm qua (truyện dài, 1989)
Trang 527.Buổi chiều Windows (truyện dài, 1995)
Trang 644.Bảy bước tới mùa hè (truyện dài, 1/3/2015)
Đấy là chưa kể đến 2 bộ truyện tranh Bim và những chuyện thần kì(1988), Ba
đứa trẻ và những chuyện rắc rối(2000).
Kết quả quá trình lao động nghiêm túc, bền bỉ của tác giả là một loạt những giải thưởng danh giá mà ông đoạt được: Năm 1990, Giải A văn học Trẻ của Trung ương
Đoàn TNCS Hồ Chí Minh cho truyện Chú bé rắc rối Năm 1995, ông được bầu chọn là
nhà văn được yêu thích nhất trong 20 năm Đồng thời được Hội nhà Văn Thành phố Hồ Chí Minh chọn là một trong 20 nhà văn trẻ tiêu biểu trong 20 năm (1975-1995).Năm
1998, ông được Nhà xuất bản Kim Đồng trao giải cho Nhà văn có sách bán chạy nhất
Năm 2002 Hội nhà văn Việt Nam trao Giải thưởng văn học cho bộ truyện nhiều tập Kính
vạn hoa Năm 2003, bộ truyện cũng được Trung ương Đoàn Thanh Niên Cộng Sản Hồ
Chí Minh trao huy chương Vì thế hệ trẻ Năm 2005, ông tiếp tục được bầu chọn là nhà văn được yêu thích nhất trong 30 năm Năm 2007, Giải Cuốn sách do bạn đọc báo Người
Lao Động bình chọn và Giải thưởng Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh cho cuốn Tôi
là Bêtô Năm 2008, Nguyễn Nhật Ánh xuất bản truyện có tên Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, tác phẩm này được báo Người Lao động bình chọn là tác phẩm hay nhất năm 2008
và cũng đoạt luôn giải thưởng văn học ASEAN năm 2010…2015, Trung tâm Ngôn ngữ
và văn học nghệ thuật trẻ em thuộc Đại học Sư phạm Hà Nội đã tổ chức Hội thảo khoa
học: Nguyễn Nhật Ánh- Hành trình chinh phục tuổi thơ bước đầu đánh giá những đóng
góp của ông với văn học trẻ em
Tác phẩm của ông được chuyển thể thành phim (Nữ sinh, Kính vạn hoa ; Tôi thấy
hoa vàng trên cỏ xanh ; Cô gái đến từ hôm qua ), thành truyện tranh (Bong bóng lên trời, Bồ câu không đưa thư, Nữ sinh, Trước vòng chung kết, Những chàng trai xấu tính).
Truyện Nguyễn Nhật Ánh đã đi vào không gian văn học thế giới khi được dịch ra nhiều
Trang 7thứ tiếng (Nhật, Thái Lan, Hàn Quốc, Anh, Nga) và được biên soạn thành sách giáo khoa dạy tiếng Việt của các trường Đại học Nga
Tất cả những điều đó khẳng định Nguyễn Nhật Ánh đã tạo được cho mình một vị trí nhất định trong làng văn, nếu không muốn nói là một vị trí khá cao trong cấu trúc
trường văn học.
Lí thuyết “trường” của Bourdieu trong lĩnh vực xã hội học văn chương dựa trên hai nguyên tắc chính: văn chương không phải là một hoạt động nằm ngoài sự chi phối của xã hội dù rằng văn chương cũng không thể bị qui giản vào những sự định đoạt về mặt
xã hội, kinh tế hay chính trịii Hai nguyên tắc này đã khái quát được bản chất của văn chương: văn chương là một hình thái xã hội đặc thù- phản ánh hiện thực theo qui luật
thẩm mỹ riêng biệt Theo Bourdieu, trường là không gian đã được cấu trúc hóa một cách
rạch ròi, trong đó bao gồm các vị trí nhất định; đó là một “trường lực” mà trong đó nó áp
đặt những qui định đặc thù của mình lên bất cứ ai muốn gia nhập Trường là một đấu
trường trong đó các tác nhân và các định chế luôn luôn tìm cách duy trì hoặc lật ngược
thế cờ phân bố vốn Đặc điểm thứ ba của trường là thường mang tính chất tự trị Hành động thực tiễn của con người là kết quả của mối quan hệ giữa habitus với trường Chính
sự gặp gỡ giữa thiên hướng tâm thế với vị trí trong một trường nhất định nào đó, cũng
như sự tương hợp hay bất tương hợp giữa các cấu trúc tinh thần với cấu trúc xã hội sản
sinh hoạt động thực tiễn của con người cá nhân Soi chiếu dưới lí thuyết trường của
P.Bourdieu, chúng tôi thấy có thể phần nào lí giải được thành công của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh khi viết cho trẻ em Đó là sự hài hòa giữa năng khiếu bẩm sinh, vô thức cá
nhân- hồi ức về tuổi thơ và việc kịp thời điền vào khi trường văn học viết cho thiếu nhi
còn trống nhiều vị trí
II.2 Nguyễn Nhật Ánh- Viết về tuổi thơ như là một nhu cầu tự thân
Như đã nói, Nguyễn Nhật Ánh thử bút với thơ và không phải không đạt được
thành công Nhiều bài thơ của ông phổ nhạc được công chúng biết đến: Thành phố, tình
yêu và nỗi nhớ, Đầu xuân ra sông giặt áo, Như là cổ tích,… Nhưng phải đến khi viết cho
Trang 8trẻ em, từ nhi đồng đến tuổi hoa niên, ông mới được khơi đúng cái mạch, cái tạng của
mình Bắt đầu với Trước vòng chung kết 1984, Nguyễn Nhật Ánh đã nhận ra sở trường
của mình: kể những câu chuyện của các cô cậu tuổi học trò Sở trường của ông ngoài thiên hướng năng khiếu bẩm sinh tất nhiên không khó thấy sự ảnh hưởng của môi trường
sống thời thơ ấu đã đến việc hình thành hệ thống thiên hướng tâm thế ( dispositions) mà P.Bourdieu gọi bằng thuật ngữ habitus Pierre Bourdieu định nghĩa thuật ngữ này như sau: “Habitus là toàn thể các tâm thế hành vi được học hoặc thẩm thấu vào cá nhân Cá
nhân có xu hướng tái tạo các tâm thế hành vi ấy bằng cách kích hoạt các khung hành vi
và thích ứng chúng với các điều kiện hay hoàn cảnh mà họ sống trong đó” Soi rọi vào
Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm của ông, ta tìm ra nhiều điều khá thú vị Nguyễn Nhật Ánh sinh ra ở một làng quê miền Trung- cụ thể là xã Bình Quế, Thăng Bình, Quảng Nam Ông trải qua 8 năm đầu đời khá êm đềm bên người thân nơi làng Đo Đo, sống gần gũi với thiên nhiên, con người, làng mạc Những năm tháng tuổi thơ đã trở thành hồi ức đẹp trong tâm trí nhà văn Đó cũng là nguồn cảm hứng lớn cho ông khi sáng tác Quả vậy, nhà văn nhiều lần chia sẻ nguyên nhân khiến ông có thể dễ dàng viết và viết hay về tuổi thơ như vậy vì bản thân đã sống qua một tuổi thơ với biết kí ức đẹp đẽ trong quá khứ:“Tôi xa quê, xa gia đình từ rất sớm.- do đó, nỗi nhớ xứ sở trong tôi bao giờ cũng nguyên vẹn và rực rỡ Như một người đánh mất tuổi thơ sớm nên khi cầm bút viết về tuổi thơ là biết bao kỉ niệm ùa về, xúc cảm cứ tràn vào trang viết”iii Trong lần khác, trả lời
báo Tuổi trẻ cuối tuần, 2003, nhà văn tâm sự: “Tuổi thơ đối với tôi là cả một thế giới đầy
ám ảnh Tôi luôn bắt gặp mình thổn thức khi nhớ về những ngày thơ ấu Ấy là khi tôi nhận ra mình đã ở quá xa sân ga tuổi nhỏ Và tôi viết những cuốn sách để kéo chúng gần
lại” Năm 2015, trong lần trả lời báo Thanh niên dịp ra mắt Ngồi khóc trên cây, ông nhấn
mạnh một lần nữa: “…Tôi chỉ có thể tiết lộ chính nỗi nhớ bạn bè trong những năm tháng
ấu thơ ở quê ngoại Cẩm Lũ của tôi là cảm hứng cho tác phẩm này ra đời.”iv
Điều này để lại dấu vết khá đậm nét trong sáng tác của ông Ta dễ dàng nhận thấy không gian nghệ thuật trở đi trở lại trong nhiều tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh thường
là không gian làng quê nông thôn yên bình, hiền hòa, nên thơ với bóng tre trúc mát rượu
Trang 9và tiếng chim ríu rít: “Dẫn vào làng là một ngõ trúc quanh co, sâu hút, đẹp như tranh vẽ Trưa đứng bóng, luồn qua ngõ trúc vẫn mát rượi Nắng bị chặn lại trên những ngọn tre trúc cong cong, chỉ rụng xuống con đường làng đầy lá khô và phân bò những giọt vàng lốm đốm Không có nắng, nhưng ngõ trúc đầy tiếng chim Từ sáng đến chiều, lũ chim sẻ, chim sâu, chách hoạch và chào mào đua nhau hót líu lo trên những cành nhánh lúc nào
cũng đong đưa theo gió”(Hạ đỏ) Nơi đó, những đứa trẻ lớn lên cạnh nhau bằng đủ trò
chơi nghịch ngợm như bắn chim, đánh nhau,… hay thành lập những phiên tòa xét xử cha
mẹ chúng vì đã bắt chúng ngủ trưa, cấm đoán chúng bằng đủ thứ luật lệ của người lớn
Một không gian nghệ thuật nổi bật nữa của tác phẩm Nguyễn Nhật Ánh là không gian học đường Bất chấp những khó khăn của thời cuộc, ông được gia đình cho đi học đầy đủ Tuổi thiếu niên ông trôi qua trên ghế nhà trường những năm 60 của thế kỉ XX-khi mà những ảnh hưởng tiêu cực của thời đại công nghệ chưa kịp đến, chưa kịp XX-khiến tâm hồn con người trở nên khô cứng, nghèo nàn Đấy lại là cơ hội để nuôi dưỡng trong ông những cảm xúc trong trẻo, hồn nhiên tuổi học trò Phải nói rằng không phải đến Nguyễn Nhật Ánh, văn học cho thiếu nhi viết về học đường mới xuất hiện Nhưng chỉ đến Nguyễn Nhật Ánh, mà tập trung nhất là trong bộ truyện “Kính vạn hoa”, thế giới ấy mới hiện lên đầy đủ và sống động như thật.Thế giới học đường trong trang viết của Nguyễn Nhật Ánh thật gần gũi với những ai đã từng đi học Ở đó có đủ loại học sinh từ học sinh gương mẫu đến cá biệt, từ những “siêu học sinh” đến những thành phần quậy phá, ngủ gật, trốn giờ Ở đó có đủ kiểu giáo viên, mỗi người một gương mặt, một cá tính Thầy cô trong truyện của ông không phải là một mẫu nhân vật chức năng: luôn mang vẻ đạo mạo, xuất hiện để làm người phân xử và định hướng đạo đức cho học sinh như trong các tác phẩm thường gặp Ở đây, thầy cô thật gần gũi với tính xuề xòa như thầy Hiếu dạy
toán (Kính vạn hoa)“ không bao giờ dùng khăn lau bảng, toàn chùi bằng tay cho nhanh,
do đó khi hết giờ, hai tay thầy luôn dính đầy phấn trắng”, thầy Thừa dạy tiếng Anh thì dí dỏm, vào bài bằng câu chuyện “con mèo mẹ giả tiếng chuột để dụ chuột ra khỏi hang, con chuột mẹ giả tiếng chó sủa để giải vây cho đàn con” nhằm chứng minh tầm quan
Trang 10trọng của việc … biết ngoại ngữ Hay đó là những đặc điểm riêng như cô chủ nhiệm lớp
4 luôn than khát nước và nhờ học sinh đi rót nước cho mình (Mắt biếc)
Viết bằng hoài niệm, kí ức nên một điều dễ thấy nữa là trong nhiều tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh, ngoài không gian thiên nhiên như làng quê, học đường trong hiện tại còn có không gian của kí ức, không gian hoài niệm của dòng hồi tưởng Điều đó thể hiện
trong một loạt các tác phẩm ngay ở tựa đề: Chuyện cổ tích dành cho người lớn, Cô gái
đến từ hôm qua, Còn chút gì để nhớ, Thương nhớ Trà Long, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ và gần đây nhất là Ngày xưa có một chuyện tình Không chỉ trong những tác phẩm
này mà dường như bàng bạc trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh nói chung, quá khứ và hiện tại khi song hành, khi dắt díu nhau, diễn tả thật tinh tế cái hoang hoải, bâng khuâng nhẹ tênh mà nặng trĩu của nỗi nhớ da diết về kỉ niệm
II.3 Nguyễn Nhật Ánh- Hành trình khẳng định vị trí trong làng văn
Hơn 30 năm cầm bút với khối lượng tác phẩm đồ sộ, Nguyễn Nhật Ánh đã xác định được một vị trí nhất định trong trường văn học Để đạt được vị trí đó, Nguyễn Nhật Ánh đã “đơn thương độc mã” dũng cảm và kiên trì trên hành trình nhọc nhằn của mình
Để định vị Nguyễn Nhật Ánh trong trường văn học một cách khách quan, không thể không nhìn lại lịch sử mảng văn học dành cho thiếu nhi của văn học hiện đại Việt Nam Có thể kể đến các sáng tác trong tủ sách Hồng của Tự lực văn đoàn(xem thêm công trình nghiên cứu của tác giả Đỗ Quý Toànv ) Nhưng có lẽ dành nhiều tâm huyết nhất, và
thành công rực rỡ nhất ở giai đoạn đầu này phải kể đến Dế Mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài
(1941) Câu chuyện về chuyến phiêu lưu của chú Dế Mèn đã đưa Tô Hoài đến với bạn
đọc 40 quốc gia trên thế giới Với Dế Mèn phiêu lưu kí, Tô Hoài trở thành đỉnh cao của
văn học thiếu nhi Giai đoạn 1945-1975 đất nước trải qua hai cuộc chiến tranh, văn học
đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng theo phương châm: Nhà văn đồng thời là chiến sĩ trên mặt
trận văn hóa Khuynh hướng sử thi là đặc điểm nổi bật giai đoạn văn học này Chung
dòng chảy đó, văn học thiếu nhi Việt Nam rẽ sang một hướng khác: các nhân vật thiếu nhi thường là những anh hùng, quả cảm, gan dạ trong sự nghiệp chống giặc hoặc nhân
Trang 11vật thiếu nhi chỉ đóng vai trò chức năng tuyên truyền lòng yêu nước Có thể kể hai tác
phẩm nổi tiếng giai đoạn này là Lá cờ thêu sáu chữ vàng (Nguyễn Huy Tưởng), Tuổi thơ
dữ dội (Phùng Quán) và các tập thơ Trần Đăng Khoa Sau Đổi mới 1986, văn học thiếu
nhi trở về với mạch chảy đời thường, viết cho thiếu nhi, viết về những vấn đề mà các em quan tâm Tuy vậy, chưa có tác giả nào tập trung viết, chuyên viết cho thiếu nhi và văn học thiếu nhi vẫn còn là một khoảng trống lớn trong đời sống văn học.Thống trị trường văn học dành cho thiếu nhi vẫn chỉ có Tô Hoài và chú Dế Mèn của ông Các tác giả khác vẫn chỉ ở rìa, ở đường biên, chưa ai đạt được tiếng vang đủ để đứng ngang hàng
1984, 1985 Nguyễn Nhật Ánh đã bắt đầu tham gia cuộc chơi với hai truyện Trước
vòng chung kết và Cú phạt đền Không bắt đầu theo hướng truyện đồng thoại, truyện
phiêu lưu là một sáng suốt của Nguyễn Nhật Ánh, bởi với một nhà văn mới thử bút, ông không thể đủ vốn văn hóa để cự lại tác giả chú Dế Mèn Nguyễn Nhật Ánh khai thác một chủ đề còn khá mới mẻ: bóng đá Sau đó là hàng loạt tác phẩm viết cho tuổi mới lớn- một
trường đã từng được khai thác nhưng chưa có ai là thủ lĩnh và đạt thành công rực rỡ Với
hàng loạt truyện dài từ 1989-1993 Nguyễn Nhật Ánh đã xây dựng cho mình đủ vốn văn
hóa Tác phẩm của ông vẫn in tái bản nhiều lần bất chấp sự xuất hiện của làn sóng trào
lưu các truyện thiếu nhi nước ngoài được dịch sang tiếng Việt thời đó (Doraemon, Nhóc
Maruko, Bảy viên ngọc rồng, ) và cả bây giờ (Nhóc Nicolas, Manolito) Ngay cả ngày
nay, khi truyện dịch viết cho tuổi mới lớn tràn ngập thị trường với thể loại tiểu thuyết ngôn tình, Nguyễn Nhật Ánh vẫn gây sốt mỗi lần ra mắt sách mới Gần như tác phẩm mới nào của ông cũng được gắn mác best seller Trong nhà sách, các tác phẩm của ông được đặt trên giá riêng, ở vị trí dễ thấy nhất Phim chuyển thể từ tác phẩm của ông gần
đây (Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Cô gái đến từ hôm qua) cũng đứng đầu doanh thu
các phòng vé Những buổi ra mắt sách của ông được báo chí săn đón, người đọc xếp hàng dài xin chữ kí của ông Cái tên Nguyễn Nhật Ánh đã trở thành một bảo đảm cho các đầu sách dành cho tuổi học trò Và các nhà nghiên cứu, phê bình văn học cũng đánh giá cao,
họ gọi ông là người giữ lửa cho văn học thiếu nhi( Lã Thị Bắc Lý), hiệp sĩ của tuổi thơ (Văn Giá), người đổi mới văn học trẻ (Trần Thị Trâm),…