Thông tin chuyên đề XÃ HỘI HÓA GIÁO DỤC - THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG LUẬT GIÁO DỤC

Nhìn nhận từ góc độ kinh nghiệm quá trình phát triển các nền giáo dục của các nước tiên tiến, thì có thể thấy rõ để phát triển giáo dục hiện nay cần phải quan tâm mạnh mẽ hơn nữa tới xã

TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LẬP PHÁP

Thông tin chuyên đề

XÃ HỘI HÓA GIÁO DỤC - THỰC TRẠNG

VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG LUẬT GIÁO DỤC

(Tài liệu phục vụ Kỳ họp thứ năm, Quốc hội khóa XIV)

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

ỦY BAN THƯỜNG VỤ QUỐC HỘI

VIỆN NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ ……… 2

NỘI DUNG ……… 3

1 Quan niệm về xã hội hóa giáo dục ……… 3

2 Thực trạng về xã hội hóa giáo dục ……… ……… 8

3 Một số đề xuất sửa đổi Luật Giáo dục về xã hội hóa giáo dục ………12

KẾT LUẬN ……… 16

2

ĐẶT VẤN ĐỀ

“Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Nhà nước ưu tiên đầu tư và thu hút các nguồn đầu tư khác cho giáo dục…” (Điều 61, Hiến pháp 2013)

Hệ thống giáo dục ở nước ta đã khá hoàn chỉnh từ bậc mầm non đến sau đại học, về cơ bản đã đáp ứng được nhu cầu học tập của người dân Tuy nhiên,

“Chất lượng giáo dục, đào tạo, nhất là giáo dục đại học và đào tạo nghề cải thiện còn chậm; thiếu lao động chất lượng cao Hệ thống giáo dục còn thiếu tính liên thông, chưa thật hợp lý và thiếu tính đồng bộ Công tác phân luồng và hướng nghiệp còn hạn chế Đổi mới giáo dục đào tạo có mặt còn lúng túng Tình trạng mất cân đối trong cơ cấu ngành nghề và trình độ đào tạo khắc phục còn chậm, công tác đào tạo chưa gắn chặt chẽ với nhu cầu xã hội Cơ chế chính sách có mặt chưa phù hợp; xã hội hóa còn chậm và gặp nhiều khó khăn”1

Nhìn nhận từ góc độ kinh nghiệm quá trình phát triển các nền giáo dục của các nước tiên tiến, thì có thể thấy rõ để phát triển giáo dục hiện nay cần phải quan tâm mạnh mẽ hơn nữa tới xã hội hóa các hoạt động trong lĩnh vực giáo dục Để làm điều này, trước hết cần phải xây dựng một hệ thống luật pháp phù hợp, giúp cho việc hình thành các không gian giáo dục mở, nâng cao chất lượng giáo dục Cùng với đó là vai trò của quản lý nhà nước trong việc thúc đẩy xã hội hóa lĩnh vực giáo dục nhằm phát huy cao nhất nguồn nhân lực, tài lực, trí lực của xã hội đóng góp cho sự nghiệp phát triển giáo dục

Để phục vụ các Vị đại biểu Quốc hội trong quá trình xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục, Viện Nghiên cứu lập pháp

thuộc Ủy ban Thường vụ Quốc hội trân trọng giới thiệu chuyên đề “Xã hội hóa

giáo dục - Thực trạng và một số đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Giáo dục”

1

Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội 2016, trang 248

NỘI DUNG

1 Quan niệm về xã hội hóa giáo dục

1.1 Khái niệm về xã hội hóa

“Xã hội hóa” là cụm từ được sử dụng nhiều trong sách báo, nghiên cứu, xung quanh khái niệm xã hội hóa có những cách tiếp cận khác nhau

Trong cuốn Một số thuật ngữ hành chính, có giải thích thuật ngữ: “xã hội hóa là quá trình chuyển hóa, tạo lập cơ chế hoạt động và cơ chế tổ chức quản lý mới của một số lĩnh vực hoạt động kinh tế - xã hội, trên cơ sở cộng đồng trách nhiệm nhằm khai thác, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của xã hội, phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước” Nếu đặt trong hoàn cảnh,

thực tiễn mới hiện nay thì khái niệm về xã hội hóa trên tỏ ra phù hợp Tuy nhiên, vấn đề là cần có sự phân định rạch ròi, việc nào của Nhà nước, việc nào của tổ chức, cá nhân khác và việc nào Nhà nước và tổ chức, cá nhân khác cùng làm để tránh tình trạng Nhà nước ôm đồm nhưng thực hiện hiệu quả chưa cao, những việc đáng ra nên giao cho các tổ chức, cá nhân khác2

Một số quan điểm được nêu ra như: Xã hội hóa là việc tăng nguồn lực đầu

tư của Nhà nước để phát triển các lĩnh vực xã hội hóa và thực hiện các mục tiêu

xã hội, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa - coi đây là một biện pháp rất cơ bản nhằm huy động mọi nguồn lực, trí tuệ của các thành phần kinh tế, của các tổ chức xã hội, của mọi người3 Điểm chung của các quan điểm nói trên coi xã hội hóa là việc huy động khu vực ngoài Nhà nước thực hiện những công việc do Nhà nước thực hiện hoặc theo quan niệm phải do Nhà nước thực hiện

Thế giới ngày nay đang có sự thay đổi mạnh mẽ và đặt ra những thách thức, đòi hỏi Nhà nước phải hoạt động hiệu quả hơn trong khi có giới hạn về nguồn lực đảm bảo và yêu cầu của người dân ngày càng đa dạng, phong phú

2

Phan Thị Bình Thuận, Hiểu thế nào về “xã hội hóa” ? Trang tin điện tử Thời báo kinh tế Sài Gòn online (http://www.thesaigontimes.vn/127757/Hieu-the-nao-ve-xa-hoi-hoa.html), truy cập lần cuối ngày 19/4/2018

3

GS Ngô Thành Dương, Bàn về khái niệm xã hội hóa Trang tin điện tử Thông tin pháp luật dân sự (https://thongtinphapluatdansu.edu.vn/2009/06/23/3160/), truy cập lần cuối ngày 19/4/2018

4

hơn Trong bối cảnh đó, Nhà nước cần tập trung vào các hoạt động phù hợp với khả năng, tức là các hoạt động công cộng cốt lõi, có tầm quan trọng then chốt đối với phát triển và đồng thời củng cố các thiết chế công cộng, thu hút sự tham gia của người dân để tạo ra việc cung cấp các hàng hóa, dịch vụ công cộng có chất lượng ngày càng cao

Khái niệm xã hội hóa được định nghĩa trong văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam là Nghị quyết số 90/CP (gọi tắt là Nghị quyết 90) ngày 21/08/1997 của Chính phủ về phương hướng và chủ trương xã hội hóa các hoạt động giáo dục, y tế, văn hóa: Xã hội hoá là mở rộng các nguồn đầu tư, khai thác các tiềm năng về nhân lực, vật lực và tài lực trong xã hội; là xây dựng cộng đồng trách nhiệm của các tầng lớp nhân dân đối với việc tạo lập và cải thiện môi trường kinh tế, xã hội lành mạnh và thuận lợi cho các hoạt động giáo dục, y tế, văn hoá Tất nhiên, khái niệm đưa ra trong Nghị quyết 90 hướng tới xã hội hóa trong một số lĩnh vực (giáo dục, y tế, văn hóa) nhưng có thể nói đây là khái niệm có thể dùng chung trong nhiều lĩnh vực, nó bao hàm hai nội dung là sử dụng nguồn lực xã hội và xây dựng trách nhiệm của xã hội Nội dung về trách nhiệm xã hội ít được đề cập trong các quan niệm của một số nhà nghiên cứu về

xã hội hóa

Từ các khái niệm trên, nội dung khái niệm xã hội hóa được nhấn mạnh ở những đặc điểm sau4:

Thứ nhất, xã hội hóa là quá trình mở rộng sự tham gia và huy động xã hội

trong việc chia sẻ trách nhiệm cùng với Nhà nước nhằm thúc đẩy sự phát triển của một lĩnh vực nào đó mang tính chất xã hội rộng lớn

Thứ hai, xã hội hóa là quá trình lâu dài, phức tạp, gắn với việc nhận diện,

xác định rõ ràng và đầy đủ hơn về vị trí, vai trò, trách nhiệm của Nhà nước và của từng chủ thể trong xã hội khi thực hiện các công việc mang tính chất xã hội rộng lớn

4

Trần Thu Hường, Hoàn thiện pháp luật về xã hội hóa dịch vụ công trong lĩnh vực tư pháp ở Việt Nam hiện nay Luận án tiến sỹ luật học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (http://www.hcma.vn/Uploads/2018/1/12/tran_thu_huong_vi.pdf), truy cập lần cuối ngày 18/4/2018

Thứ ba, sự tham gia và huy động toàn xã hội được thực hiện theo những

phương thức, mô hình phong phú, đa dạng, phù hợp với năng lực, tạo sự chủ động và bình đẳng của các chủ thể tham gia vào quá trình xã hội hóa

Thứ tư, Nhà nước là chủ thể chịu trách nhiệm trước xã hội về dịch vụ

công Ngay cả khi Nhà nước chuyển giao dịch vụ cho tư nhân cung ứng thì Nhà nước vẫn có trách nhiệm trong việc bảo đảm công bằng, chất lượng trong tiếp cận, thụ hưởng các dịch vụ công

1.2 Khái niệm về xã hội hóa giáo dục

Xã hội hóa giáo dục được ghi nhận lần đầu trong Nghị quyết 90 của Chính

phủ, trong đó định nghĩa: “Xã hội hoá các hoạt động giáo dục… là vận động và

tổ chức sự tham gia rộng rãi của nhân dân, của toàn xã hội vào sự phát triển các sự nghiệp đó nhằm từng bước nâng cao mức hưởng thụ về giáo dục… và sự phát triển về thể chất và tinh thần của nhân dân”5

Năm 2005, Quốc hội đã luật hóa nội dung xã hội hóa giáo dục trong Luật Giáo dục Điều 12 Luật Giáo dục năm 2005 quy định về xã hội hóa sự nghiệp giáo dục gồm ba nội dung:

(i) Phát triển giáo dục, xây dựng xã hội học tập là sự nghiệp của Nhà nước

và của toàn dân

(ii) Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong phát triển sự nghiệp giáo dục; thực hiện đa dạng hóa các loại hình trường và các hình thức giáo dục; khuyến khích, huy động và tạo điều kiện để tổ chức, cá nhân tham gia phát triển sự nghiệp giáo dục

(iii) Mọi tổ chức, gia đình và công dân có trách nhiệm chăm lo sự nghiệp giáo dục, phối hợp với nhà trường thực hiện mục tiêu giáo dục, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh và an toàn

Như vậy, quan điểm về xã hội hóa giáo dục đã có những bước tiến mới, trong đó Nhà nước không chỉ ghi nhận vai trò của Nhà nước trong giáo dục là chủ đạo, mà còn khẳng định xã hội hóa giáo dục có vai trò vô cùng quan trọng

5

Chính phủ, Nghị quyết số 90/CP ngày 21/08/1997 về phương hướng và chủ trương xã hội hóa các hoạt động giáo dục, y tế, văn hóa

6

trong phát triển sự nghiệp giáo dục Bước tiến về sự tham gia của cộng đồng, bên cạnh khuyến khích, còn tạo điều kiện để tổ chức, cá nhân tham gia phát triển

sự nghiệp giáo dục Luật cũng làm rõ hơn nội hàm của xã hội hóa giáo dục là sự tham gia của cộng đồng trong đa dạng hóa loại hình trường, hình thức giáo dục, trách nhiệm chung của gia đình và nhà trường trong giáo dục

Đến ngày nay, cần tiếp tục nghiên cứu về xã hội hóa giáo dục Xã hội hóa giáo dục không chỉ là vấn đề: Xã hội tham gia vào việc dựng trường, mở lớp, hay tài trợ, mà còn có thể nghiên cứu huy động xã hội tham gia vào quá trình xây dựng chương trình giáo dục Đặc biệt giúp đa dạng hoá, hiện đại hóa chương trình, nhằm đáp ứng được những đòi hỏi phong phú của xã hội Ngoài

ra, giáo dục trong nhà trường phải luôn được gắn kết với xã hội, trên cơ sở những nghiên cứu và tổng kết về các vấn đề xã hội, trong đó xã hội phải được coi là một thực thể sống luôn phát triển không ngừng6

PGS.TS Trần Thị Tâm Đan, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Giáo dục - Thanh niên - Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội đưa ra định nghĩa: Xã hội hóa giáo dục là quá trình chuyển giao những nội dung, nhiệm vụ của lĩnh vực giáo dục mà Nhà nước không nhất thiết phải thực hiện, cho người dân, tổ chức thực hiện bằng nguồn tài chính ngoài Nhà nước theo quy định của Nhà nước7

Cũng có quan điểm cho rằng xã hội hóa sự nghiệp giáo dục là quá trình hướng mọi hoạt động giáo dục tham gia vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội,

cả cộng đồng và xã hội cùng tham gia vào giáo dục Trong đó mọi tổ chức, gia đình và công dân có trách nhiệm chăm lo sự nghiệp giáo dục, phối hợp với nhà trường thực hiện mục tiêu giáo dục, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh và

an toàn Xã hội hoá không có nghĩa là giảm nhẹ trách nhiệm của Nhà nước, giảm bớt ngân sách nhà nước mà ngược lại, Nhà nước cần tìm kiếm thêm các

6

Dương Quốc Việt, Luận về xã hội hóa giáo dục Trang tin điện tử Tạp chí Tia sáng (http://tiasang.com.vn/-giao-duc/Luan-ve-xa-hoi-hoa-giao-duc-10886), truy cập lần cuối ngày 16/4/2018

7

PGS.TS Trần Thị Tâm Đan, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban VHGDTNTN&NĐ của QH, Góp ý

về quản lý tài chính và xã hội hóa giáo dục, Tọa đàm tham vấn chuyên gia do Ủy ban VHGDTNTN&NĐ tổ chức ngày 25/01/2018 tại Hà Nội

nguồn thu để tăng thêm ngân sách chi cho các hoạt động giáo dục đào tạo, đồng nghĩa với việc Nhà nước phải quản lý tốt để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn này Bên cạnh đó, xã hội hoá giáo dục chính là đưa giáo dục gắn với xã hội, với cộng đồng; giáo dục phục vụ mục tiêu xã hội, phục vụ cộng đồng

Cần tránh đánh đồng xã hội hóa giáo dục với tư nhân hóa giáo dục Có người quan điểm sai lầm cho rằng tư nhân hóa giáo dục chính là xã hội hóa giáo dục

Nội dung hoạt động xã hội hoá giáo dục được Đảng, Nhà nước đề cập hết sức phong phú, như: việc huy động các lực lượng xã hội đầu tư các nguồn lực cho giáo dục; tham gia vào quá trình đa dạng hoá các loại hình trường, lớp, các loại hình học tập; tạo lập và đẩy mạnh phong trào học tập rộng khắp trong xã hội, mọi cá nhân, công dân học bằng nhiều hình thức khác nhau;

1.3 Mục tiêu, vai trò xã hội hóa giáo dục

* Mục tiêu xã hội hóa giáo dục

Nghị quyết số 05/2005/NQ-CP ngày 18/04/2005 của Chính phủ về đẩy mạnh xã hội hóa các hoạt động giáo dục, y tế, văn hóa và thể dục thể thao khẳng định hai mục tiêu là:

(i) Phát huy tiềm năng trí tuệ và vật chất trong nhân dân, huy động toàn xã hội chăm lo sự nghiệp giáo dục;

(ii) Tạo điều kiện để toàn xã hội, đặc biệt là các đối tượng chính sách, người nghèo được thụ hưởng thành quả giáo dục ở mức độ ngày càng cao

Đây là hai định hướng quan trọng để xã hội hóa giáo dục hướng tới Bên cạnh đó, trong quá trình thực hiện xã hội hóa giáo dục thì các mục tiêu khác cần đạt được là:

- Tạo cơ chế quản lý giáo dục, tổ chức hoạt động giáo dục theo hướng đa dạng hóa

- Phát huy nội lực trong xã hội, khơi dậy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của mọi tầng lớp nhân dân, tạo ra nguồn lực để thúc đẩy sự nghiệp giáo dục phát triển Công cuộc đổi mới được Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo cho thấy, nguồn

8

lực trong xã hội nếu được khai thác, phát huy sẽ đạt kết quả to lớn Chính vì vậy,

xã hội hóa giáo dục phải hướng tới mục tiêu khơi dậy tiềm năng cả về vật chất

và trí tuệ của người dân để phát triển giáo dục

- Thực hiện công bằng xã hội, nâng cao mức hưởng thụ về giáo dục của mỗi người dân

* Vai trò xã hội hóa giáo dục

Một số vai trò quan trọng của xã hội hóa giáo dục, đó là:

- Tăng nguồn đầu tư cho giáo dục Đảng và Nhà nước xác định giáo dục là quốc sách hàng đầu Do đó, bên cạnh nguồn đầu tư từ Nhà nước, xã hội hóa giáo dục có vai trò trong việc tăng nguồn đầu tư cho giáo dục không chỉ là nguồn vốn ngân sách nhà nước mà từ vốn trong nhân dân, trong xã hội,…

- Ở góc độ của người học, xã hội hóa giáo dục tạo điều kiện để người đi học được tham gia học tập với nhiều loại hình phù hợp

- Góp phần xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục

2 Thực trạng về xã hội hóa giáo dục

2.1 Thực trạng quy định về xã hội hóa giáo dục

Thể chế hóa đường lối, chính sách của Đảng về xã hội hóa giáo dục, Quốc hội, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản quy định và hướng dẫn thực hiện xã hội hóa giáo dục, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động xã hội hóa giáo dục

Quốc hội ban hành Luật Giáo dục năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009)

tại Điều 9 quy định: “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Phát triển giáo dục phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ khoa học, công nghệ, củng cố quốc phòng, an ninh; thực hiện chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa; bảo đảm cân đối

về cơ cấu trình độ, cơ cấu ngành nghề, cơ cấu vùng miền; mở rộng quy mô trên

cơ sở bảo đảm chất lượng và hiệu quả; kết hợp giữa đào tạo và sử dụng”

Chính phủ đã ban hành Nghị định số 69/2008/NĐ-CP ngày 30/05/2008 về chính sách khuyến khích xã hội hóa đối với các hoạt động trong lĩnh vực giáo

dục, dạy nghề, y tế, văn hóa, thể thao, môi trường… được sửa đổi, bổ sung một

số điều theo Nghị định số 59/2014/NĐ-CP ngày 16/06/2014 Các Nghị định này

đã tạo hành lang pháp lý thuận lợi, ưu đãi, khuyến khích phát triển xã hội hóa giáo dục

Các nội dung của xã hội hóa sự nghiệp giáo dục bao gồm:

- Phát triển giáo dục, xây dựng xã hội học tập là sự nghiệp của Nhà nước

và của toàn dân;

- Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong phát triển sự nghiệp giáo dục;

- Thực hiện đa dạng hóa các loại hình trường và các hình thức giáo dục; khuyến khích, huy động và tạo điều kiện để tổ chức, cá nhân tham gia phát triển

sự nghiệp giáo dục;

- Mọi tổ chức, gia đình và công dân có trách nhiệm chăm lo sự nghiệp giáo dục, phối hợp với nhà trường thực hiện mục tiêu giáo dục, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh và an toàn;

- Ủy ban nhân dân các cấp trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, thực hiện quản lý nhà nước về giáo dục theo phân cấp của Chính phủ, trong đó

có việc quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục; kiểm tra việc chấp hành pháp luật

về giáo dục của các cơ sở giáo dục trên địa bàn; có trách nhiệm bảo đảm các điều kiện về đội ngũ nhà giáo, tài chính, cơ sở vật chất, thiết bị dạy học của các trường công lập thuộc phạm vi quản lý; phát triển các loại hình trường, thực hiện

xã hội hoá giáo dục; bảo đảm đáp ứng yêu cầu mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục tại địa phương

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, quy định về xã hội hóa giáo dục cũng còn một số hạn chế như sau:

Thứ nhất, nhìn chung, các quy định về xã hội hóa giáo dục trong Luật

Giáo dục năm 2005 (sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2009) mới chỉ mang tính định hướng chung, khái quát, chưa có quy định cụ thể ngay trong Luật Trong khi đó, Luật Giáo dục đại học số 08/2012/QH13, khoản 3 Điều 12 quy định về

xã hội hóa giáo dục đại học khá chi tiết về nội dung khuyến khích, tạo điều kiện gồm: ưu tiên về đất đai, thuế, tín dụng, đào tạo cán bộ để khuyến khích các cơ sở