Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành kinh nghiệm nước ngoài và phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình

Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài rinh cấp thiết của đề tài "Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản p ip luật chuyên ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phương hướng đổi

VÃN BẢN PHÁP LUẬT HÌNH s ự VIỆT NAM

TRUNG TÂM THÔNG TIN THU V l | Ị ị ì M d ỳ l Ỵ ị :

-TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ N?

Hà Nội tháng 9/2010

1.1 Khái niệm và ý nghĩa của việc nghiên cửu nguồn của

pháp luật và nguồn của pháp luật hình sự

1.2 Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong các hệ thống pháp luật trên thế giói

1.3 Nguồn'quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp luật châu Âu lục địa

1.4 Nguồn quy c^.nh tội pham và hình phạt trong hẹ thong pháp luật Anh - Mỹ

Chương 2 KINH NGHIỆM CỦA CÁC NƯỚC TRÊN THE GIỚI

VỀ NGUỒN QUY ĐINH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT TRONG CÁC VĂN BẢN PHÁP LUẬT CHUYÊN NGÀNH

2.1 Cách quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành

2.2 Lý do của việc quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành

t r o n g h ệ t h ố n g p h á p l u ậ t v i ệ t n a m v à k h ả n ă n g

TIẾP THU, VẬN DỤNG KINH NGHIỆM NIÍỚC NGOÀI

3.1 Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống 58

pháp luật Việt Nam

3.2 Khả năng tiếp thu, vận dụng kinh nghiệm nước ngoài về 63 nơuồn quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản

pháp luật chuyên ngành vào Việt Nam từ góc độ nghiên cứu

3.3 Khả năng tiếp thu, vận dụng kinh nghiệm nước ngoài về 71 nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản

pháp luật chuyên ngành vào Việt Nam từ góc độ khảo sát

CÁC CHUYÊN ĐÈ

Chuyên đề 1: Những vấn đề lý luận về nguồn của phiáp luật và 111 nguồn của pháp luật hình sự.

GS.TSKH Lê Cảm (tứ c L ê Văn Cảm)

Q Tổng biên tập Tạp chí Pháp ỉuật Vỉà phát triển

của Hội Luật gĩỉa Việt Nam Chủ nhiệm Bộ môn Tưp>háp hình sự Khoa Luật frực thuộc Đại học Quốc' gia Hà Nội

Q Tổng biên tập Tạp chí Pháp luật và p h á t triển

của Hội Luật g ia Việt Nam Chủ nhiệm Bộ môn Tư p h á p hình sự Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia H à Nội

TS Đ ỗ Đưc Ht ng Hà

Văn phòng Bộ T ư pháp

Chuyên đề 3: Kinh nghiệm của Pháp về nguồn quy định tộii phạm 143

và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.

ThS Trần Văm Dũng

Giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội

và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.

Giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội

Chuyên đề 6: Kinh nghiệm của Nhật Bản về nguồn quy định tội 206 phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.

TS Dương Thanh Biểu

ìsguyèn Phó Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao

ThS Nông Xuân Trường

Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Chuyên đề 7: Cinh nghiệm của Thái Lan về nguồn quy định tội 222 phạm và hình )hạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.

ThS.NGƯT Trần Đức Thìn

Phó Hiệu rưỏmg - Giảng viên chính Trường Đại học Luật Hà Nội

Chuyên đ ề 8: vinh nghiệm của Anh về nguồn quy định tội phạm 251

và hình phạt tong các văn bản pháp luật chuyên ngành.

GS TS Nguyễn Xuân Yêm

TS Đ ỗ Anh Tuấn

Giảng viên Học viện Cảnh sát nhân dân

Chuyên đề 9: Kinh nghiệm của Mỹ về nguồn quy định tội phạm và 276 hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.

Chuyên đề 11: Kỉnh nghiệm của Xing-ga-po về nguồn quy định tội 328

phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.

T S H ồ S ỹS ơ n

Học viện Khoa học - X ã hội Việt Nam

Chuyên đề 12: Kỉnh nghiệm của Ma-lai-xi-a về nguồn quy định tội 352

phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.

TS Cao Thị Oanh

Giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội

và ThS Pham Văn Báu

Giảng viên chính Trường Đại học Luật Hà Nội

thống pháp luật Việt Nam và khả năng tiếp thu, vận dụng kinh

nghiệm nước ngoài về nguồn quy định tội phạm và hình phạt

trong các văn bản pháp luật chuyên ngành vào Việt Nam.

TS Lê Đăng Doanh

Giảng viên chính Trường Đại học Luật Hà Nội

PHỤ LỤC

Phụ lục 3 Ưu điểm và nhược điểm của việc quy định tội phạm và 386

hình phạttrong các văn bản pháp luật chuyên ngành

DANH SÁCH NHỮNG NGƯỜI THựC HIỆN ĐỀ TÀI

I CHỦ NHIỆM VÀ THƯ KÝ ĐỀ TÀI

1 Chủ nhiệm đề tài: TS Đỗ Đức Hồng Hà - Văn phòng Bộ Tưpháp

2 Thư ký đề tài: TS Cao Thị Oanh - Trường Đại học Luật HàNội

3 Thư ký đề tài: ThS Phạm Văn Báu - Trường Đại học Luật

Hà Nội

II CÁC CỘNG TÁC VIÊN THAM GIA TH ựC HIỆN ĐÈ TÀI

1 GS.TSKH Lê Cảm (tức Lê Văn Cảm) - Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội

2 GS.TS Thiếu tướng Nguyễn Xuân Yêm - Học viện cảnh sát nhândân

3 TS Dương Thanh Biểu - Viện kiểm sát nhân dân tối cao

4 TS Lê Đăng Doanh - Trường Đại học Luật Hà Nội

5 TS Hoàng Văn Hùng - Trường Đại học Luật Hà Nội

6 TS Đặng Quang Phương - Tòa án nhân dân tối cao

7 TS Hồ Sỹ Sơn - Học viện Khoa học - Xã hội Việt Nam

8 TS Đỗ Anh Tuấn - Học viện Cảnh sát nhân dân

9 ThS Trần Văn Dũng - Trường Đại học Luật Hà Nội

10 ThS.NGƯT Trần Đức Thìn - Trường Đại học Luật Hà Nội

11 ThS Nông Xuân Trường - Viện kiểm sát nhân dân tối cao

P h ầ n l

TỎNG THUẬT

MỞ ĐÀU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

rinh cấp thiết của đề tài "Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản p) ip luật chuyên ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam" được thể hiện trên 4 phương diện cơ bản sau đây:

Một là, cơ sở chỉnh trị, pháp lý

Ngày 24/5/2005, Bộ Chính trị đã có Nghị quyết số 48/NQ-TW về Chiến lược xty dựng và hoàn thiện hệ thông pháp luật Việt Nam và một trong những quan điểm chỉ đạo là xây dựng và hoàn thiện pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng, đáp ứng yêu cầu của quá trình cải cách tư pháp ở Việt Nam

và quá ừình hội nhập Ngày 02/6/2005, Bộ Chính trị lại ban hành Nghị quyết

số 49/NQ-TW về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020, theo đó, cải cách tư pháp phải kế thừa truyền thống pháp lý dân tộc, các thành tựu đã đạt được c ia nền tư pháp xã hội chủ nghĩa Việt Nam; tiếp thu có chọn lọc những kinh nghiệm nước ngoài phù hợp với hoàn cảnh nước ta và yêu cầu chủ động hội nhập quốc tế đáp ứng được xu thế phát triển của xã hội trong tương lai1 Xuất phát từ quan điểm đúng đắn này của Đảng, mọi cơ quan, mọi tổ chức và cán bộ, công chức đều phải góp sức mình vào sự nghiệp cải cách tư pháp ừên mọi phuong diện, mọi lĩnh vực của hoạt động tư pháp Trong phạm vi đề tài

Xem theư: Bộ Chính trị (2005), N g h ị quyẽt sô 49/N Q -T W ngày 02/6/2005 về C hiến lược Cải cách tư pháp

đến năm 2010.

chúng tôi đi sâu nghiên cứu nội dung "Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam" nhằm đưa ra các kết quả nghiên cứu lý luận về nguồn của pháp luật hình sự; phân tích các yếu

tố kinh tế - xã hội, lịch sử, truyền thống, cách tiếp cận về nguồn luật hình sự ở các nước; đề xuất áp dụng kinh nghiệm của các nước vào việc hoàn thiện nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam, đáp ứng đòi hỏi của công cuộc đổi mới và hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng

do Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam khởi xướng

Hai là, cơ sở lý luận

Nghiên cứu nguồn của pháp luật hình sự trong một Nhà nước có ý nghĩa

xã hội pháp lý quan trọng giúp hiểu rõ thêm: 1) Hệ thống các nguồn luật hình

sự trong Nhà nước đó như thế nào - chỉ có Bộ luật hình sự với tính chất là nguồn duy nhất hay cả đạo luật khác và pháp lệnh của cơ quan lập pháp, cũng như các văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp (Toà án) mà trong đó có chứa các quy phạm pháp luật hình sự (igọi tắt là

các văn bản quy phạm pháp luật có tính chất hình sự) 2) Những căn cứ pháp

lý hình sự của cuộc đấu tranh phòng và phòng chống tội phạm - cơ sở của TNHS, các hình phạt và các chế định pháp lý hình sự khác được quy định trong văn bản quy phạm pháp luật cụ thể của Nhà nước2 Sở dĩ như vậy là vì nguồn của pháp luật hình sự là vấn đề cơ bản của pháp luật hình sự, nơi chứa đựng mọi quy định, mọi vấn đề cơ bản, quan trọng của pháp luật hình sự về tội phạm, hình phạt , là cơ sở pháp lý của TNHS, là nơi đăng tải và thể hiện quan điểm của Nhà nước Do đó, nếu nguồn của pháp luật hình sự không được hiểu đúng, hiểu đủ, hiểu thống nhất sẽ dẫn đến nhận thức và áp dụng không đúng, không thống nhất chính sách hình sự của Nhà nước Thêm vào

" Xem thêm: PG S.TSK H Lê Văn Cảm (2005), Sách chuyên khảo sau đ ại học: N hữ ng vấn đ ể cơ bàn trong

khoa học luật hình sự (Phần chung), Nxb Đại học Quốc gia H à N ội, tr 12-178.

đó quá trình hội nhập (bao gồm cả hội nhập pháp luật) đang diễn ra mạnh mẽ Viêt Nam đã có quan hệ ngoại giao với 167 nước; mở rộng quan hệ tố tụng, tư pháp với hơn 50 nước; ký kết hoặc tham gia nhiều công ước, hiệp định tương trợ tư pháp; tham gia Tòa án hình sự quốc tế, Tổ chức Cảnh sát hình sự quốc

tế Tổ chức Luật sư quốc tế và gần đây đã được bầu làm ủ y viên không thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, điều này đòi hỏi pháp luật hình sự phải có sự vận động phù hợp, có sự đón đầu diễn biến lập pháp hình

sự trên thế giới, nắm bắt những kinh nghiệm của thế giới trong việc quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành để đề ra phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam

hệ thống mà trái lại, rất đa dạng, khác nhau và chồng chéo nhau (từ các văn bản luật như: Hiến pháp, sắc luật, sắc lệnh đến các văn bản dưới luật như: Nghị quyết, Nghị định, Thông tư, Quy chế, Quy định ) Từ ngày pháp điển hoá luật hình sự lần thứ nhất (1985) đến nay, nguồn trực tiếp và duy nhất của pháp luật hình sự chỉ là Bộ luật hình sự (được thông qua hai lần vào các năm

1985 và 1999) đề cập trực tiếp đến việc đấu tranh chống tội phạm mà trong đó chứa đựng các quy phạm Phần chung và Phần các tội phạm của pháp luật hình

sự Với việc quy định Bộ luật hình sự là nguồn trực tiếp, duy nhất của pháp luật hình sự đã đảm bảo được tính thống nhất và có hệ thống3 Tuy nhiên, việc nhất thể hóa nguồn của pháp luật hình sự này cũng đã bộc lộ những hạn ché nhất định và không ít trường hợp gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét

xử Thêm vào đó, hội nhập kinh tế quốc tế tuy tạo cho Việt Nam nhiều thời cơ mới, nhưng bên cạnh đó nó cũng đặt ra cho chúng ta nhiều thách thức, trong

đó có vấn đề liên quan đến tội phạm và hình phạt Gần đây ở Việt Nam đã xuất hiện nhiều hành vi có tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội Những hành vi nguy hiểm đó đều có thể không bị trừng trị nếu nó không được quy định trong

Bộ luật hình sự Thực tế này đẵ đặt ra câu hỏi có nên coi Bộ luật hình sự là nguồn duy nhất quy định về tội phạm và hình phạt không hay có thể quy định chúng trong các văn bản pháp luật chuyên ngành? Nếu quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành thì cơ sở khoa học và cơ

sở thực tiễn của r ) là gì? Việc quy định này có ưu điểm, khuyết điểm gì? Làm thế nào để phát huy được ưu điểm, hạn chế được khuyết điểm? Trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay, hơn bao giờ hết khoa học nước nhà, trong đó có khoa học pháp lý có vai trò quan trọng trong việc lý giải và làm sáng tỏ về mặt lý luận những vấn đề cấp bách do thực tiễn đặt ra Chính vì vậy, khoa học luật hình sự Việt Nam đương đại với tư cách là một chuyên ngành của khoa học pháp lý nước ta cũng phải đóng góp sức mình để hoàn thiện Bộ luật hình sự, mà một phần quan trọng là phải thay đổi nhận thức về nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng

Bốn là, tình hình nghiên cứu

Mặc dù nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng quan trọng như vậy, nhưng cho đến nay, ở

Xem thêm: PGS.TSKH Lê Văn Cảm (2005), Sách chuyên khào sau đại học: N hữ ng vấn để cơ bản trong

khoa học luật hình sự (Phần chung), Nxb Đại học Quốc gia Hà N ội, tr 12-178.

trong và ngoài nước chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thể, toàn diện và

hê thống về nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng; chưa có công trình nào nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về khái niệm, đặc điểm nguồn, ý nghĩa của nguồn, các loại nguồn, hệ thống nguồn quy định về tội phạm và hình phạt, cũng chưa có công trình nào làm sáng tỏ ưu điểm và nhược điểm của việc nhất thể hóa nguồn quy định về tội phạm và hình phạt trong Bộ luật hình sự Các công trình trên chưa đặt nguồn của pháp luật hình sự quốc gia trong tổng thể của hệ thống pháp luật cùng họ, trong sự so sánh với hệ thống pháp luật khác

họ nên chưa tìm ra được quy luật, chưa rút ra được cái chung và cái đặc thù và

vì vậy, chưa đúc rút được kinh nghiệm để đưa ra phương hướng đổi mới nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành ở Việt Nam Tổng quan tình hỉiih nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài còn khoảng trổng rất lớn như đã nêu trên, nên việc nghiên cứu kinh nghiệm nước ngoài trong việc quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành để trên cơ sở đó đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam là việc làm rất cần thiết

Ý thức được tất cả những lý do trên, chúng tôi đã chọn và nghiên cứu

đề tài "Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam"

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tội phạm và hình phạt là những vấn đề lý luận cơ bản của khoa học luật hình sự nên đã được đề cập trong nhiều công trình như: giáo trình luật hình sự, sách chuyên khảo, tạp chí chuyên ngành Tuy nhiên, hiện nay ở Việt Nam cũng như trên thế giới chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu kinh nghiệm nước ngoài trong việc quy định tội phạm và hình phạt trong các văn

bản pháp luật chuyên ngành để đưa ra phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam.

2.1 Ở nước ngoài

Qua nghiên cứu chúng tôi thấy một số tài liệu sau đây liên quan đến đề tài (xếp theo A, B, C): Giáo trình luật hình sự gồm năm tập, Tập 2, Phần chung, Lý luận về hình phạt, Nxb Trường Đại học tổng hơp quốc gia Mát- xcơ-va, 2002 J-J đơ Bre-sơn, Sự lạm phát các văn bản luật hình sự, RSC, Tạp chí Khoa học luật hình sự, năm 1985, tr 241 Jin-Pra-đeo, Khoa học luật hình

sự, lóe Ê-đi-sơn, 2006/2007, CUJAS, tr 27 Li-kha-trốp, Luật hình sự của các nước đã được giải phóng, Nxb Khoa học, Mát-xcơ-va, 1998 Luật hình sự Nga, Giáo trình dành cho các trường đại học gồm 2 tập, Tập 1, Phần chung, Nxb NORMA, Mát-xcơ-va, 2000 Phê-đơ-ríc Đe-pot-tơ ê Phran-xít Lơ Gu- nơ-hét, Khoa học luật hình sự, tái bản lần thứ 14, Nhà xuất bản Enocomica, năm 2007, tr 26-29 Sa-gô-rô-đơ-xki, Các tác phẩm chọn lọc về luật hình sự, Xanh-pê-téc-bua, 2003 Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền năm 1879 của Pháp Xa-vi-ơ-pin, Giáo trình luật hình sự phần chung, Da-log, tái bản lần thứ hai, năm 2007, tr 52

2.2 Ở trong nưởc

Qua nghiên cứu chúng tôi thấy chỉ có một số ít tài liệu sau đây liên quan đến đề tài (xếp theo A, B, C): Lê Cảm, Các nghiên cứu chuyên khảo về phần chung luật hình sự (Tập III), Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2001 Lê Cảm, Hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền (Một số vấn đề cơ bản của Phần chung), Nxb Công an nhân dân,

Hà Nội, 1999 Đỗ Đức Hồng Hà, Một số nội dung cơ bản trong luật hìr_h sự Nhật Bản, Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học", 2006 Phạm Thị Học và Trần Văn Dũng, Một

số nội dung cơ bản trong luật hình sự Cộng hòa Pháp, Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học",

2006 Hoàng Văn Hùng, Giới thiệu Luật hình sự Đức, Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học",

2006 Nguyễn Tuyết Mai, Một số vấn đề cơ bản trong pháp luật hình sự Mỹ Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật

Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học", 2006 Đoàn Thành Nhấn, Khái quát về tội phạm và hình phạt theo pháp luật Hoa Kỳ, Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế giới - Nhùng khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học", 2006 Đào Lệ Thu, Vài nét về luât hình sự Vương quốc Thụy Điển, Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học", 2006 Nguyễn Ảnh Tuấn, Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về nguồn của Luật hình

sự Việt Nam, Tạp chí Tòa án nhân dân, (số 15), năm 2007, tr 8-18

Đ áih giá tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài chúng tôi rút ra một số kết luận chính như sau:

Thv nhất, ở nước ngoài, vấn đề nguồn của pháp luật hình sự nói chung

và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng tuy đã được nghiên cứu nhưng ch ở nước ngoài (không nghiên cứu nguồn của pháp luật hình sự Việt Nam) và :ho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thể, toàn diện và

hệ thống về nguồn của pháp luật hình sự nói chung, nguồn quy định về tội phạm v à ìình phạt nói riêng; chưa có công trình nào nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấi đề lý luận và thực tiễn về nguồn, các loại nguồn quy định về tội

phạm và hình phạt, và cũng chưa có công trình nào làm sáng tỏ ưu điểm và nhược điểm của việc nhất thể hóa nguồn quy định về tội phạm và hình phạt trong Bộ luật hình sự hoặc tuy có nghiên cứu thì chỉ trong phạm vi hẹp của một số quốc gia.

Thứ hai, ở trong nước, vấn đề nguồn của pháp luật hình sự nói chung và

nơuồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng hầu như không được nghiên cứu mà chỉ được đề cập trong một mục nhỏ của giáo trình luật hình sự, trong một số tài liệu góp ý sửa đổi, bổ sung Bộ luật hình sự và trong một số ít sách chuyên khảo Thậm chí những tài liệu này cũng chỉ mới liệt kê các loại nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng ở nước ngoài, chưa đặt chúng trong tổng thể của hệ thống pháp luật cùng họ trong sự so sánh với hệ thống pháp luật khác họ nên chưa tìm ra được quy luật, chưa rút ra được cái chung và cái đặc thù của nguồn quy định

về tội phạm và hình phạt ở từng hệ thống pháp luật đó Vì vậy, chưa đúc rút được kinh nghiệm nước ngoài để đưa ra phương hướng đổi mới nguồn quy định tội phạm và hình phạt ừong các vãn bản pháp luật chuyên ngành ở Việt Nam

Thứ ba, hiện nay, vấn đề nguồn của pháp luật hình sự nói chung và

nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng trên thế giới rất khác nhau

Có nước theo quan điểm nhất thể hóa nguồn của pháp luật hình sự nói chung

và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng trong Bộ luật hình sự như Nga, Trung Quốc, Việt Nam Có nước lại theo quan điểm phân hóa, mở rộng nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng như Đức, Mỹ, Nhật Bản, Pháp, Thụy Điển Ví dụ:

Ở Đức, nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng có thể là luật, án lệ và các bản án như: Luật về tội

phạm kinh tế, Luật về tội phạm ma tuý, Luật giao thông, Luật cư trú bất họp pháp của người nước ngoài, Luật phôi sinh học, Luật môi trường

ở Mỹ, nguồn của pháp luật hình sự liên bang bao gồm cả Hiến pháp, phán quyết của Toà án liên bang, các văn bản luật do Quốc hội ban hành, các văn bản dưới luật của liên bang do Tổng thống, các bộ và các cơ quan của Chính phủ Mỹ ban hành, án lệ và phán quyết của Tòa án Thêm vào đó, các Công ước và Hiệp định mà Hoa Kỳ là thành viên cũng được coi là nguồn của pháp luật hình sự

Ở Nhật Bản, ngoài Bộ luật hình sự, một số loại tội phạm và hình phạt cũng được quy định trong pháp luật chuyên ngành như: Luật tiểu hình, Luật phế thải, Luật kiểm soát kiếm và vũ khí, Luật giải trí cho người lớn, Luật chống mại dâm, Luật đua ngựa

Ở Pháp, Bộ luật hình sự năm 1992 của Cộng hòa Pháp là nguồn cơ bản Bên cạnh đó, các bộ luật và luật thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như: thương mại, đầu tư, du lịch, y tế, văn hóa, môi trường cũng là nguồn của pháp luật hình sự

Ở Thụy Điển, nguồn của pháp luật hình sự cũng có thể là luật và án lệ như: Luật môi trường, Luật về trách nhiệm hình sự đối với những hành vi

khủng bềị Luật về quyền tự do báo chí, Luật về quyền tự do ngôn luận Bên

cạnh đó, :ác văn bản có liên quan đến quá trình soạn thảo và ban hành Bộ luật hình sự cũng như các đạo luật hình sự khác cũng được coi là một loại nguồn của ph >p luật hình sự Thụy Điển

3 VTục đích nghiên cứu đề tài

3 1 M ục đích chung nghiên cứu đề tài

Đưa ra được cơ sở khoa học và thực tiễn của việc tiếp tục nhất thể hóa nguồn quy định về tội phạm và hình phạt trong Bộ luật hình sự hay quy định tội phạm và hình phạt trong cả các văn bản pháp luật chuyên ngành.

3.2 Mục đích cụ thể nghiên cứu đề tài

Thứ nhất, nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn quy định tội phạm

và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành của một số quốc gia trên thế giới thuộc hệ thống pháp luật châu Ầu lục địa như: Pháp, Đức, Ca-na-

đa Nhật Bản, Thái Lan và hệ thống pháp luật Anh - Mỹ như: Anh, Mỹ, ố t- x-trây-li-a, Xing-ga-po, Ma-lai-xi-a

Thứ hai, khả năng áp dụng nguồn của pháp luật chuyên ngành quy định

về tội phạm và hình phạt vào Việt Nam

Thứ ba, đưa ra các kiến nghị góp phàn đổi mới nguồn văn bản pháp luật

hình sự nước ta trước yêu cầu cải cách tư pháp và xu thế hội nhập quốc tế theo hướng: khắc phục hạn chế về xây dựng, áp dụng luật hình sự, về xử lý trách nhiệm hĩnh sự và về yêu cầu phòng ngừa tội phạm; làm rõ ưu điểm của việc

mở rộng nguồn pháp luật hình sự trong các văn bản pháp luật chuyên ngành so với nguồn duy nhất là Bộ luật hình sự

4 Nội dung nghiên cứu đề tài

Để thực hiện các mục tiêu trên đây, đề tài được nghiên cứu theo 3 nội dung cơ bản sau:

M ột là, nghiên cứu về nguồn của pháp luật hình sự ở các nước trên thế

giới và ở Việt Nam (các nguồn, đặc điểm của nguồn, mối quan hệ giữa các nguồn văn bản pháp luật chuyên ngành với Bộ luật hình sự, cách thức quy định tội phạm trong nguồn văn bản pháp luật chuyên ngành )

Hai là, khái quát, phân tích những quan điểm lý luận về nhất thể hóa

nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam

B a là, đánh giá thực trạng pháp luật hình sự Việt Nam (bao gồm pháp

luât hiện hành và thực tiễn thực hiện) từ góc độ nguồn của pháp luật hình sự

và tổng -hợp các phương án hoàn thiện nguồn văn bản pháp luật hình sự nước

ta đáp ứng yêu cầu nâng cao hiệu quả phòng ngừa của pháp luật hình sự Việt Nam

Đẻ giải quyết những nội dung trên, đề tài được triển khai theo 3 nhóm;

đó là:

Nhỏm 1: Các chuyên đề có tính lý luận chung về nguồn của pháp luật

chuyên ngành quy định về tội phạm và hình phạt

Nhổm 2: Các chuyên đề về kinh nghiệm nước ngoài trong việc quy định

tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành

Nhỏm 3: Các chuyên đề đánh giá thực trạng pháp luật hình sự Việt Nam

(bao gồm pháp luật hiện hành và thực tiễn thực hiện) từ góc độ nguồn của pháp luật hình sự và khả năng áp dụng nguồn của pháp luật chuyên ngành quy đ-aih về tội phạm và hình phạt vào Việt Nam (bao gồm cả thuận lợi và khó khăn)

5 Phạm vi nghiên cứu đề tài

Đây là đề tài đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống lý luận và thực tiễn

về kinh nghiệm nước ngoài trong việc quy định tội phạm và hình phạt trong các vãn bản pháp luật chuyên ngành4 và đề xuất phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam Cách tiếp cận đề tài theo hướng:

M ột là: Tiếp cận nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy

định về tội phạm và hình phạt nói riêng từ thực tiễn lập pháp hình sự ở Việt

Khái niệm "Văn bản pháp luật chuyên ngành" mà chúng tôi sừ dụng trong đề tài này được hiểu là những văn bản luật hoặc đạo luật thuộc các lĩnh vực khác nhau như Luật chứng khoán, Luật dân sự, Luật đất đai, Luật đầu tư

Nam và thế giới Đây là dạng nghiên cứu mang tính chuyên biệt nhằm đạt được mục tiêu và giải quyết tốt các nhiệm vụ của đề tài.

Hai là: Tiếp cận nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy

đinh về tội phạm và hình phạt nói riêng từ trạng thái động (không phải là trạng thái bất biến mà luôn có sự vận động, biến đổi)

Tuy nhiên, vì văn bản pháp luật chuyên ngành quy định về tội phạm và hình phạt của các quốc gia trên thế giới rất phong phú, cho nên đề tài không thể nghiên cứu hết mà chỉ tập trung vào các bộ luật và các luật chuyên ngành (đang có hiệu lực) quy định về tội phạm và hình phạt của một số nước tiêu biểu trong khu vực và trên thế giới, thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa (Pháp Đức, Ca-na-đa, Nhật Bản, Thái Lan ) và thuộc hệ thống pháp luật Anh

- Mỹ (Anh, Mỹ, Ốt-x-trây-li-a, Xing-ga-po,

Ma-lai-xi-a )-6 Phương pháp nghiên cứu đề tài

6.1 Các phư ơ ng pháp nghiên cứu chung

Phương pháp luận chung để nghiên cứu đề tài là phép duy vật biện chứng và phép duy vật lịch sử

6.2 Các phư ơ n g pháp nghiên cứu cụ thể

Các phương pháp cụ thể được áp dụng trong quá trình nghiên cứu đề tài bao gồm:

Thứ nhất, các phương pháp nghiên cứu đặc thù của khoa học xã hội như

phương pháp xã hội học; phương pháp logic; phương pháp lịch sử, so sánh;

phương pháp phân tích quy nạp, diễn dịch; phương pháp hệ thống hóa và một

sổ phương pháp khác

Thứ hai, các phương pháp nghiên cứu đặc thù của khoa học luật so sánh

như: so sánh theo thời gian và không gian; so sánh bên trong và bên ngoài; so

sánh vi mô và vĩ mô; so sánh khách thể nghiên cứu; so sánh quy phạm (tiêu chuẩn); so sánh chức năng

Đâv cũng chính là tính mới, sáng tạo và độc đáo của các phương pháp được sử dụng để nghiên cứu đề tài

7 Ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài

7.1 Ỷ nghĩa lỷ luận

Ỷ nghĩa lý luận của công trình nghiên cứu này là ở chỗ - đây là đề tài

nghiên cứu khoa học đầu tiên trong khoa học luật hình sự Việt Nam đề cập đến "Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phuơng hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam", mà trong đó, bằng việc phân tích khoa học sẽ giải quyết một cách đồng bộ, có hệ thống, tổng thể và toàn diện về nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng; làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về nguồn quy định về tội phạm và hình phạt

7.2 Ỷ nghĩa thực tiễn

Ỷ nghĩa thực tiễn của công trình nghiên cứu này là ở chỗ - nó có thể

được sử dụng làm tài liệu phục vụ cho việc sửa đổi toàn diện Bộ luật hình sự; làm sách nghiên cứu cho các nhà khoa học, các luật gia và các cán bộ giảng dạy, cũng như phục vụ cho nhu cầu học tập của các nghiên cứu sinh, học viên cao học 'à sinh viên thuộc chuyên ngành Tư pháp hình sự tại các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học luật Ngoài ra, nó còn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cán bộ nghiên cứu và cán bộ thực tiễn đang công tác tại các cc quan bảo vệ pháp luật và Toà án khi áp dụng các quy phạm pháp lý hình sự liSn quan đến những vấn đề đã được giải quyết trong đề tài

8 Những điểm mới của đề tài

Đe tài có những điểm mới cơ bản sau đây:

Thứ nhất: Những vấn đề lý luận chung về nguồn của pháp luật chuyên

ngành quy định về tội phạm và hình phạt

Thứ hai: Kinh nghiệm nước ngoài trong việc quy định tội phạm và hình

phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành theo từng hệ thống (họ) pháp luật; đặc biệt là hệ thống (họ) pháp luật châu Ầu lục địa như: Pháp, Đức, Ca- na-đa, Nhật Bản, Thái Lan và hệ thống (họ) pháp luật Anh - Mỹ như: Anh,

Mỹ, ốt-x-trây-li-a, Xing-ga-po, Ma-lai-xi-a Trên cơ sở kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật hình sự của các nước trong từng hệ thống pháp luật, mối quan

hệ giữa văn bản pháp luật chuyên ngành quy định về tội phạm và hình phạt với Bộ luật hình sự và cách quy định tội phạm trong các văn bản đó, rút ra tính tương đồng (cái chung) và khác biệt (cái riêng) về nguồn của pháp luật hình

sự giữa các hệ thống pháp luật để đưa ra giải pháp tiếp nhận tính tương đồng

đó (tiếp nhận cái gì và tiếp nhận như thế nào)

Thứ ba: Đánh giá thực trạng pháp luật hình sự Việt Nam (bao gồm

pháp luật hiện hành và thực tiễn thực hiện) từ góc độ nguồn của pháp luật hình

sự, trong sự so sánh với nguồn của pháp luật hình sự nước ngoài, trên cơ sở đó đưa ra những đề xuất, kiến nghị góp phần hoàn thiện nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam

Thứ tư: Đánh giá khả năng và điều kiện tiếp nhận tính tương đồng về

nguồn của pháp luật chuyên ngành quy định về tội phạm và hình phạt Trong

đó cần tập trung vào 5 vấn đề:

Một là, phải thay đổi nhận thức về nguồn của pháp luật nói chung và

pháp luật chuyên ngành nói riêng theo hướng nguồn của pháp luật nói chung

và pháp luật chuyên ngành nói riêng không chỉ là Bộ luật hình sự mà còn là các văn bản pháp luật chuyên ngành.

Hai là, phải tạo điều kiện về lập pháp để tiếp nhận tính tương đồng về

nguồn của pháp luật nói chung và pháp luật chuyên ngành nói riêng Điều này đòi hỏi Quốc hội phải thể hiện quan điểm này trong quá trình xây dựng, ban hành các văn bản pháp luật

Ba là, phải định hướng cho các cơ quan hành pháp trong việc tiếp nhận

tính tương đồng về nguồn của pháp luật nói chung và pháp luật chuyên ngành nói riêng khi xây dựng các dự án luật, pháp lệnh

Bốn là, phải tăng khả năng cho các cơ quan tư pháp, nhất là Tòa án có

thể vận dụng các văn bản pháp luật chuyên ngành đề trừng trị, giáo dục người phạm tội Điều này đòi hỏi cán bộ trong các cơ quan áp dụng pháp luật phải hiến kế, đóng góp ý kiến cho quá ừình xây dựng, ban hành các văn bản pháp luật

Năm là, phải ưu tiên học hỏi, tiếp thu kinh nghiệm lập pháp hình sự của

những nước có sự tương đồng về kinh tế, xã hội và truyền thống lập pháp với nước ta

Sáu ỉà, phải thay đổi nhận thức truyền thống của nhân dân về nguồn của

pháp luật hình sự và giúp nhân dân nắm bắt được các loại nguồn quy định vê tội phạm, nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật, ý thức sống và làm việc theo pháp luật

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐÈ CHUNG

VÈ NGUÒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT

1.1 KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC NGHIÊN cứ u

n g u ò n C ủ a pháp l u ậ t v à n g u ồ n C ủ a pháp l u ậ t h ìn h sự

Theo đa số các quan điểm hiện nay, nguồn của pháp luật là nơi chứa đựng các quy định của pháp luật Trên cơ sở khái niệm nguồn của pháp luật nói chung, chúng ta có thể đưa ra khái niệm nguồn của pháp luật hình sự nói riêng đó là nơi chứa đựng các quy định của luật hình sự như: nhiệm vụ của luật hình sự, cơ sở của trách nhiệm hình sự, nguyên tắc xử lý, trách nhiệm đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, hiệu lực của đạo luật hình sự, khái niệm tội phạm, các hình thức lỗi, các trường hợp không có lỗi, tuổi chịu trách nhiệm hỉnh sự, tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, các giai đoạn thực hiện tội phạm, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, đồng phạm, thòi hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, khái niệm hình phạt, mục đích của hình phạt, các loại hình phạt, các biện pháp tư pháp, căn cứ quyết định hình phạt, các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự, tổng hợp hình phạt của nhiều bản án, miễn hình phạt, thời hiệu thi hanh bản

án, miễn chấp hành hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, hoãn, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù, xóa án tích, những qui định đổi với người chưa thành niên phạm tội và các tội phạm có tinh ''trụyên thoGg* -nhưL phản

quôc, giêt người, hiêp dâm, trộm căp ị— " T ~ r r r7 - 1

I r ì - o C s ( i / ị ồ j ỉ \ Ị

Nghiên cứu nguồn của pháp luật hình sự trong mệt Nhàĩiưóc cổ ỹ ii hĩa

xã hội, pháp lý quan trọng ở chỗ, việc nghiên cứu đó sẽ giúp cho chúng ta hiêu

rõ được: Hệ thống các nguồn luật hình sự trong Nhà nước đó như thế nào - chỉ

có Bộ luật hình sự với tính chất là nguồn duy nhất hay cả đạo luật khác và các

pháp lệnh của cơ quan lập pháp, cũng như các văn bản quy phạm pháp luật của cơ cuan hành pháp và cơ quan tư pháp (Toà án) mà trong đó có chứa các quy phạm pháp luật hình sự (gọi tắt là các văn bản quy phạm pháp luật có tính chất hình sự) Những căn cứ pháp lý hình sự của cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm - cơ sở của trách nhiệm hình sự, các hình phạt và các chế định pháp lý hình sự khác được quy định trong văn bản quy phạm pháp luật cụ thể nào của Nhà nước Nó cho phép đánh giá được ở một chừng mực nhất định mức độ dân chủ, pháp chế và bảo vệ các quyền và tự do của con người trong Nhà nước đó ra sao và đến đâu Mặt khác, tội phạm và hình phạt là những khái niệm cơ bản nhất của khoa học luật hỉnh sự, việc nghiên cứu nguồn của pháp luật hình sự hay nguồn quy định về tội phạm và hình phạt trên thế giới

có ý nghĩa thời sự cả về mặt lý luận và thực tiễn

Tuy mỗi quốc gia có một hệ thống pháp luật riêng được xây dựng phù hợp với truyền thống dân tộc, điều kiện kinh tế, xã hội của mỗi quốc gia đó và

xu thế phát triển chung của thế giới, nhưng nó vẫn thuộc 1 trong 4 hệ thống pháp luật: hệ thống pháp luật châu Âu lục địa, hệ thống pháp luật Anh - Mỹ,

hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa và hệ thống pháp luật tôn giáo

Pháp luật Việt Nam thuộc hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa nên nó

có đặc điểm chung của hệ thống pháp luật này Tuy nhiên, nó cũng có những đặc thủ do ảnh hưởng bởi truyền thống dân tộc, điều kiện kinh tế, xã hội, truyền thống lập pháp, sự hội nhập kinh tế, quốc tế, pháp luật Những đặc thù này làm cho pháp luật Việt Nam có cả đặc điểm của hệ thống pháp luật châu

Âu lục địa, và có cả đặc điểm của hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, nhưng hơi nghiêng về hệ thống pháp luật châu Âu lục địa

1.2 NGUÒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT TRONG

CÁC HỆ THÓNG PHÁP LUẬT TRÊN THẾ GIỚI

Trên thế giới có 4 hệ thống pháp luật, đó là: hệ thống pháp luật châu Âu lục địa, hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa và

hệ thống pháp luật tôn giáo

Đại diện tiêu biểu trong hệ thống pháp luật châu Âu lục địa là hai quốc

gia Pháp và Đức1, ở Pháp nguồn quy định tội phạm và hình phạt bao gồm: Bộ luật hình sự và các đạo luật khác có hiệu lực thi hanh ngoài Bọ luạt hình sự; các Hiệp ước quốc tế có hiệu lực cao hơn các điều luật trong nước; các văn bản luật do cơ quan hành pháp ban hành như quyết định của Tổng thông và các pháp lệnh được Quốc hội cho phép ban hành như đạo luật, sắc lệnh của Hội đồng Nhà nước; các sắc lệnh, quyết định của Chính phủ, Tỉnh trưởng và của Thành phố; những nguyên tắc chung của pháp luật; các học thuyết pháp

lý Trong số các nguồn trên thì Bộ luật hình sự, các đạo luật, các vàn bản pháp luật do cơ quan hành pháp ban hành, một số Hiệp ước quốc tế được quy định cao hơn luật trong nước và là nguồn trực tiêp của luật hình sự Pháp Bộ luật hình sự là nguồn quan ừọng nhất Ở nước Đức, nguồn quy định tội phạm

và hình phạt bao gồm: Bộ luật hình sự là nguồn chủ yếu và quan trọng nhất; các đạo luật có tính chất hình sự; các đạo luật chuyên ngành và Hiến pháp của Cộng hòa liên bang Đức cũng là nguồn quy định tội phạm và hình phạt Đức

Hệ thống luật châu Ầu lục địa là hệ thống pháp luật lớn nhất trên thế giới, có những đặc điểm chung như chịu sự chịu sự anh hưởng sau săc cua luạt dan sự

La Mã cổ đại Khác với pháp luật của Anh, một hệ thống coi trọng và đề cao

án lệ bên cạnh các văn bản pháp luật do cơ quan có thẩm quyền ban hành còn

có luật do “thẩm phán tạo ra” thì trong hệ thông pháp luật châu Au lục đ;a, nguồn là luật thành văn chiếm một vị trí quan trọng

1 Tuy nhiên để rút ra những tính đặc thù của hệ thống pháp luật nậy và để có thể tiếp thu được k i * nghiệm nước ngoai, chúng tôi còn nghiên cứu thêm pháp luật của Thụy Điển, N hật Bản, Thái Lạn - những nước tiên

bộ, phát triển, tương đồng, gần gũi với V iệt N am và cũng thuộc hệ thông pháp luật châu Au lục đìa.

Đại diện tiêu biểu cho hệ thống pháp luật Anh - Mỹ là hai quôc gia Anh

và M '2 Pháp luật của Vương quốc Anh là pháp luật được giới hạn nước Anh

và xứ Wales Pháp luật Anh có ảnh hưởng rất lớn và nhiều khi có tính chất quyết định đến nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Ốt-x-trây-li-a, Niu-di-lân Ở Vương quốc Anh, các đạo luật hình sự (Statute Law) do Hạ nghị viện và các

án lệ (tiền lệ pháp) do các Tòa án ban hành đều được coi là nguồn chủ yếu của luật hình sự Ngoài các nguồn cơ bản trên, ở Vương quốc Anh còn coi các vãn bản dưới luật do Chính phủ, các Bộ, chính quyền địa phương và các quy tắc

do Tòa án ban hành trên cơ sở ủy quyền của Hạ nghị viện là nguồn quy định tội phạm và hình phạt, ở Mỹ, pháp luật được hình thành và phát triển trên nền tảng của hệ thống pháp luật Ăng-lô - Xắc-xông và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi pháp luật Vương quốc Anh Hệ thống pháp luật hình sự của Mỹ rất đa dạng, phức tạp vì nguồn quy định tội phạm và hình phạt được phân chia thành hai hệ thống cùng tồn tại, đó là: Hiến pháp liên bang năm 1987 và Hiến pháp của các bang; các văn bản luật do Quốc hội Mỹ và các cơ quan lập pháp của các bang; các văn bản dưới luật do Tổng thống, các Bộ và các cơ quan của Chính phủ Mỹ, của các bang và các cơ quan hành pháp của bang; các án lệ của Tòa án tối cao Mỹ và các Tòa án tối cao của các bang Và cũng giống như Vương quốc Anh, án lệ cũng là nguồn chủ yếu của luật hình sự Mỹ Tuy nhiên, trong những năm gần đây nguồn của luật thành văn ở các nước trong truyền thống luật án lệ ngày càng được chú trọng hơn3

Đại diện tiêu biểu cho hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa là hai quốc gia Nga (trước đây là Liên Xô) và Trung Quốc Hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa thể hiện rõ nét nhất trong ngôn ngữ và cấu trúc của Bộ luật hình sự Liên bang Nga Pháp luật xã hội chủ nghĩa có nguồn gốc từ luật châu Âu lục địa và

2 Tuy nhién, để rút ra những tính đặc thù của hệ thống pháp luật này và để có thể tiếp thu được kinh nghiệm nước ngoai, chúng tôi còn nghiên cứu thêm pháp luật của M a-lai-xi-a, ốt-x-trây-li-a, Xing-ga-po - những nước tiến 30, phát triển, tương đồng, gần gũi với Việt Nam và cũng thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ Xem thêm: N guyễn Anh Tuấn (2007), "Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về nguồn quy định tội phạm và

hình phạt Việt N am ", Tạp ch í Tòa án nhăn dán, (số 15), ứ 8-18.

là pháp luật thành văn Ở Nhà nước Liên bang Nga, nguồn quy định tội phạm

và hình phạt được phân chia thành nguồn trực tiếp và nguồn gián tiêp, trong

đó nguồn trực tiếp của luật hình sự Nga là Bộ luật hình sự Đây la cơ sơ phap

lý duy nhất quy định tội phạm và hình phạt để xác định trách nhiệm hình sự của người phạm tội; nguồn gián tiếp của luật hình sự Nga bao gôm: Hiên pháp Liên bang Nga năm 1993, các nguyên tắc được thừa nhận chung và các quy phạm pháp luật quốc tế Sự khác biệt rõ nét về việc thừa nhận các loại nguồn quy định tội phạm và hình phạt ở Liên bang Nga so với các quốc gia khác là nhà lập pháp đã ghi nhận các loại nguồn trong Bộ luật hình sự hiệm hành (Điều 1 Bộ luật hình sự năm 1996) v ề vấn đề này, Trung Quôc cũng có nhiêuđiểm tương đồng như Liên bang Nga

Đại diện tiêu biểu cho hệ thống pháp luật tôn giáo là các quốc gia Hồi giáo như Ả-rập-xê-út, I-Ran, Các tiểu vương quốc Ả-rập thống nhất Luật Hồi giáo xét về bản chất chính là Đạo Hồi, do đó nguồn chính của pháp luật bao gồm Kinh Cô-ran và Thánh luật Sun-na Kinh Cô-ran bao gồm những lời tiên tri Mô-ha-met, còn Thánh luật Sun-na gồm những giai thoại về hành vi và quyết định của nhà tiên tri này Bộ luật hình sự của các nước Hồi giáo chủ yếudựa trên cơ sở của Luật Hồi giáo

Tuy nhiên, trong pham vi nghiên cứu của đê tài, chúng toi sẽ tạp trung vào cách phân chia theo hai truyền thống pháp luật là hệ thống pháp luật châu

Ậu lục địa (còn gọi là hệ thống pháp luật thành văn, dân sự) và hệ thống pháp luật Anh - Mỹ (còn gọi là hệ thống pháp luật thông luật, án lệ, không thành văn)4 Bởi lẽ đây là hai hệ thống pháp luật phát triển nhất có quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành

4 Xem thêm: N guyễn Anh Tuấn (2007), "M ột số vấn đề lý luận và thực tiễn về nguồn quy định tội phạm và

hình phạt Việt Nam ", Tạp chí Tòa ân nhân dân, (sô 15), ừ 8-18.

hợp riễ n trách nhiệm hình sự số 3 là tiết 3 của chương 2 - Quy định về nguyén nhân thứ 3 (trường hợp thứ 3) được miễn trách nhiệm hình sự Đây là kinh ighiệm tốt trong lập pháp các bộ luật nói chung và Bộ luật hình sự nói riêng Ngoài Bộ luật hình sự, nguồn quy định tội phạm và hình phạt còn bao gồm các văn bản pháp luật khác (Crime et delit interdits par la loi,

vực mư: thương mại, đầu tư, du lịch, y tế, văn hóa 5

1.3.2 Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp luật của Đức

Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp luật của Đức tao gồm: quy định của Bộ luật hình sự, quy định trong văn bản pháp luật

khác ỉk án lệ Bộ luật hình sự Đức cũng như lý thuyết về pháp luật hình sự

của Eức được xem làm hình mẫu đối với nhiều quốc gia như Tây ban nha, Bồ đào nha, Crô-át-ti-a, Hy lạp, Thổ nhĩ kỳ, Áo, Thuỵ sĩ, Phần lan và I-xa-en cũng ahư các nước nói tiếng Bồ đào nha và Tây ban nha khác ở khu vực Mỹ

la tirủ Bản thân Bộ luật này cũng được coi là nguồn quan trọng nhất của pháp luật Hnh sự Đức Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng có những luật chuyên ngành khác :ũng quy định về tội phạm như Luật về ma tuý, Luật về quản lý vũ khí, Luật rư trú bất hợp pháp của người nước ngoài, Luật phôi sinh học, Luật môi trường Đặc tính này của luật hình sự Đức cho nó khả năng thích ứng với hoàn cành thay đổi của xã hội Bộ luật hình sự Đức chỉ quy định những vấn đề

cơ bản của phần chung và những tội phạm có tính chất “truyền thống”6, ít thay đổi về các dấu hiệu pháp lý Khi trong một lĩnh vực nhất định có xuất hiện một hình thức tội phạm mới, chúng sẽ được quy định trong văn bản pháp luật của lĩnh vực đó Điển hình là các đạo luật sau: Luật về tội phạm kinh tế, Luật

5 Xem ìhém: Phạm Thị Học và Trần V ăn Dũng (2006), M ột số nội dung cơ bản trong luật hình sự Cộng hòa

Pháp, Eà viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp T~ường - Trường đại học Luật H à N ội "Luật Hình sự một

số nước ùên thế giới - N hữ ng khía cạnh cần tiêp cận đôi với m ôn học".

6 Đây là -.hững tọi phạm phat sinh cùng với sự tồn tại cùa loài người như: tội giết người, tội hiếp dâm, tội trộm cếp ài sàn

về tội phạm ma tuý, Luật về tội quân chức (tội phạm do quân nhân gây ra),

L u ât giao thông, Luật xâm phạm trật tự công cộng, Luật về hội và biểu tình Các quy phạm pháp luật hình sự tồn tại trong nhiều văn bản pháp luật như vậy tuy luôn phù hợp với thay đổi của xã hội nhưng lại gây khó khăn nhất định cho việc nghiên cứu và áp dụng chúng trong thực tiễn Một nguồn quan trọng khác của luật hình sự Đức là án lệ, các bản án điển hình được lựa chọn và in thành tài liệu cho phép người áp dụng pháp luật có thể vận dụng trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm Án lệ mang tính điển hình và cụ thể, có khả năng đi vào những khía cạnh rất chi tiết của tội phạm và hình phạt cũng như những vấn đề liên quan đến chúng Bộ luật hình sự Đức không có quy định định nghĩa về tội phạm như một số Bộ luật hình sự của các nước được ban hành sau này (trong đó có Việt Nam) Trong phần chung của Bộ luật chỉ

có các quy định về các vấn đề liên quan đến tội phạm như: phân loại tội phạm, địa điểm phạm tội, thời gian phạm tội, tuổi chịu trách nhiệm hình sự, những trường hợp không có năng lực trách nhiệm hình sự, năng lực trách nhiệm hình

sự hạn chế, chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, đồng phạm, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức, phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết, chủ thể đặc biệt, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, trách nhiệm hình sự trong đồng phạm Tuy không có quy định chung về tội phạm và hình thức lỗi nhưng Bộ luật hình sự Đức đã quy định các vấn đề cơ bản liên quan đến tội phạm và cấu thành tội phạm Trong Bộ luật có nhiều quy định khái niệm như quy định về thời gian, địa điểm phạm tội, các loại người đồng phạm Các quy định này là cơ sở khoa học để phát triển lý luận về luật hình sự và là căn cứ cụ thể để áp dụng các quy định khác về tội phạm và hình phạt trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm Hình phạt trong luật hình sự Đức cũng chia thành hai loại: chính và bô sung Hình phạt chính bao gồm: tù chung thân, tù có thời hạn và phạt tiền Hình phạt bổ sung bao gồm: tước bằng lái và tước quyền công dân số loại

hình phạt Đức không nhiều nhưng nó được hỗ trợ bằng các biện pháp tư pháp rất đa dạng7.

1.3.3 Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp luật của Thụy Điển

Theo quy định của Hiến pháp Thụy Điển, những vấn đề liên quan đến việc xác định tội phạm và hình phạt phải được quy định trong các đạo luật hình sự (Chương 8, Phần 3, Luật về bộ máy nhà nước) Trong số các đạo luật hình sự của Thụy Điển thì Bộ luật hình sự là văn bản pháp lý cơ bản nhất Ngoài Bộ luật hình sự, Thuỵ Điển còn quy định tội phạm và hình phạt trong một số luật chuyên ngành khác, điển hình như: Luật chống buôn lậu, Luật Công ty, Luật môi trường, Luật về các tội phạm về ma tuý, Luật về các tội xâm phạm an toàn giao thông, Luật về các tội phạm về thuế, Luật về trách nhiệm hình sự đối với những hành vi khủng bố Theo quy định của Hiến pháp Thụy Điển, những quy định liên quan đến các loại tội phạm xâm phạm đến quyền tự do báo chí, ngôn luận trên các phương tiện thông tin như đài phát thanh, truyền hình, phim ảnh phải được ban hành dưới hình thức văn bản luật Hiến pháp8 Như vậy, Luật về quyền tự do báo chí và Luật về quyền

tự do ngôn luận bị hạn chế đặc biệt và cũng là nguồn quan trọng của luật hình

sự Thụy Điển bên cạnh Bộ luật hình sự Ngoài ra, ở Thụy Điển còn có hàng trăm luật và pháp lệnh chứa đựng các quy định về tội phạm và hình phạt và không có sự phân biệt về mức độ nguy hiểm giữa những tội phạm được quy định trong Bộ luật hình sự và những tội phạm được quy định trong các văn bản pháp luật chuyên ngành Các văn bản có liên quan đến quá trình soạn thảo

và ban hành Bộ luật hình sự cũng như các đạo luật hình sự khác (Preparatory legislative materials) cũng được coi là một loại nguồn quy định tội phạm và

7 Xem thêm: H oàng V ãn H ùng (2006), G iới thiệu L uật hình sự Đực, Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học

cấp Trường - Trường đại học Luật H à N ội "Luật H ình sự một số nước trên thế giới - N hững khía cạnh cân

8 Xem thêm: L uật về Bộ m áy nhà nirớc, C hư ơng 1 Đ iều 3 và Chương 2 Đ iêu 1; Luật vê quyên tự do báo chí, Chương 1 Điều 3; Luật về quyền tự do ngôn luận, Chương 1 Điều 1 của Thụy Điên.

hình phạt Thụy Điển Đó có thể là các bản kiến nghị lập pháp, các dự thảo luật đươc trình trước Quốc hội, những báo cáo ban đầu trong quá trình ban hành đao luật hình sự, bao gồm cả báo cáo của Hội đồng lập pháp và báo cáo của

Uỷ ban nghị viện Các văn bản này chứa đựng những giải thích, những bình luận những phân tích và cả những ý kiến tranh luận về lý do ban hành đạo luật cũng như về nội dung của dự luật Chúng được tập hợp và được xuất bản dưới tên gọi “Hệ thống văn bản của Nghị viện” Các văn bản nói trên được sử dụng như một công cụ hỗ trợ đắc lực cho việc giải thích các quy định của các đạo luật hình sự Thực tiễn xét xử cho thấy, các toà án có xu hướng giải quyết các vụ án theo những quan điểm được đưa ra trong các văn bản này Điều đó

đã tạo nên một mệnh đề được ngầm định trong các cơ quan xét xử của Thụy Điển “luật được tạo ra từ những lời giải thích luật” Bên cạnh các văn bản nêu trên các án lệ cũng được sử dụng như một loại nguồn quy định tội phạm và hình phạt Các phán quyết của Toà án tối cao được xuất bản thành cuốn “Hệ thống hoá các văn bản của toà án Thụy Điển” Điều này dường như mâu thuẫn trong khi một mặt án lệ được xem là một loại nguồn quy định tội phạm và hình phạt, mặt khác nguyên tắc pháp chế lại buộc toà án chỉ tuân theo quy định của luật Trên thực tế, việc áp dụng án lệ trong lĩnh vực luật hình sự của Thụy Điển cũng chỉ ở mức độ hạn chế9

1.3.4 Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp luât của Nhât Bản • •

Theo Điều 8 Bộ luật hình sự Nhật Bản thì tội phạm là những hành vi được quy định trong Bộ luật hình sự, trong các luật và các phap lẹnh khac Bọ luật hình sự hiện hành của Nhật bản được ban hành lần đầu tiên năm 1907 với

sự ảnh hưởng lớn của pháp luật Đức Năm 1947, Bộ luật này được ban hanh lại với những điều khoản gần như được giữ nguyên Từ đó cho đến nay, Bộ

9 Xem diêm: Đào Lệ T hu (2006), Vài nét vế Luật hình s ự Vương quốc Thụy Đ iển, Bài viết trong đề tài nghiên

cứu khoa học cập T m ờ n g - Trường đại học Luật Hà N ội "Luật Hình sự m ột sô nước trên the giơi - Nhưng khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học".

luât hình sự Nhật Bản vẫn được sửa đổi, bổ sung cho phù hợp sự thay đổi của thưc tiễn Bộ luật này được xem là nguồn lớn nhất và toàn diện nhât điêu chỉnh việc trừng phạt tội phạm ở Nhật Bản Nó bao trùm hầu hết tất cả các tội phạm hình sự của Nhật Bản Tuy vậy, ngoài Bộ luật hình sự, một số loại tội phạm và hình phạt cũng được quy định trong các luật chuyên ngành của Nhật bản như Luật tiểu hình, Luật phế thải, Luật kiểm soát kiếm và vũ khí, Luật giải trí cho người lớn, Luật chống mại dâm, Luật đua ngựa, Luật đua xe đạp, Luật đua thuyền máy, Luật chống ô nhiêm biên, Luật phúc lợi danh cho tre

em Luật chổng mại dâm trẻ em, Pháp lệnh bảo vệ thanh niên, Luạt chuan mực lao độr.g và một số luật chuyên ngành khác Hình phạt chính quy định trong pháp luật hình sự Nhật Bản gồm 7 loại: tử hình; tù có lao động băt buộc (chung thân hoặc có thời hạn); tù không có lao động bắt buộc (chung thân hoặc cỗ thời hạn từ 1 tháng đến 15 năm tù có thời hạn trong trường hợp tăng nặng cỏ thể đến 20 năm; tù có thời hạn trong trường hợp giảm nhẹ có thể dưới

1 tháng)i phạt tiền; phạt giam hình sự có thời hạn từ 01 ngày đến 30 ngày; phạt tiẽr về tội hình sự nhỏ từ 1.000 Yên đên dưới 10.000 Yen; phạt giam VI không nộp đủ tiền phạt Hình phạt bổ sung chỉ gồm 01 loại là tịch thu tài sản,

đồ vật ohương tiện Hình phạt tiền không thâp hơn 10.000 Yên (trư trươnghợp giảin nhẹ)10

13.5 Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp luật cuh Thái Lan

Nguồn (Ịuy định tội pham và hình phạt Thai Lan kha đa dạng Tọi phạm

và hìnỉh phạt trong luật hình sự Thái Lan được quy định không chỉ trong Bộ luật hliii sự B.E 2499, mà còn được quy định trong nhiều văn bản pháp luật khác Bộ luật hình sự Thái lan B.E 2499 với sửa đổi gần đây nhất là luật sửa

10 Xem tỉh-m: Đỗ Đức H ồng Hà (2006), M ột số nội dung cơ bản trong luật hình sự Nhật Bàn Bài viêt tronẹ

đề tài n g h ẽ n cưu khoa học cấp T rường - Trường Đại học Luật Hà N ội "Luật hình sự m ột sô nước trên thê giới - Nhưng khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học".

đổi Bộ luật hình sự số 21 (B.E 2551)11, gồm Quyển I: Những quy định chung

và Quyển II: các tội phạm cụ thể Quyển I Bộ luật hình sự Thái Lan tương đương như phần chung Bộ luật hình sự Việt Nam, có 9 Chương với 106 Điều Chương I chỉ có một điều, nêu lên các định nghĩa như: “đường công cộng”,

“nai công cộng”, “nơi ở”, “vũ khí”, “phạm tội có tính chất bạo lực”, “thẻ điện tử" Các Chương tiếp sau tại Quyển này quy định những vấn đề về hiệu lực của luật hình sự, hình phạt và các biện pháp an toàn, tăng, giảm và đình chỉ chấp hành hình phạt, lỗi của người phạm tội, nỗ lực phạm tội12, người chủ mưu và người giúp sức, phạm nhiều tội, phạm tội nhiều lần, thời hiệu, các quy định đối với các tội lặt vặt13 Quyển II luật hình sự Thái Lan tương đương như phần các tội phạm cụ thể ừong Bộ luật hình sự Việt Nam hiện nay, gôm 27 Chương với 292 điều14 (từ Điều 107 đến Điều 398) Quyển này quy định các loại tội phạm khác nhau trong đời sống xã hội của người Thái bao gồm: các tội chống lại Vua, Hoàng hậu, Hoàng gia; các tội xâm phạm an ninh đối nội, đối ngoại, xâm phạm mối quan hệ thân thiện của Thái Lan với các nước; các tội phạm liên quan đến hành chính công; các tội phạm nai công sở; các tội chống lại cán bộ tư pháp; các tội trong cơ quan tư pháp; các tội phạm liên quan đến tôn giáo; các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng; các tội liên quan đến tiền tệ, thương mại; các tội phạm về tình dục; các tội chông lại con người người; các tội xâm phạm quyền tự do, nhân phẩm, danh dự của con người Tóm lại, đây là những tội phạm có thể gọi là không có hoặc rất ít thay đổi trong đời sống xã hội Thái Lan Ngoài Bộ luật hình sự Thái Lan B.E

2499 còn có khá nhiều các đạo luật khác của Thái Lan chứa đựng các quy phạm pháp luật hình sự, nghĩa là trong các văn bản luật chuyên ngành ấy có quy định tội phạm và hình phạt Tuỳ theo các lĩnh vực mà các văn bản ấy điêu

hỉnh tội phạm và hình phạt trong các lĩnh vực được quy định ngay trong văn bản đó (thường là ở chương cuối của vãn bản) Các văn bản này có thê kê ra là' Luật bản quyền, Luật kinh doanh nước ngoài, Luật bảo hộ lao động, Luật

về rừng Luật về ma tuý, Luật đất đai, Luật kiểm soát thuốc lá, Luật về nhãn hiệu hàng hoá, Luật phòng, chống mại dâm, Luật về phục hồi người nghiện

ma tuý Luật về sở hữu chung cư ở Thái Lan, Luật về công ty trách nhiệm hữu han Luật về người nước ngoài làm việc tại Thái Lan

1.4 NGUỒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HỈNH PHẠT TRONG

HỆ THỐNG PHÁP LUẬT ANH - MỸ

1.4.1 Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp luật của Anh

ở Vương quốc Anh, các đạo luật hình sự (Statule Law) do Hạ nghị viện

và các án lệ do các Toà án ban hành đều được coi là nguồn chủ yếu của pháp luật hình sự Mặc dù một số chế định của Phần chung luật hình sự đã được quy định cụ thể trong các đạo luật hình sự, nhưng phần lớn các chế đinh còn lại vẫn còn tồn tại trong các án lệ Khác với các nước thuộc hệ thống pháp luật châu Ầu lục địa, trong các thời kỳ trước đây và hiện nay ở Vương quốc Anh không có Bộ luật hình sự Trong khi đó, ốt-x-trây-li-a là nước thuộc Liên hiệp Anh và theo hệ thống pháp luật chung (Common law) đã ban hành Bộ luật hình sự đầu tiên (The íirst Oxtraylia code of Criminal law) từ năm 189915 Có thể nói, án lệ là nguồn lâu đời nhất của pháp luật hình sự Vương quốc Anh, vì trước khi các đạo luật hình sự được ban hành, ngay từ thê kỷ thứ XII, trong các tả n án hình sự, các thẩm phán đã đề ra những quy tăc mà sau này trở thành những quy tắc nền tảng của pháp luật hình sự Như vậy, các thâm phán Anh đã làm luật (Judge made law) trước các nhà lập pháp Anh và án lệ đã được áp dụng ở Vương quốc Anh ngay từ thế kỷ thứ XII Trong các thê kỷ thứ XII - XIII, các thẩm phán của Toà án Hoàng gia Anh đã đề ra các quy phạm

15 Xem thêm: C.Hovavvrd Luật hình sự Sydney, 1990, tr.3 (tiếng Anh).

háp luật hình sự về trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm nghiêm trọng (felony) Trong thế kỷ thứ XIV họ đề ra các quy phạm pháp luật hình sự vê các tội phạm ít nghiêm trọng (misdemeanor) Cho đến nay, phần lớn tội phạm

đã được quy định trong các đạo luật hình sự, nhưng một số tội phạm vẫn được

quy định theo án lệ Vào cuối thế kỷ thứ XIII, để tạo thuận lợi cho việc áp dụng các án lệ đã được tập họp thành các tuyển tập với tên gọi “niên giám” đầu tiên viết tay và sau mới được in Từ năm 1864, Vương quốc Anh bắt đâu cho xuất bản báo cáo tháng về thực tiễn xét xử với tên gọi “các báo cáo pháp luật” (law repots) Hiện nay, các báo cáo về thực tiễn xét xử có uy tín nhất trong lĩnh vực áp dụng pháp luật hình sự ở Vương quốc Anh là “Toàn bộ báo cáo nước Anh” (All England reports) và “Các báo cáo về kháng cáo hình sự” (Criminal appeal reports) Từ đây có thể nhận thấy, mặc dù nguyên tắc

“Rallum crimen, nulla poena sine lege” (không có tội phạm, không có hình phạt, nếu không được quy định trong luật) đã được thể hiện rõ trong Đại hiến chương tự do của Vương quốc Anh ra đời vào năm 1215, nhưng có thể nói ràng, nó không phải là nguyên tắc của pháp luật hình sự nước này16 Hiện nay,

án lệ vẫn còn có vai trò nhất định và nguyên tắc áp dụng chủ yểu của nó là hãy quyết định như quyết định trước, các vụ án tương tự được giải quyết tương tự (Stare decisis)17 Vai trò của các đạo luật hình sự tăng lên rõ rệt nửa cuối thế

kỷ thứ XIX Ngay từ năm 1855, ý định pháp điển hoá luật hình sự xuất hiện (đã ban hành hai đạo luật hình sự về tội trộm cắp và các tội phạm chống nhân dân) nhưng không thực hiện được vì mâu thuẫn với án lệ; các lân tiêp theo sau cũng bị thất bại Trong suốt hơn năm trăm năm qua, các đạo luật hình sự khác nhau được ban hành, nhưng nhiều trường hợp lại mâu thuẫn với nhau Chính

sự chồng chéo, phức tạp của các đạo luật hình sự đã làm cho luật sư có vị thê rất lớn trong đời sống xã hội của Vương quốc Anh, bởi vì luật sư mới có điều

16 Xem thêm: Lịch sử thế giới đương đại, Tập I Trường đại học Tổng hợp H à Nội, 1981, tr 89.

17 Xem thêm: Rube Crôxơ: án lệ trong pháp luật Anh N x’o Sách pháp lý M axcơva, 1985, tr.25 (tiếng Nga).

kiện nghiên cứu một cách có hệ thống các đạo luật hình sự Mặt khác, tính

Ị^ô g xác định của các đạo luật hình sự còn dẫn tới một hệ quả khác là sự tin

tưởng của người dân đối với án lệ vẫn không hề giảm Ngoài các đạo luật hình

sự các văn bản dưới luật do Chính phủ, các bộ, chính quyền địa phương và

các quy tắc do Toà án ban hành trên cơ sở uỷ quyền của Hạ nghị viện cũng

được coi là nguồn của pháp luật hình sự Vương quốc Anh18

1.4.2 Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp luật của Mỹ

ở Mỹ có hai hệ thống pháp luật hình sự cùng tồn tại là hệ thống pháp

luật hình sự liên bang và hệ thống pháp luật hình sự các bang Hệ thống pháp

luật hình sự Mỹ được hình thành và phát triển trên nền tảng của hệ thống pháp

luật Ăng-lô-xắc-xông và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của luật chung hay còn gọi

là thông luật của nước Anh (common law) Nguồn quy định tội phạm và hình

phạt liên bang gồm: Hiến pháp 1787; phán quyết của Toà án liên bang; các

văn bản luật do Quốc hội ban hành; các văn bản dưới luật của liên bang do

Tổng thống, các bộ và các cơ quan của Chính Phủ, Cục điều tra liên bang, Cơ

quan chống ma tuý liên bang, Cục quản lý nhà tù liên bang, Cảnh sát trưởng

Mỹ, Cục quản lý rượu, bia, thuốc lá, Bộ Tư pháp ban hành; các Công ước và

Hiệp định mà Mỹ là thành viên Nguồn quy định tội phạm và hình phạt các

bang gồm: Hiến pháp các bang; phán quyết của Toà án liên bang và Toà án

các bang; các đạo luật hình sự (chủ yếu là các Bộ luật hình sự); các văn bản

dưới luật của các bang Họp chủng quốc Mỹ là một Nhà nước hiến định và

do đó Hiến pháp là một nguồn đặc biệt quan trọng Hiến pháp liên bang năm

1787 với 26 lần sửa đổi, bổ sung là văn bản có vai trò quan trọng hàng đầu

trong toàn bộ hệ thống pháp luật nước Mỹ Đây là văn bản có hiệu lực pháp lý

cao nhất vì tính tối thượng của nó trên toàn lãnh thổ đất nước Hiến pháp liên

18 Xem thêm: Bộ T ư pháp, Viện N ghiên cứu Khoa học pháp lý (2002), Chuyên đề: N hững vấn đề cơ bàn về

pháp luật hình sự của một số nước trên thế giới (Liên bang Nga, Mỹ, Tây Ban N ha, Vương quốc Anh, Cộng

hòa Pháp và C ộng hòa Liên bang Đức), Hà Nội, ừ 60-62.

bang cũng như Hiến pháp các bang được coi là nguồn quan trọng của luật hình

ư vì nó có chứa đựng các quy định có tính chất pháp lý hình sự Mỹ là một quốc gia theo truyền thống pháp luật thông luật (common law) nên các án lệ

và giải thích luật của các Toà án tối cao (liên bang và các bang) được coi là nguồn quan trọng của pháp luật hình sự nước này Án lệ chiếm vị trí chủ yếu trong số các nguồn quy định tội phạm và hình phạt Trong quá trình áp dụng

án lệ với tư cách là nguồn quy định tội phạm và hình phạt, Toà án tối cao của bang nào thì có toàn quyền phát triển các quy tắc án lệ có hiệu lực áp dụng trong phạm vi bang đó Toà án tối cao liên bang chỉ can thiệp trong trường hợp liên bang có thẩm quyền lập pháp trong một lĩnh vực vẫn do thông luật điều chỉnh (thực tế rất hiếm) Đối với các lĩnh vực thuộc phạm vi thẩm quyền lập pháp của các bang thì hệ thống quy tắc thông luật của bang nào chỉ có hiệu lực ở bang đó Tuy nhiên, do bộ máy tư pháp được tổ chức theo mô hình ít tập trung ở cấp trung ương hơn so với Anh và do nhu câu thường xuyên cải cách

hệ thống pháp luật của mình cho phù hợp với điều kiện xã hội đang phát triên liên tục cho nên các Toà án của Mỹ, đặc biệt là các Toa an toi cao san sang hạn chế phạm vi hiệu lực của một tiền lệ, thậm chí có thể đưa ra một quy tắc hoàn toàn ngược lại nếu thấy cần thiết Mặc dù Mỹ theo truyền thống thông luật và án lệ giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển hệ thống pháp luật, song luật và các văn bản pháp quy (pháp luạt thanh vãn) đang ngày càng phát triển đáng kê ở nước này Cho đên nay, mọt nưa so bang cua

Mỹ đã xoá bỏ các tội phạm theo án lệ Điều này không đồng nghĩa với việc xoá bỏ bản thân án lệ hay luật án lệ Các tội phạm theo án lệ đã được tai lạp dưới hình thức luật thành vãn Bên cạnh việc sửa đổi tội phạm theo an lệ, các văn bản hình sự cũng xác định theo nhiêu hành vi câm hoặc nghĩa vụ thực hiện (tội phạm) chưa có trong án lệ vì Mỹ đang nô lực đưa hệ thông phap luạt thông luật xích lại gần hệ thông luật châu Au lục địa Hiện nay, hẹ thong phap luật thành văn ở Mỹ rất phát triển ở cấp liên bang, xuất phát từ mong muốn và

êu cềi cần thiết phải xây dựng hệ thống pháp luật thống nhất trên toàn lãnh thổ liéa bang Đánh dấu bước chuyển biến này chính là việc chuyển sang sử dung nẫu hình có Bộ luật hình sự Đặc biệt, một Bộ luật hình sự mẫu được soạn tiảo nhằm khắc phục những bất cập do sự phân tán của hệ thống pháp luật ứành văn Bộ luật hình sự mẫu của Hợp chủng quốc Mỹ gồm 4 phần: Phần -iiứ nhất: gồm 76 điều, chia thành 7 phần nhỏ, quy định những vấn đề chung về giải thích luật hình sự, hiệu lực về không gian và thời gian, khái niệm 1ỘÌ phạm, cơ sở của trách nhiệm hình sự, các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trích nhiệm hình sự, các giai đoạn thực hiện tội phạm, hình phạt, quyết định hình phạt Phần thứ hai: gồm 107 điều đưa ra định nghĩa pháp lý của các loại tói phạm, chia thành 6 nhóm tội phạm: 1) xâm hại đến sự tồn tại và an ninh của nhà nước, 2) xâm hại nguy hiểm đối với cá nhân, 3) xâm hại đến tài sản, 4) xâm hại đến gia đình, 5) xâm hại đến công quyền và 6) xâm hại đến trật tự và lợi ích công cộng Phần thứ ba: quy định việc quyết định và thi hành các lcại hình phạt Phần thứ tư: đề cập đến việc tổ chức các cơ quan cải tạo phạm nhân (toàn bộ các quy định của luật cải tạo lao động) Bọ luạt hình sự mẫu thông có tính chất bắt buộc chính thức, nhưng đóng vai trò quyết định với tíih chất là mô hình pháp lý trong việc cải cách pháp luật hình sự của các bang19.

1.4.3 Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống pháp luật của Ốt-x-trây-li-a

ở ốt-x-trây-li-a, tội phạm và hình phạt được quy định trong cả các văn bản pháp luật hình sự và các văn bản pháp luật chuyên ngành Các văn bản pháp luật hình sự bao gồm Bộ luật hình sự và các đạo luật hình sự khác

• Nguyễn Tuyết M ai (2006), M ột s ố vấn đề cơ bản trong p h á p luật hình sự Mỹ, B ài viêt trong đê tài nghiên

cứu khDa học cấp T rường - Trường đại học Luật Hà Nội "Luật Hình sự một sô nước trên thê giơi - Nhưng

- Đoàn T ianh N hân (2006), K hải quát về tội phạm và hình p h ạ t theo p h á p luật H oa Kỳ, Bài viêt trong đê tài

nghiên C!TU khoa học cấp Trường - Trường đại học Luật H à N ội "Luật Hình sự m ột sô nươc tren thẻ gicn - Nhữnek ía cạnh cần tiếp cận đối với môn học".