Cùng với việc xây dựng khái niệm về CLCS, các tổ chức quốc tế và các quốc gia cũng nghiên cứu và xây dựng các hệ thống chỉ tiêu đo lường CLCS, mức độ hài lòng, hạnh phúc về cuộc sống.. M
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Vấn đề chất lượng cuộc sống (CLCS) (tiếng anh là Quality of Life) và nâng
cao CLCS của người dân là nội dung chủ yếu trong chiến lược phát triển con
người Đây là mục tiêu hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội (KTXH)
của mọi quốc gia, là vấn đề được nhiều nước trên thế giới cũng như Việt Nam hết
sức quan tâm
Trong những năm qua, dựa trên nền những nghiên cứu về CLCS của các học
giả trên toàn thế giới, nhiều tổ chức quốc tế cũng như nhiều quốc gia đã đưa ra
các quan điểm, khái niệm hay định nghĩa khác nhau về CLCS, tùy thuộc vào trình
độ phát triển, quan niệm văn hóa xã hội, truyền thống của mỗi dân tộc, mỗi quốc
gia Cùng với việc xây dựng khái niệm về CLCS, các tổ chức quốc tế và các quốc
gia cũng nghiên cứu và xây dựng các hệ thống chỉ tiêu đo lường CLCS, mức độ
hài lòng, hạnh phúc về cuộc sống Trên cơ sở các chỉ tiêu này, các tổ chức cũng
như các quốc gia đã tính chỉ số tổng hợp nhằm đánh giá CLCS của người dân, sự
thay đổi CLCS qua thời gian hay so sánh giữa các quốc gia, vùng, miền hay cộng
đồng dân cư
Tuy nhiên, ở Việt Nam, những nghiên cứu mang tính học thuật về chủ đề
này còn tương đối ít CLCS của Việt Nam mới chỉ được quốc tế đánh giá và so
sánh trên bình diện thế giới Ở tầm quốc gia, chúng ta mới dừng lại ở những cuộc
luận bàn, trao đổi về khái niệm mà chưa làm rõ cơ sở lý luận hay bối cảnh hình
thành nên khái niệm Một số nghiên cứu khác mới chỉ xem xét một phần của
CLCS như sự hài lòng với cuộc sống hay đo lường CLCS của từng nhóm người
riêng biệt như trẻ em, người cao tuổi dưới góc độ tâm lý học, y tế Bản thân khái
niệm và nội hàm của khái niệm CLCS ở Việt Nam hiện chưa được làm rõ Các
chỉ tiêu đo lường CLCS nằm rải rác và không có hệ thống nên không cho phép
đánh giá một cách toàn diện về CLCS Đây chính là khoảng trống nghiên cứu về
CLCS ở Việt Nam
Xuất phát từ cơ sở thực tiễn về mặt chính sách và khoảng trống nghiên cứu,
việc thực hiện luận án “Phương pháp xây dựng và tính chỉ số tổng hợp đánh giá
chất lượng cuộc sống ở Việt Nam” là hoàn toàn cần thiết
2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở xác định khung khái niệm về CLCS, xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS và phương pháp tính chỉ số tổng hợp CLCS nhằm phục vụ cho công tác quản lý vĩ mô nền kinh tế - xã hội và hoạt động so sánh, đánh giá CLCS ở Việt Nam
Để đạt được mục đích trên, luận án phải trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau:
- Nghiên cứu về CLCS ở Việt Nam nên được thực hiện theo hướng nào?
- Khái niệm CLCS ở Việt Nam được hiểu như thế nào? Cấu trúc của khái niệm CLCS bao gồm những thành phần gì?
- Hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS ở Việt Nam được xây dựng như thế nào và sẽ bao gồm những chỉ tiêu gì?
- Chỉ số tổng hợp CLCS được xây dựng theo phương pháp luận nào? Trọng số và phương pháp tổng hợp chỉ số được xác định như thế nào?
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án là CLCS ở Việt Nam, hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS và chỉ số tổng hợp CLCS ở Việt Nam Tuy nhiên, do CLCS là một chủ đề nghiên cứu lớn trong khi nguồn số liệu còn nhiều hạn chế nên luận án chỉ giới hạn trong đo lường khía cạnh khách quan
mà tạm thời chưa xem xét đến việc đo lường khía cạnh chủ quan của CLCS
Số liệu năm 2016 sẽ được thu thập nhằm phục vụ cho việc tính thử nghiệm chỉ số tổng hợp CLCS ở cấp quốc gia
4 Phương pháp nghiên cứu
Do đây là một trong những vấn đề mới, chưa được nghiên cứu nhiều ở Việt Nam nên phương pháp nghiên cứu định tính bao gồm tổng quan tài liệu và phỏng vấn sâu chuyên gia được sử dụng xuyên suốt nhằm tìm hiểu, khám phá vấn đề, như hướng tiếp cận nghiên cứu và đo lường CLCS, các thành phần của CLCS; hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS; phương pháp tính chỉ số tổng hợp; … Bên cạnh đó, để tính thử nghiệm chỉ số tổng hợp CLCS, luận án sử dụng phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp từ các nguồn sẵn có; phương pháp thu thập
dữ liệu sơ cấp qua phỏng vấn chuyên gia nhằm xác định trọng số cho các chỉ số thành phần; phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu; phương pháp so sánh, đánh giá trong nghiên cứu sự ảnh hưởng của các thành phần đến CLCS nói chung
Trang 25 Những đóng góp mới của luận án
Luận án đã có một số đóng góp tri thức mới về mặt lý luận gồm:
- Cơ sở lý luận về nghiên cứu và đo lường khái niệm CLCS ở Việt Nam,
trong đó xác định hướng tiếp cận nghiên cứu và xây dựng khung lý thuyết về
CLCS bao gồm khái niệm và cấu trúc của khái niệm đó
- Hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS ở Việt Nam
- Phương pháp luận xây dựng và tính chỉ số tổng hợp CLCS ở Việt Nam
Ngoài ra, luận án còn có đóng góp về mặt thực tiễn khi tính thử nghiệm chỉ
số tổng hợp CLCS ở Việt Nam năm 2016 Đây là nguồn tham khảo hữu ích cho
việc hoạch định chính sách nhằm nâng cao CLCS của người dân
6 Kết cấu của luận án
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận án gồm ba chương:
Chương 1 Cơ sở lý luận về chất lượng cuộc sống
Chương 2 Hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống ở Việt
Nam
Chương 3 Xây dựng phương pháp tính chỉ số tổng hợp chất lượng cuộc sống
ở Việt Nam
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG 1.1 Một số vấn đề lý luận chung về chất lượng cuộc sống
1.1.1 Các cách tiếp cận nghiên cứu chất lượng cuộc sống
Có nhiều cách tiếp cận nghiên cứu và đo lường CLCS trên thế giới Ban đầu, CLCS được đánh giá bằng cách tiếp cận kinh tế thuần túy dựa trên thuyết vị lợi
và thông qua một chỉ tiêu duy nhất là GDP bình quân đầu người Tuy nhiên, quan điểm này đã dần thay đổi khi nhiều lý thuyết đề cập đến CLCS như một khái niệm
đa chiều đa ngành
Trong những năm 1960 nổi lên hai cách tiếp cận truyền thống về CLCS Đó là: cách tiếp cận khách quan xem xét CLCS dựa trên các nguồn lực và điều kiện sống khách quan; và cách tiếp cận chủ quan xem xét CLCS qua trạng thái hạnh phúc chủ quan cũng có nguồn gốc từ thuyết vị lợi Đến những năm 1970, cách tiếp cận nhu cầu cơ bản dần thay thế thuyết vị lợi Lý thuyết nhu cầu cơ bản cho rằng, CLCS được xác định là mức độ hài lòng với các nhu cầu theo thứ bậc của hầu hết các thành viên trong một xã hội nhất định (Sirgy, 1986)
Cách tiếp cận năng lực của Amartya Sen tới CLCS được hình thành từ những năm 1980 và trở nên phổ biến từ những năm 1990 Theo Stigliz và cộng sự (2009), cách tiếp cận này nhận thức cuộc sống của mỗi người là sự kết hợp giữa những gì con người coi trọng có thể làm được và được làm (chức năng - functionings) và
sự tự do lựa chọn các chức năng đó (năng lực - capabilities) Cách tiếp cận này được xem là đã bao trùm cả cách tiếp cận khách quan dựa trên nguồn lực và cách tiếp cận nhu cầu cơ bản Đây là một trong những lý thuyết có ảnh hưởng lớn nhất hiện tại và là tiền đề cho chỉ số Phát triển con người, Mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ và nhiều vấn đề phát triển khác ở cấp toàn cầu
1.1.2 Một số tranh luận xung quanh khái niệm chất lượng cuộc sống
Do sự đa dạng về cách tiếp cận cũng như quan điểm riêng của các cá nhân, nhiều khái niệm khác nhau về CLCS đã được đưa ra nhưng không có khái niệm nào được chấp nhận một cách rộng rãi Điều này đã dẫn đến nhiều cuộc tranh luận xung quanh khái niệm CLCS và cách thức đo lường CLCS
Tuy vậy, trong các nghiên cứu khoa học xã hội, có hai vấn đề thường được nói đến nhiều hơn cả, đó là: CLCS được đo lường chủ quan hay khách quan và khái niệm CLCS là đơn chiều hay đa chiều và đó là những chiều nào
Trang 3Các đo lường khách quan về CLCS được thể hiện qua đánh giá điều kiện
sống bên ngoài trong khi các đo lường chủ quan lại xem xét các đánh giá của mỗi
cá nhân về những điều kiện đó Theo Borthwick-Duffy (1992) (trích dẫn trong
Felce & Perry, 1995, 54), có ba quan điểm về vấn đề này, gồm: (1) theo cách tiếp
cận khách quan, xem CLCS là chất lượng của các điều kiện sống; (2) theo cách
tiếp cận chủ quan, coi CLCS là sự hài lòng với cuộc sống; (3) kết hợp hai cách
tiếp cận chủ quan và khách quan trong đo lường CLCS dựa trên sự thừa nhận về
điểm mạnh và điểm yếu chúng Khi đó, CLCS được xem là sự kết hợp giữa điều
kiện sống và sự hài lòng với cuộc sống Theo Cummins (2000), Hagerty và cộng
sự (2001), Costanza và cộng sự (2007), Stiglitz và cộng sự (2009)…, quan điểm
thứ ba này nhận được sự đồng tình của nhiều nhà nghiên cứu
Dưới góc độ của nghiên cứu xã hội, CLCS là một khái niệm trừu tượng và
vì thế thường được xem xét với nhiều thành phần (chiều) khác nhau Ngày nay,
có một sự đồng thuận lớn khi cho rằng CLCS là một khái niệm đa chiều
(Cummins, 1997; Felce, 1997; Snoek, 2000; Hagerty và cộng sự, 2001; …) Cùng
với sự đồng thuận này, nhiều nhà nghiên cứu đã tìm cách nhằm xác định các chiều
hay các thành phần của CLCS Tuy nhiên họ vẫn chưa thống nhất được về số
lượng chiều cũng như đó là những chiều nào (Alkire, 2008) Nhìn chung, ba khía
cạnh thể chất, tâm lý và xã hội thường được xem xét khi nghiên cứu về CLCS
1.1.3 Một số đo lường chất lượng cuộc sống của các tổ chức quốc tế và quốc
gia trên thế giới
Trong những năm qua, dựa trên nền những nghiên cứu về CLCS của các học
giả trên toàn thế giới, nhiều tổ chức quốc tế và các quốc gia đã có các nghiên cứu
khác nhau nhằm đo lường và đánh giá sự thay đổi của CLCS giữa các quốc gia,
các thành phố, các cộng đồng Trên cơ sở đó, nhiều chỉ số tổng hợp CLCS đã
được công bố rộng rãi như chỉ số Hạnh phúc thế giới (World Happiness index -
WHI) của Liên hợp quốc, chỉ số Cuộc sống tốt đẹp hơn (Better Life Index) của
Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (Organisation for Economic Cooperation
and Development - OECD), chỉ số Nơi được sinh ra (Where-to-be-born index)
của Cơ quan Tình báo Kinh tế (The Economist Intelligence Unit - EIU), chỉ số
Hành tinh hạnh phúc (The Happy Planet Index - HPI) của Quỹ Kinh tế mới (New
Economics Foundation - NEF)…
Không chỉ các tổ chức quốc tế mà nhiều quốc gia trên thế giới cũng nghiên cứu, xây dựng hệ thống chỉ tiêu đo lường CLCS và tính chỉ số tổng hợp phản ánh CLCS hay những khái niệm tương tự Nhiều quốc gia như Anh, Pháp, New Zealand, Canada, … đều thực hiện các cuộc điều tra định kỳ nhằm thu thập thông tin phục vụ cho nghiên cứu về CLCS ở quốc gia Một số quốc gia lân cận với Việt Nam cũng đã nhiều năm nghiên cứu về lĩnh vực này như chỉ số CLCS của Malaysia (Malaysia Quality of Life - MQL), chỉ số Hạnh phúc và Xanh (Green and Happiness Index - GHI) của Thái Lan…
Điểm chung của những nghiên cứu này là phần lớn đều đánh giá CLCS theo hướng đa chiều Cơ sở để xây dựng khái niệm và cấu trúc của khái niệm CLCS hay các khái niệm tương tự thường được xác định dựa trên một nền tảng lý thuyết hay những triết lý nhất định Để đo lường CLCS, tùy thuộc vào cấu trúc của khái niệm, tiêu chí lựa chọn chỉ tiêu và khả năng thu thập số liệu mà mỗi nghiên cứu lại xác định những chỉ tiêu nhất định Mặc dù vậy, nhiều nghiên cứu đã kết hợp xem xét cả yếu tố khách quan và chủ quan trong đo lường và đánh giá CLCS Trong đó, các yếu tố khách quan thường phản ánh điều kiện sống của dân cư có thể thu thập dễ dàng bằng nhiều nguồn khác nhau, đặc biệt từ các nguồn thống kê chính thức và sẵn có Những yếu tố khách quan được đề cập nhiều nhất khi đánh giá CLCS bao gồm: điều kiện kinh tế, nhà ở, giáo dục, y tế, môi trường, cuộc sống gia đình và cộng đồng, sự an toàn và sự tham gia của người dân Các yếu tố chủ quan phản ánh cảm nhận của người dân về cuộc sống đều được thu thập qua các cuộc điều tra xã hội học
1.2 Khung lý thuyết chất lượng cuộc sống ở Việt Nam
1.2.1 Quan điểm phát triển và mục tiêu phát triển kinh tế xã hội ở Việt Nam
Mặc dù còn nhiều vấn đề phải giải quyết, nhưng quan điểm phát triển của Việt Nam là theo hướng toàn diện trên mọi mặt, mọi khía cạnh của đời sống KTXH, trong đó tập trung vào đảm bảo quyền con người, đáp ứng các nhu cầu sống của con người để tạo nên sự phát triển con người, nâng cao CLCS Các mục tiêu phát triển KTXH của Việt Nam cũng như các cam kết quốc tế đã thể hiện rõ điều đó
Điều 3 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013:
“Nhà nước bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của nhân dân; công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; thực hiện mục tiêu
Trang 4dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, mọi người có cuộc sống ấm
no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện”
Chiến lược Phát triển KTXH 2011-2020 nêu rõ cam kết của chính phủ Việt
Nam nhằm: “Tăng trưởng kinh tế phải kết hợp hài hoà với phát triển văn hóa,
thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, không ngừng nâng cao chất lượng cuộc
sống của nhân dân” …
1.2.2 Cách tiếp cận đo lường chất lượng cuộc sống ở Việt Nam
Trên cơ sở xem xét các cách tiếp cận CLCS trên thế giới cũng như quan điểm
phát triển của Việt Nam, tác giả cho rằng, CLCS ở Việt Nam nên được đánh giá
theo cách tiếp cận năng lực - còn gọi là cách tiếp cận phát triển con người (Cobb,
2000), kết hợp với cách tiếp cận hạnh phúc chủ quan Điều này có nghĩa là, CLCS
ở Việt Nam phải được đo lường bằng cả yếu tố khách quan và chủ quan Quan
điểm này đã nhận được sự đồng thuận của nhiều chuyên gia ở trong nước và phù
hợp với xu hướng quốc tế
1.2.3 Đề xuất khung lý thuyết chất lượng cuộc sống ở Việt Nam
Với cách tiếp cận trên, CLCS ở Việt Nam là một khái niệm đa chiều Trong
đó, CLCS khách quan được đo lường qua các chỉ tiêu KTXH nhằm phản ánh mức
độ các nhu cầu về điều kiện sống của con người được hoặc có thể được đáp ứng;
CLCS chủ quan được đo lường qua mức độ hạnh phúc, dễ chịu, thỏa mãn hay
những trạng thái tương tự của mỗi cá nhân Do đó, theo quan điểm của tác giả,
khái niệm về CLCS ở Việt Nam được hiểu như sau: “Chất lượng cuộc sống là
mức độ đáp ứng các nhu cầu về điều kiện sống khách quan của con người trong
mối liên hệ với các cảm nhận về sự hạnh phúc chủ quan của cá nhân”
Để lựa chọn các thành phần của CLCS, luận án sử dụng cách tiếp cận từ trên
xuống Ngoài ra, cần phải dựa trên lý thuyết hình thành khái niệm kết hợp với sử
dụng một danh sách đã có và lựa chọn dựa trên tính sẵn có của số liệu Các thành
phần này không những phải phù hợp với bối cảnh của Việt Nam mà còn phải phù
hợp với thông lệ quốc tế
Những ý tưởng của Allardt (1993) và Stiglitz và cộng sự (2009) là cơ sở lý
thuyết để tác giả xác định các thành phần khách quan của CLCS ở Việt Nam theo
cách tiếp cận năng lực Trong khi đó, cảm nhận của cá nhân - thành phần chủ quan
của khái niệm CLCS ở Việt Nam được xác định theo lý thuyết về sự hạnh phúc
chủ quan Cơ sở thực tiễn là kinh nghiệm của các tổ chức quốc tế và các nước trên thế giới cũng như tình hình thực tế tại Việt Nam hiện nay
Tổng hợp các thành phần của khái niệm CLCS hình thành nên khung lý thuyết nghiên cứu CLCS ở Việt Nam được thể hiện trong hình 1.1 dưới đây
Hình 1.1 Khung lý thuyết nghiên cứu chất lượng cuộc sống ở Việt Nam
Nguồn: Tác giả đề xuất
Khung lý thuyết này là cơ sở để thực hành đo lường, đánh giá về CLCS ở Việt Nam đảm bảo tính hệ thống và khoa học
Khía cạnh chủ quan:
- Sự hài lòng với cuộc sống
Khía cạnh khách quan:
- Điều kiện kinh tế
- Nhà ở và CSHT căn bản
- Giáo dục
- Y tế
- Quan hệ gia đình
- Sinh hoạt cộng đồng, văn hóa, giải trí
- Môi trường tự nhiên
- Môi trường xã hội
- Quản trị
- Quyền chính trị
CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG
Trang 5KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
Mục tiêu của chương 1 là xây dựng khung lý thuyết về CLCS ở Việt Nam,
trong đó bao gồm khái niệm và thành phần của khái niệm CLCS Khung lý thuyết
này phải được xây dựng dựa trên nền tảng cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc
Cơ sở lý luận cơ bản để xây dựng khung lý thuyết về CLCS ở Việt Nam là
các lý thuyết về CLCS trên thế giới Nhìn chung, CLCS được tiếp cận theo hướng
đa chiều đa ngành Các lý thuyết về CLCS có thể được xây dựng theo nhiều cách
tiếp cận khác nhau như cách tiếp cận khách quan dựa trên các nguồn lực và điều
kiện sống; cách tiếp cận chủ quan dựa trên sự hạnh phúc của cá nhân; cách tiếp
cận nhu cầu cơ bản hay cách tiếp cận năng lực Sự đa dạng trong cách tiếp cận đã
dẫn đến nhiều quan điểm khác nhau về CLCS Mặc dù vậy, không có khái niệm
nào được chấp nhận rộng rãi
Cơ sở thực tiễn để xây dựng khung lý thuyết về CLCS ở Việt Nam là quan
điểm phát triển, mục tiêu phát triển KTXH cũng như bối cảnh KTXH ở Việt Nam
hiện nay và kinh nghiệm của tổ chức quốc tế, các quốc gia trong nghiên cứu về
CLCS Phân tích cho thấy, CLCS ở Việt Nam gắn liền với phát triển con người,
phát triển kinh tế, phát triển văn hóa, công bằng xã hội và xây dựng môi trường
sống lành mạnh và an toàn
Từ đó, luận án kết luận rằng, CLCS ở Việt Nam là một khái niệm đa chiều
và nên được xem xét theo cách tiếp cận năng lực kết hợp với cách tiếp cận hạnh
phúc chủ quan Do đó, CLCS ở Việt Nam phải được đo lường bằng cả yếu tố
khách quan và chủ quan Cấu trúc của khái niệm CLCS ở Việt Nam được chia
thành 11 thành phần, trong đó 10 thành phần phản ánh các nhu cầu về điều kiện
sống khách quan cần được đáp ứng gồm: (1) điều kiện kinh tế, (2) điều kiện nhà
ở và cơ sở hạ tầng căn bản, (3) giáo dục, (4) chăm sóc y tế và sức khỏe, (5) quan
hệ gia đình, (6) tham gia sinh hoạt cộng đồng và các hoạt động văn hóa, giải trí,
(7) môi trường tự nhiên, (8) môi trường xã hội, (9) quản trị và (10) quyền chính
trị; thành phần (11) phản ánh cảm nhận chủ quan của người dân về cuộc sống
thông qua sự hài lòng với cuộc sống
CHƯƠNG 2 HỆ THỐNG CHỈ TIÊU THỐNG KÊ ĐO LƯỜNG CHẤT
LƯỢNG CUỘC SỐNG Ở VIỆT NAM 2.1 Một số vấn đề chung về xây dựng hệ thống chỉ tiêu đo lường chất lượng cuộc sống
2.1.1 Phương pháp xây dựng hệ thống chỉ tiêu đo lường chất lượng cuộc sống
Luận án sử dụng cách tiếp cận từ trên xuống hay còn gọi là cách tiếp cận lý thuyết để xây dựng hệ thống chỉ tiêu đo lường CLCS Với cách tiếp cận đó, luận
án áp dụng thiết kế thứ bậc của Maggino & Zumbo (2012), bắt đầu từ mô hình khái niệm xác định các thành phần của khái niệm, xác định các biến, các chỉ tiêu/ chỉ báo cơ bản có thể đo lường được, cuối cùng, các chỉ tiêu sẽ được sắp xếp một cách phù hợp trong hệ thống chỉ tiêu
Theo cách tiếp cận này, quá trình đo lường CLCS đòi hỏi phải có một khung
lý thuyết tốt Khi đó, các chỉ tiêu không đơn thuần chỉ cung cấp thông tin mà còn phải thể hiện được mối liên hệ với mô hình khái niệm
2.1.2 Một số yêu cầu và nguyên tắc xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống ở Việt Nam
Theo Noll (2004), một hệ thống chỉ tiêu phải đảm bảo các yêu cầu chung gồm: (1) được xây dựng trên cơ sở khoa học, có cách tiếp cận theo hướng lý thuyết
và khái niệm rõ ràng; (2) là một hệ thống toàn diện và tích hợp; (3) sử dụng các chỉ tiêu phù hợp (có giá trị và đáng tin cậy) nhất; và (4) sử dụng cơ sở dữ liệu sẵn
có tốt nhất và đảm bảo tính so sánh giữa các quốc gia (hoặc địa phương) Ngoài những yêu cầu trên, hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS ở Việt Nam phải bao quát đầy đủ các lĩnh vực chủ yếu của CLCS, đáp ứng yêu cầu đo lường CLCS ở Việt Nam phù hợp với bối cảnh lịch sử cụ thể; các chỉ tiêu được quy định chặt chẽ về nội dung, phạm vi, phương pháp tính, bảo đảm tính pháp lý, thống nhất cao; phải ổn định trong thời gian tương đối dài nhưng có thể thay đổi cho phù hợp với điều kiện ở từng giai đoạn;
Để đáp ứng các yêu cầu trên, việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS phải tuân thủ các nguyên tắc: (1) đảm bảo tính hướng đích; (2) đảm bảo tính hệ thống; (3) đảm bảo tính cụ thể; (4) đảm bảo tính chính xác; (5) đảm bảo tính khả thi; (6) đảm bảo tính so sánh quốc tế; (7) đảm bảo tính thích nghi; (8) đảm bảo tính hiệu quả
Trang 62.1.3 Các tiêu chí lựa chọn chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống
Với mục tiêu đo lường CLCS, luận án sẽ sử dụng cả các chỉ tiêu trực tiếp và
chỉ tiêu gián tiếp (proxy) Bên cạnh đó, các chỉ tiêu CLCS có thể đo lường đầu
vào, đo lường đầu ra và đo lường kết quả, trong đó ưu tiên lựa chọn các chỉ tiêu
đầu ra và các chỉ tiêu kết quả
Luận án sử dụng 14 tiêu chí do Hội đồng Cộng đồng Jacksonville, Florida,
Mỹ đưa ra khi lựa chọn chỉ tiêu đo lường CLCS Các tiêu chí gồm có: (1) Có mục
đích; (2) Tầm quan trọng; (3) Tính giá trị và chính xác; (4) Tính liên quan; (5) Có
độ nhạy; (6) Tính dự đoán; (7) Có thể hiểu được; (8) Tính sẵn có và kịp thời; (9)
Tính ổn định và độ tin cậy; (10) Định hướng kết quả; (11) Định hướng tích cực;
(12) Phạm vi; (13) Rõ ràng; (14) Tính đại diện
2.1.4 Qui trình xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống
Như đã trình bày ở trên, nội dung đo lường CLCS chủ quan vượt ra ngoài
phạm vi nghiên cứu của luận án Với các thành phần đo lường mức độ đáp ứng
các nhu cầu về điều kiện sống khách quan, việc xác định các chỉ tiêu phản ánh
được thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Tổng quan tài liệu, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế trong việc xây
dựng hệ thống chỉ tiêu đo lường CLCS; xem xét các mục tiêu phát triển quốc gia;
nghiên cứu các hệ thống chỉ tiêu thống kê có liên quan
Bước 2: Lập danh mục chỉ tiêu và xây dựng bảng tóm tắt đặc điểm của chúng
Bước 3: Lựa chọn các chỉ tiêu theo các tiêu chí đề ra và đảm bảo các yêu cầu
của hệ thống chỉ tiêu cũng như tuân thủ nguyên tắc xây dựng hệ thống chỉ tiêu
Bước 4: Tham vấn ý kiến chuyên gia về danh mục chỉ tiêu đề xuất ở bước 3
Bước 5: Tổng hợp ý kiến chuyên gia, nghiên cứu lại một lần nữa đặc điểm
của dữ liệu và các tiêu chí lựa chọn và để rút ra hệ thống chỉ tiêu cuối cùng
2.2 Đề xuất hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống ở Việt Nam
Hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS ở Việt Nam được chia thành 12
nhóm, trong đó 10 nhóm đầu tiên phản ánh các khía cạnh khách quan của CLCS,
nhóm 11 phản ánh khía cạnh chủ quan của CLCS và nhóm cuối cùng phản ánh
đánh giá tổng hợp về CLCS
2.2.1 Nhóm chỉ tiêu phản ánh điều kiện kinh tế
Chỉ tiêu 1.1: Tỷ lệ dân số từ 15 tuổi trở lên có việc làm
Chỉ tiêu 1.2: Thu nhập bình quân đầu người 1 tháng
Chỉ tiêu 1.3: Tỷ lệ nghèo Chỉ tiêu 1.4: Tỷ lệ người dân cho rằng điều kiện kinh tế hộ gia đình khá hơn
so với 5 năm trước Chỉ tiêu 1.5: Tỷ lệ lao động tham gia bảo hiểm xã hội
2.2.2 Nhóm chỉ tiêu phản ánh điều kiện nhà ở và cơ sở hạ tầng căn bản
Chỉ tiêu 2.1: Tỷ lệ hộ gia đình có nhà ở kiên cố Chỉ tiêu 2.2: Diện tích nhà ở bình quân đầu người Chỉ tiêu 2.3: Tỷ lệ dân số được sử dụng nguồn nước hợp vệ sinh Chỉ tiêu 2.4: Tỷ lệ hộ gia đình dùng điện lưới sinh hoạt Chỉ tiêu 2.5: Tỷ lệ hộ gia đình dùng hố xí hợp vệ sinh Chỉ tiêu 2.6: Tỷ lệ hộ gia đình có hoặc sử dụng ít nhất một loại thiết bị thông tin, truyền thông
2.2.3 Nhóm chỉ tiêu phản ánh giáo dục
Chỉ tiêu 3.1: Tỷ lệ dân số từ 15 tuổi trở lên biết chữ Chỉ tiêu 3.2: Tỷ lệ dân số từ 15 tuổi trở lên có bằng tốt nghiệp trung học phổ thông và trên trung học phổ thông
Chỉ tiêu 3.3: Số học sinh phổ thông bình quân trên 1 giáo viên Chỉ tiêu 3.4: Tỷ lệ học sinh đi học phổ thông đúng tuổi Chỉ tiêu 3.5: Tỷ lệ học sinh hoàn thành cấp học Chỉ tiêu 3.6: Tỷ lệ trẻ em từ 5 tuổi trở xuống được theo dõi phát triển về sức khỏe, học tập và tâm lý xã hội
Chỉ tiêu 3.7: Số năm đi học trung bình của dân số từ 15 tuổi trở lên
2.2.4 Nhóm chỉ tiêu phản ánh điều kiện chăm sóc y tế và sức khỏe
Chỉ tiêu 4.1: Tuổi thọ trung bình tính từ lúc sinh Chỉ tiêu 4.2: Tỷ suất chết của trẻ em dưới 1 tuổi Chỉ tiêu 4.3: Số bác sĩ bình quân trên 10000 dân Chỉ tiêu 4.4: Số giường bệnh bình quân trên 10000 dân Chỉ tiêu 4.5: Tỷ lệ trẻ em dưới 1 tuổi được tiêm chủng đầy đủ các loại vắcxin Chỉ tiêu 4.6: Tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi suy dinh dưỡng
Chỉ tiêu 4.7: Tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế
2.2.5 Nhóm chỉ tiêu phản ánh quan hệ gia đình
Chỉ tiêu 5.1: Tỷ lệ gia đình đạt chuẩn văn hóa Chỉ tiêu 5.2: Tỷ suất ly hôn
Trang 7Chỉ tiêu 5.3: Tỷ lệ hộ gia đình có bạo lực gia đình
Chỉ tiêu 5.4: Tỷ số giới tính khi sinh
2.2.6 Nhóm chỉ tiêu phản ánh sự tham gia sinh hoạt cộng đồng và các hoạt
động văn hóa, giải trí
Chỉ tiêu 6.1: Tỷ lệ làng (thôn, bản, ấp) có nhà văn hóa
Chỉ tiêu 6.2: Tỷ lệ làng (thôn, bản, ấp) văn hóa
Chỉ tiêu 6.3: Tỷ lệ người dân đã đóng góp tự nguyện cho một công trình công
cộng ở xã/phường nơi sinh sống
2.2.7 Nhóm chỉ tiêu phản ánh điều kiện môi trường tự nhiên
Chỉ tiêu 7.1: Tỷ lệ người dân cho rằng chất lượng không khí nơi cư trú hiện
nay so với 3 năm trước là kém hơn
Chỉ tiêu 7.2: Tỷ lệ người dân cho rằng chất lượng nước của các con sông/
kênh/ rạch/ suối hiện nay so với 3 năm trước là kém hơn
Chỉ tiêu 7.3: Tỷ lệ che phủ rừng
Chỉ tiêu 7.4: Tỷ lệ thu gom chất thải rắn sinh hoạt
2.2.8 Nhóm chỉ tiêu phản ánh môi trường xã hội
Chỉ tiêu 8.1: Tỷ lệ tội phạm trên 10000 dân
Chỉ tiêu 8.2: Tỷ lệ dân số là nạn nhân của bốn loại tội phạm về an ninh trật tự
Chỉ tiêu 8.3: Tỷ lệ dân số cảm thấy an toàn khi đi lại một mình vào ban đêm
Chỉ tiêu 8.4: Mức độ an toàn, trật tự ở địa bàn đang sinh sống
Chỉ tiêu 8.5: Tỷ lệ tử vong do tai nạn giao thông trên 100000 dân
2.2.9 Nhóm chỉ tiêu phản ánh quản trị
Chỉ tiêu 9.1: Chỉ số công khai, minh bạch ở địa phương
Chỉ tiêu 9.2: Chỉ số kiểm soát tham nhũng trong khu vực công
Chỉ tiêu 9.3: Chỉ số thủ tục hành chính công
2.2.10 Nhóm chỉ tiêu phản ánh quyền chính trị
Chỉ tiêu 10.1: Tỷ lệ người dân trực tiếp đi bầu đại biểu Quốc hội
Chỉ tiêu 10.2: Tỷ lệ người dân trực tiếp đi bầu đại biểu Hội đồng nhân dân
các cấp
Chỉ tiêu 10.3: Tỷ lệ người dân trực tiếp đi bầu trưởng thôn/tổ trưởng tổ dân phố
Chỉ tiêu 10.4: Tỷ lệ người dân cho biết chính quyền không gợi ý bầu cho một
ứng viên cụ thể
2.2.11 Nhóm chỉ tiêu phản ánh sự hài lòng với cuộc sống
Chỉ tiêu 11.1: Mức độ hài lòng với cuộc sống
2.2.12 Nhóm chỉ tiêu đánh giá tổng hợp về chất lượng cuộc sống
Chỉ tiêu 12.1: Chỉ số tổng hợp CLCS
Ở Việt Nam, hiện chưa có nghiên cứu nào công bố dữ liệu về mức độ hài lòng với cuộc sống của người dân Ngoài ra, cũng giống như CLCS, sự hài lòng với cuộc sống là một khái niệm trừu tượng, thường được đo lường bằng một thang
đo có nhiều chỉ báo Xây dựng thang đo này là một quá trình phức tạp, cần phải thực hiện trong một đề tài nghiên cứu riêng Điều này vượt quá khả năng thực hiện của nghiên cứu sinh Chính vì vậy, trong phạm vi nghiên cứu của luận án, tác giả chỉ dừng lại ở việc đặt ra vấn đề: cần phải nghiên cứu về sự hài lòng với cuộc sống khi thực hiện đo lường CLCS ở Việt Nam Nội dung và phương pháp
đo lường sự hài lòng với cuộc sống sẽ được tiếp tục nghiên cứu trong tương lai Các nội dung liên quan đến chỉ số tổng hợp CLCS sẽ được trình bày trong chương 3 của luận án
Trang 8KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
Mục tiêu của chương 2 là xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường
CLCS ở Việt Nam Hệ thống này phải đáp ứng các yêu cầu chung của một hệ
thống chỉ tiêu như có cơ sở khoa học, là hệ thống toàn diện và tích hợp, bao gồm
các chỉ tiêu phù hợp, dữ liệu sẵn có và đảm bảo tính so sánh theo không gian
Ngoài ra, để đo lường CLCS, hệ thống này phải bao quát đầy đủ các lĩnh vực chủ
yếu của CLCS, ổn định trong thời gian dài nhưng có thể được điều chỉnh cho phù
hợp theo từng giai đoạn
Quá trình xây dựng hệ thống chỉ tiêu đo lường CLCS phải tuân thủ các
nguyên tắc như đảm bảo: tính hướng đích, tính hệ thống, tính cụ thể, tính chính
xác, tính khả thi, tính so sánh quốc tế, tính thích nghi và tính hiệu quả
Mỗi chỉ tiêu trong hệ thống được lựa chọn theo những tiêu chí nhất định như
có tính mục đích, có tầm quan trọng, tính giá trị và chính xác, tính liên quan, tính
nhạy, tính dự đoán, mức độ có thể hiểu được, tính sẵn có và kịp thời, tính ổn định
và độ tin cậy, theo định hướng kết quả, theo định hướng tích cực, có tính rõ ràng,
tính đại diện và theo phạm vi phản ánh
Về cơ bản, hệ thống chỉ tiêu đo lường CLCS được xây dựng theo thiết kế thứ
bậc, theo cách tiếp cận lý thuyết Kết quả của quá trình này là một hệ thống chỉ
tiêu thống kê được chia thành 12 nhóm Trong đó 10 nhóm đầu tiên đo lường 10
thành phần của CLCS khách quan gồm 48 chỉ tiêu; nhóm 11 đo lường CLCS chủ
quan và nhóm 12 đo lường tổng hợp về CLCS
Mỗi chỉ tiêu trong hệ thống đều được trình bày đầy đủ về nội dung, ý nghĩa,
phương pháp tính và nguồn số liệu Chỉ tiêu đo lường CLCS chủ quan chưa được
nghiên cứu trong phạm vi của luận án này
CHƯƠNG 3 XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP TÍNH CHỈ SỐ TỔNG HỢP
CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG Ở VIỆT NAM 3.1 Tổng quan về các phương pháp xây dựng chỉ số tổng hợp
3.1.1 Khái niệm và ưu, nhược điểm của chỉ số tổng hợp
Theo OECD (2008), chỉ số tổng hợp là một chỉ số được xây dựng trên cơ sở kết hợp các chỉ tiêu riêng lẻ dựa trên một mô hình cơ bản về khái niệm đa chiều được đo lường
Chỉ số tổng hợp thường dùng để giải thích cho các vấn đề phức tạp và khó nắm bắt trong các lĩnh vực rộng lớn như kinh tế, xã hội, môi trường Ưu điểm của chỉ số tổng hợp là: dễ giải thích; giúp đưa ra một cái nhìn tóm lược về các vấn đề phức tạp, đa chiều nhằm hỗ trợ người ra quyết định; cho phép thực hiện những so sánh đơn giản giữa các quốc gia, các vùng, các địa phương …
Tuy nhiên, nhược điểm của chỉ số tổng hợp là dễ bị sai lạc về chính sách nếu
bị giải thích sai hoặc quá trình xây dựng chỉ số tổng hợp không minh bạch hay không dựa trên một khung khái niệm tốt Bên cạnh đó, tính chủ quan cao thể hiện qua việc lựa chọn các chỉ tiêu và trọng số có thể là vấn đề gây nhiều tranh cãi
3.1.2 Phương pháp tính chỉ số tổng hợp
Hiện nay, có hai phương pháp tính chỉ số tổng hợp nhận được nhiều quan tâm của giới nghiên cứu, đặc biệt khi tính chỉ số tổng hợp CLCS hay các chỉ số tương tự Đó là phương pháp của OECD và phương pháp Alkire-Foster Nhìn chung, mỗi phương pháp đều có những ưu, nhược điểm riêng Việc lựa chọn phương pháp nào sẽ phụ thuộc chủ yếu vào điều kiện số liệu cũng như bối cảnh KTXH của mỗi quốc gia
Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất với phương pháp Alkire-Forster là yêu cầu toàn bộ dữ liệu phải được lấy từ cùng một cuộc điều tra để có thể xác định đồng nhất các đối tượng bị thiếu hụt theo một tiêu chí nào đó (Alkire & Santos, 2011) Ngoài ra, việc thiếu các ngưỡng thiếu hụt CLCS ở Việt Nam cũng là trở ngại lớn
Vì vậy, tác giả đề xuất xây dựng chỉ số tổng hợp CLCS ở Việt Nam theo phương pháp của OECD (2008)
3.1.3 Lựa chọn phương pháp tính chỉ số tổng hợp
Phương pháp xây dựng chỉ số tổng hợp của OECD (2008) khá phức tạp, với nhiều lựa chọn khác nhau ở mỗi bước của quy trình, đặc biệt trong nội dung về chuẩn hóa dữ liệu, xác định trọng số và cách thức tổng hợp
Trang 9Theo Mazziotta và Pareto (2013), để lựa chọn phương pháp tốt nhất khi tính
chỉ số tổng hợp, có bốn vấn đề cần chú ý là: (1) loại chỉ tiêu (có thể thay thế/
không thể thay thế); (2) cách tổng hợp (đơn giản/ phức tạp); (3) cách so sánh
(tuyệt đối/ tương đối); và (4) loại trọng số (chủ quan/ khách quan) Tùy theo mỗi
giả định, yêu cầu và điều kiện thực tế mà lựa chọn giải pháp phù hợp
3.2 Đề xuất phương pháp tính chỉ số tổng hợp chất lượng cuộc sống ở Việt Nam
Luận án đề xuất quy trình xây dựng và tính chỉ số tổng hợp CLCS ở Việt
Nam gồm 5 bước: (1) xây dựng khung lý thuyết về CLCS; (2) lựa chọn hệ thống
chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS; (3) chuẩn hóa dữ liệu; (4) xác định trọng số; và
(5) tính các chỉ số thành phần và chỉ số tổng hợp
Các bước 1 và 2 đã được giải quyết chi tiết trong hai chương đầu của luận án
Các phương pháp trong ba bước còn lại được lựa chọn theo gợi ý của Mazziotta và
Pareto (2013), điều kiện số liệu sẵn có và khả năng vận dụng trên thực tế
3.2.1 Chuẩn hóa dữ liệu
Chuẩn hóa là bước cần phải thực hiện trước khi tổng hợp một hệ thống gồm
nhiều chỉ tiêu với các đặc điểm, tính chất khác nhau
Phương pháp chuyển đổi Min-Max được lựa chọn để chuẩn hóa dữ liệu trong
luận án này Cách chuyển đổi này dễ giải thích vì nó đưa giá trị của chỉ tiêu về dải
biến động [0,1] nhưng không nhất thiết có cùng phương sai Điểm số của chỉ tiêu
chuẩn hóa càng cao chứng tỏ kết quả càng tốt Công thức chuẩn hóa là:
Giá trị chuẩn hóa = Giá trị thực tế-Giá trị tối thiểu
Giá trị tối đa-Giá trị tối thiểu (3.1) Với các chỉ tiêu có độ biến thiên lớn, phân phối lệch nhiều nên lấy logarit
cho các giá trị trước khi chuẩn hóa Công thức là:
Giá trị chuẩn hóa = ln(Giá trị thực tế)-ln(Giá trị tối thiểu)
ln(Giá trị tối đa)-ln(Giá trị tối thiểu) (3.2)
Với các chỉ tiêu có định hướng tiêu cực, chuẩn hóa sẽ giúp chuyển giá trị về
dạng thuận để đảm bảo khả năng so sánh theo công thức:
Giá trị chuẩn hóa = 1- Giá trị thực tế-Giá trị tối thiểu
Giá trị tối đa-Giá trị tối thiểu (3.3)
Với các chỉ tiêu hướng tâm, giá trị của nó càng gần với một giá trị trung tâm
nào đó (ngưỡng tối ưu) thì càng tốt Do vậy, công thức chuẩn hóa là:
Giá trị chuẩn hóa = 1- Giá trị thực tế-Giá trị trung tâm
Giá trị tối đa-Giá trị tối thiểu (3.4)
Với các chỉ tiêu thuộc dạng số tuyệt đối, số tương đối cường độ hay số bình quân, việc xác định các giá trị tối thiểu và tối đa có thể căn cứ vào giá trị nhỏ nhất
và lớn nhất tương ứng của chỉ tiêu trên thực tế; hoặc căn cứ vào mức độ thực tế đạt được trong nhiều năm của nhiều đơn vị; nên dự đoán để mở rộng khoảng cách đạt được của chỉ tiêu; hoặc tham khảo các mức tối thiểu và tối đa do các tổ chức quốc tế đưa ra đối với những chỉ tiêu đã công bố và áp dụng
Với các chỉ tiêu thuộc dạng số tương đối kết cấu và có đơn vị tính là %, chọn giá trị tối thiểu là 0 và giá trị tối đa là 100
3.2.2 Xác định trọng số
Xác định trọng số nhìn chung là vấn đề gây nhiều tranh cãi Nhìn chung, việc lựa chọn trọng số phải phù hợp với khung lý thuyết và đặc tính số liệu
Trọng số có thể được xác định một cách chủ quan hoặc khách quan Trọng
số khách quan được xác định bằng các phương pháp thống kê, dựa trên các mô hình toán học, vì vậy ít gây tranh cãi hơn Tuy nhiên, do không có dữ liệu phù hợp nên luận án không thực hiện được việc xác định trọng số khách quan
Trọng số chủ quan sẽ được sử dụng để tính chỉ số tổng hợp CLCS ở Việt Nam Do cấu trúc của khái niệm CLCS bao gồm nhiều thành phần nên trước khi
đi đến chỉ số tổng hợp cuối cùng, phải tính được các chỉ số thành phần Dựa trên
ý kiến tham vấn của các chuyên gia cũng như điều kiện số liệu thực tế, luận án lựa chọn trọng số bằng nhau cho các chỉ tiêu khi tính chỉ số thành phần nhưng trọng số khác nhau cho các chỉ số thành phần khi tính chỉ số tổng hợp
Phương pháp quy trình phân bổ ngân sách (BAP) được sử dụng nhằm xác định trọng số của các chỉ số thành phần Đây là một phương pháp xác định trọng
số chủ quan qua phỏng vấn chuyên gia
3.2.3 Xác định phương pháp tổng hợp
Thủ tục tổng hợp chỉ số được thực hiện theo cách nào là tùy thuộc vào quan điểm có cho phép bù trừ hay không bù trừ giữa các chỉ tiêu hay các thành phần của hiện tượng nghiên cứu
Trong đo lường CLCS, với quan điểm cho phép các chỉ tiêu trong một thành phần có thể bù trừ hoặc bổ sung cho nhau, chỉ số thành phần được tính bằng công
Trang 10thức trung bình cộng Do các chỉ tiêu có vai trò như nhau trong mỗi thành phần
nên các chỉ số thành phần được tính theo công thức trung bình cộng giản đơn:
Chỉ số thành phần I i = ∑m Chỉ số riêng biệt j
j=1
m (3.5)
Trong đó: i là số thứ tự thành phần, = (1, n) ; n là số lượng thành phần; j là
số thứ tự chỉ tiêu trong mỗi thành phần, ; m là số lượng chỉ tiêu thuộc
mỗi thành phần
Tuy nhiên, việc tính chỉ số tổng hợp CLCS được thực hiện theo quan điểm
cho phép bù trừ một phần do đòi hỏi các thành phần của CLCS phải phát triển
một cách đồng đều Do các thành phần có vai trò khác nhau trong đánh giá CLCS
nên chỉ số tổng hợp CLCS được tính theo công thức trung bình nhân gia quyền:
I= Iifi
n
i=1
∑fi
(3.6)
Trong đó: I là chỉ số tổng hợp CLCS; Ii là chỉ số thành phần thứ i; fi là trọng
số của chỉ số thành phần thứ i
Theo kinh nghiệm của Liên hợp quốc khi xây dựng chỉ số Phát triển Con người,
tác giả đề xuất đánh giá CLCS ở Việt Nam tùy vào giá trị của chỉ số như sau
Bảng 3.1 Khung giá trị của chỉ số tổng hợp CLCS ở Việt Nam
Giá trị của chỉ số tổng hợp CLCS Kết luận
0,5 ≤ I < 0,7 CLCS trung bình
Nguồn: Tác giả đề xuất
3.3 Tính thử nghiệm chỉ số tổng hợp chất lượng cuộc sống ở Việt Nam
3.3.1 Kết quả tính thử nghiệm chỉ số tổng hợp chất lượng cuộc sống ở Việt Nam
Trong điều kiện số liệu không đồng nhất giữa các chỉ tiêu về không gian và
thời gian, luận án chọn tính thử nghiệm chỉ số tổng hợp CLCS ở Việt Nam ở cấp
quốc gia năm 2016 Ngoài ra, do không có dữ liệu về mức độ hài lòng với cuộc
sống nên chỉ số tổng hợp chỉ được tính dựa trên 10 nhóm chỉ tiêu phản ánh CLCS khách quan
48 chỉ tiêu được chuẩn hóa theo phương pháp chuyển đổi Min-Max Các giá trị tối thiểu và giá trị tối đa được xác định như đã nêu trong mục 3.2.1
Trọng số của các chỉ số thành phần được xác định theo phương pháp BAP qua thang điểm có tổng điểm không đổi Điểm trung bình của mỗi thành phần là
cơ sở để xác định trọng số cho mỗi thành phần đó Ngoài ra, kiểm định t-test được
áp dụng để xác định liệu có sự khác biệt giữa điểm số trung bình của các thành phần Kết quả cho thấy, có thể chia 10 thành phần CLCS thành 4 nhóm Trọng số của các thành phần trong mỗi nhóm được gán bằng nhau và được tính là trung bình cộng giản đơn của điểm trung bình của các thành phần trong nhóm - có điều chỉnh sao cho tổng trọng số của tất cả các thành phần là bằng 10 Kết quả, trọng
số của nhóm (1) điều kiện kinh tế là 1,9; nhóm (2) gồm nhà ở, giáo dục, y tế và gia đình là 1,2; nhóm (3) gồm môi trường tự nhiên và môi trường xã hội là 0,9;
và nhóm (4) gồm quản trị, tham gia sinh hoạt cộng đồng và quyền chính trị là 0,5 Các chỉ số thành phần được tính theo công thức 3.5, là trung bình cộng giản đơn của các chỉ số cá nhân đã được chuẩn hóa
Bảng 3.7 Kết quả tính các chỉ số thành phần
6 Tham gia sinh hoạt cộng đồng và các hoạt
Nguồn: Tính toán của tác giả
Chỉ số tổng hợp được tính theo công thức 3.6 Kết quả cho thấy, với giá trị của chỉ số tổng hợp là 0,671, CLCS ở Việt Nam năm 2016 ở mức trung bình khá